TheGreatWar.pl

Bitwy

(310)

Front zachodni

1914: Pierwsze starcia i bitwy graniczne

4–26 sierpnia 1914

W pierwszych tygodniach wojny na zachodzie zderzyły się dwa plany. Niemcy, zgodnie z planem Schlieffena, uderzyły przez Belgię, by obejść francuskie fortyfikacje i okrążyć armię francuską. Francja, realizując własny plan ofensywny, zaatakowała w Alzacji i Lotaryngii, a następnie w Ardenach. Po oporze Belgów pod Liège seria krwawych starć na granicach zakończyła się klęską Francuzów i Brytyjczyków, którzy rozpoczęli wielki odwrót w kierunku Marny.

1914: Wielki odwrót

24 sierpnia – 5 września 1914

Po klęskach w bitwach granicznych armie francuskie i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny zaczęły się wycofywać na południe, w kierunku Paryża i Marny. Niemieckie prawe skrzydło parło za nimi w wielkim pościgu, próbując okrążyć sprzymierzonych. Odwrót nie był jednak bezładną ucieczką. Wycofujące się wojska stoczyły szereg bitew opóźniających, pod Le Cateau, nad Mozą i pod Guise, a w Lotaryngii Francuzi zatrzymali Niemców przed Nancy. Dzięki temu Joffre zdołał przegrupować siły i utworzyć nową armię, która na początku września przeszła do kontrofensywy nad Marną.

1914: Bitwa nad Marną

4–13 września 1914

Na początku września niemieckie armie stanęły kilkadziesiąt kilometrów od Paryża. Niemieckie prawe skrzydło, zamiast obejść stolicę od zachodu, skręciło na wschód od niej, odsłaniając swoją flankę. Joffre wykorzystał tę okazję. 5 września nowa francuska 6 Armia uderzyła znad Paryża nad rzeką Ourcq, a następnego dnia do kontrofensywy przeszły wszystkie armie sprzymierzonych, razem z Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym. Równocześnie w Lotaryngii Francuzi odparli niemieckie natarcie na Nancy. Po kilku dniach zaciętych walk Niemcy zaczęli się wycofywać nad Aisne. Plan szybkiego zwycięstwa na zachodzie upadł, a wojna zaczęła zmieniać się w długotrwałe zmagania.

1914: Nad Aisne i wyścig do morza

12 września – październik 1914

Po klęsce nad Marną armie niemieckie wycofały się na północ i okopały na wzgórzach nad rzeką Aisne, zwłaszcza na grzbiecie Chemin des Dames. Nacierający Francuzi i Brytyjczycy nie zdołali ich stamtąd zepchnąć. Obie strony zaczęły budować coraz rozleglejsze okopy, a front na tym odcinku zastygł na lata. Następnie każda ze stron próbowała obejść przeciwnika od północy. Seria kolejnych starć, nazwana wyścigiem do morza, przesuwała front ku wybrzeżu, aż w październiku linia okopów sięgnęła Morza Północnego.

1914: Armia belgijska i obrona Antwerpii

18 sierpnia – 10 października 1914

Po upadku Liège i odwrocie znad Gete armia belgijska schroniła się w twierdzy Antwerpia, tzw. redukcie narodowej. Stamtąd król Albert I prowadził wypady przeciw skrzydłu i tyłom niemieckich armii maszerujących na Francję, zmuszając Niemców do pozostawienia w Belgii znacznych sił. Pod koniec września Niemcy rozpoczęli oblężenie Antwerpii z użyciem ciężkiej artylerii. Mimo pomocy brytyjskiej twierdza padła 10 października, a armia belgijska wycofała się nad Yser.

