Chińscy robotnicy we Francji

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 30 grudnia 1916 roku, że rządy Wielkiej Brytanii i Chin zawarły porozumienie o zatrudnieniu chińskich robotników we Francji. Opracowania nie są zgodne co do formy i daty tego układu. Według brytyjskiej Komisji Grobów Wojennych Wspólnoty Narodów Brytyjczycy zwrócili się z tym planem do chińskiego rządu w październiku 1916 roku, a część źródeł mówi o umowie zawartej już wtedy. Chiny były wówczas państwem neutralnym i nie mogły otwarcie wysyłać swoich obywateli do pracy dla walczących armii, dlatego werbunek prowadzono początkowo półoficjalnie, za cichym przyzwoleniem władz w Pekinie i lokalnych urzędników.

Brak rąk do pracy

Jesienią 1916 roku, po stratach nad Sommą, Brytyjczykom brakowało ludzi do pracy na tyłach frontu. Prawie każdy zdrowy żołnierz był potrzebny w okopach, a ktoś musiał rozładowywać statki, budować i naprawiać drogi, linie kolejowe i lotniska, obsługiwać porty, magazyny i składy amunicji. Hinduskie oddziały robocze pracowały we Francji od 1915 roku, wkrótce miały do nich dołączyć kontyngenty z Afryki Południowej, Egiptu i Karaibów. Według brytyjskiej strony The Long, Long Trail generał Douglas Haig prosił o dodatkowe 21 tysięcy robotników.

Pierwsi po chińskich robotników sięgnęli Francuzi. Pomysł wysłania do Europy robotników zamiast żołnierzy przedstawił już w 1915 roku chiński polityk Liang Shiyi. 14 maja 1916 roku w Pekinie francuska misja wojskowa podpisała z kontrolowanym przez niego przedsiębiorstwem Huimin umowę o dostawie 50 tysięcy robotników. Pierwsza grupa, licząca według różnych źródeł od około 1700 do prawie 2000 ludzi, wypłynęła w lipcu z Tiencinu i pod koniec sierpnia dotarła do Marsylii. Chińczycy zatrudnieni przez Francuzów pracowali na kontraktach cywilnych, głównie w fabrykach na tyłach frontu.

Chiński Korpus Pracy

Brytyjczycy poszli za przykładem Francji, ale postawili na organizację wojskową. Chiński Korpus Pracy (Chinese Labour Corps) był formacją nieuzbrojoną, ale należał do armii brytyjskiej i podlegał prawu wojskowemu. 31 października 1916 roku do Weihaiwei, brytyjskiego terytorium dzierżawionego na półwyspie Szantung, przybył Thomas J. Bourne, inżynier kolejowy od blisko trzydziestu lat pracujący w Chinach, z poleceniem zorganizowania tam ośrodka werbunkowego. Ochotników szukano obwieszczeniami i przez brytyjskich misjonarzy. Zgłaszali się przede wszystkim biedni chłopi z prowincji Szantung i Zhili. Podpisywali kontrakt na trzy lata. Oprócz zarobku znacznie wyższego niż w domu dostawali wyżywienie, odzież, zakwaterowanie i opiekę lekarską, a ich rodziny w Chinach dostawały regularne zasiłki. W ośrodkach werbunkowych tworzono kompanie po 300–500 ludzi pod dowództwem brytyjskich oficerów. Kontrakty zabraniały kierowania robotników bliżej niż kilkanaście kilometrów od linii frontu, ale w praktyce nie zawsze tego przestrzegano.

Pierwszy statek z 1088 robotnikami wypłynął z Weihaiwei 18 stycznia 1917 roku. Podróż do Francji trwała około trzech miesięcy. Większość Chińczyków płynęła przez Pacyfik do Vancouver, jechała pociągami przez Kanadę do wybrzeża Atlantyku, a stamtąd statkami do Anglii i Francji. Droga przez Morze Śródziemne była coraz groźniejsza. W lutym 1917 roku niemiecki okręt podwodny zatopił na wschód od Malty francuski parowiec Athos, który wiózł między innymi chińskich robotników. Zginęło 754 ludzi.

Pod koniec 1917 roku dla Brytyjczyków we Francji i Belgii pracowało około 54 tysięcy Chińczyków, w chwili rozejmu niemal 96 tysięcy. Dla Francuzów pracowało według różnych szacunków od 30 do 40 tysięcy. W maju 1919 roku dla Brytyjczyków wciąż pracowało około 80 tysięcy Chińczyków, którzy wykonywali teraz między innymi niebezpieczną pracę przy oczyszczaniu pobojowisk. Według Komisji Grobów Wojennych w czasie wojny zmarło blisko 2 tysiące robotników Chińskiego Korpusu Pracy, wielu z nich na grypę hiszpankę. Największy cmentarz chińskich robotników powstał w Nolette koło Noyelles-sur-Mer w departamencie Somma.