1914: Walki we Flandrii

10 października – 22 listopada 1914

W październiku 1914 roku wyścig do morza dobiegł końca we Flandrii. Brytyjski Korpus Ekspedycyjny został przerzucony znad Aisne na północ, armia belgijska po upadku Antwerpii wycofała się nad Yser, a Niemcy skierowali tu nowe korpusy rezerwowe, złożone w dużej części z młodych ochotników. Od La Bassée przez Armentières i Messines aż po Ypres i ujście Yseru rozgorzał łańcuch zaciętych bitew, w których każda ze stron próbowała przełamać front lub obejść przeciwnika. Żadnej się to nie udało, a linia okopów sięgnęła Morza Północnego i zastygła na długie lata. Pierwsza bitwa pod Ypres stała się grobem starej, zawodowej armii brytyjskiej.

1914–1915: Zimowe ofensywy na froncie zachodnim

grudzień 1914 – marzec 1915

Gdy pod koniec listopada 1914 roku wygasły walki pod Ypres, front zachodni ciągnął się już nieprzerwaną linią okopów od Morza Północnego po granicę szwajcarską. Generał Joffre nie zamierzał jednak czekać do wiosny. Uważał, że Niemcy, przerzucając wojska na wschód, osłabili front we Francji, a sojusznicy na wschodzie potrzebują odciążenia. W grudniu Francuzi i Brytyjczycy uderzyli we Flandrii i w Artois, a przede wszystkim w Szampanii, gdzie rozpoczęła się pierwsza wielka ofensywa przeciw umocnionym pozycjom. Zimowe natarcia w błocie i deszczu przyniosły ciężkie straty i znikome zdobycze terenu. Pokazały, jak trudno przełamać front obsadzony karabinami maszynowymi i osłonięty zasiekami.

1915: Druga bitwa pod Ypres

kwiecień – maj 1915

Wiosną 1915 roku walki wróciły pod Ypres, gdzie po jesiennej bitwie aliancki front tworzył głęboki łuk wysunięty w stronę niemieckich linii. W połowie kwietnia Brytyjczycy zaatakowali niewielkie Wzgórze 60 na południe od miasta. 22 kwietnia Niemcy po raz pierwszy na froncie zachodnim użyli chmury chloru, która otworzyła wyrwę w linii francuskiej na północnym skraju łuku. Kanadyjczycy, Brytyjczycy i Francuzi zdołali ją zamknąć, ale w kolejnych tygodniach, w serii bitew o grzbiety wokół miasta, musieli ustąpić z dużej części łuku. Ypres zostało niemal całkowicie zrujnowane ostrzałem, ale pozostało w rękach aliantów.

1915: Wiosenna ofensywa w Artois

maj – czerwiec 1915

W maju 1915 roku, gdy pod Ypres trwały jeszcze walki, alianci podjęli wielką wiosenną ofensywę w Artois. Francuska 10 Armia generała d'Urbala uderzyła 9 maja na grzbiet Vimy, a Brytyjczycy tego samego dnia zaatakowali na północ od niej grzbiet Aubers, by związać niemieckie odwody. Francuzi w pierwszych godzinach przełamali niemiecką linię i dotarli na skraj grzbietu, ale nie zdołali go utrzymać. Brytyjski atak załamał się w ciągu jednego dnia, a ponowione w połowie maja natarcie pod Festubert przyniosło jedynie niewielkie zdobycze. Walki w Artois ciągnęły się do połowy czerwca i kosztowały obie strony ogromne straty, nie przynosząc przełomu. Niepowodzenie pod Aubers wywołało w Wielkiej Brytanii skandal z brakiem pocisków artyleryjskich.

1915: Walki w Wogezach

1915

Najbardziej wysunięty na południe odcinek frontu zachodniego biegł przez góry Wogezy, w pobliżu dawnej granicy francusko-niemieckiej w Alzacji. Walczono tu w trudnym, zalesionym terenie o pojedyncze szczyty i grzbiety, z których można było obserwować dolinę Renu albo doliny prowadzące w głąb Francji. Zimą i wiosną 1915 roku Francuzi i Niemcy kilkakrotnie odbijali sobie szczyt Hartmannswillerkopf. Latem francuscy strzelcy alpejscy zaatakowali niemieckie pozycje na grzbiecie Le Linge nad doliną Munster. Walki w Wogezach, toczone często na odległość rzutu granatem, przyniosły obu stronom ciężkie straty przy niewielkich zmianach linii frontu.

1915: Jesienna ofensywa – Loos i Szampania

wrzesień – listopad 1915

Jesienią 1915 roku alianci podjęli największą jak dotąd próbę przełamania frontu zachodniego. Joffre liczył, że jednoczesne uderzenia w Szampanii i w Artois rozerwą niemiecką linię i zmuszą wroga do odwrotu z Francji, a przy okazji odciążą Rosjan, wycofujących się na wschodzie. 25 września Francuzi zaatakowali w Szampanii i pod Vimy, a Brytyjczycy pod Loos, gdzie po raz pierwszy na dużą skalę użyli chmury chloru i rzucili do walki dywizje Nowych Armii. Pierwszego dnia zdobyli pierwszą linię niemieckich okopów, ale druga pozycja, przygotowana przez Niemców w ciągu lata, okazała się nie do przejścia. Walki trwały do listopada i przyniosły obu stronom ogromne straty bez rozstrzygnięcia. Niepowodzenie pod Loos kosztowało stanowisko dowódcę Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, Johna Frencha.

1916: Verdun

od lutego 1916

21 lutego 1916 roku niemiecka 5 Armia pod dowództwem następcy tronu Wilhelma uderzyła na Verdun, twierdzę na Mozie, która od początku wojny tworzyła wysunięty łuk francuskiego frontu. Szef niemieckiego sztabu generalnego Erich von Falkenhayn chciał, jak pisał później, zmusić Francję do obrony miejsca, którego nie mogła oddać, i wykrwawić jej armię pod nawałą artylerii. Po kilku dniach Niemcy zdobyli fort Douaumont, ale obrona pod wodzą generała Philippe'a Pétaina okrzepła, a jedyna droga z Bar-le-Duc, nazwana później Świętą Drogą, dowoziła na front ludzi i amunicję. Bitwa przerodziła się w trwającą prawie cały rok rzeź, w której obie strony straciły setki tysięcy ludzi, a Verdun stało się dla Francuzów symbolem wytrwałości.

1916: Front zachodni poza Verdun

od czerwca 1916

Gdy pod Verdun trwała najdłuższa bitwa wojny, na pozostałych odcinkach frontu zachodniego brytyjska armia rosła z miesiąca na miesiąc. Do Flandrii i Artois przybywały nowe dywizje ochotnicze i wojska z dominiów, które przejmowały od Francuzów kolejne odcinki frontu. Walki toczyły się o pojedyncze wzgórza, kratery i okopy, jak pod Ypres, gdzie w czerwcu 1916 roku Kanadyjczycy bronili wzgórz Mount Sorrel. Wszystko to było jednak przygotowaniem do wielkiej wspólnej ofensywy brytyjsko-francuskiej nad Sommą, zaplanowanej na lato.

1916: Bitwa nad Sommą

od lipca 1916

1 lipca 1916 roku armie brytyjska i francuska uderzyły na niemieckie pozycje po obu stronach rzeki Sommy w Pikardii. Ofensywę planowano od grudnia 1915 roku jako główny wspólny wysiłek aliantów na froncie zachodnim, a po wybuchu bitwy pod Verdun miała także odciążyć Francuzów. Po tygodniowym ostrzale artyleryjskim brytyjska piechota, w dużej części ochotnicy z Nowych Armii Kitchenera, ruszyła do ataku i już pierwszego dnia poniosła największe straty w historii armii brytyjskiej. Bitwa przerodziła się w trwające do listopada wyniszczające zmagania o kolejne lasy, wzgórza i wioski, w których po stronie brytyjskiej walczyli też Australijczycy, Nowozelandczycy, Kanadyjczycy i Południowoafrykańczycy, a we wrześniu po raz pierwszy w historii użyto czołgów.

1917: Front zachodni

od lutego 1917

Na początku 1917 roku obie strony wyciągnęły wnioski z rzezi pod Verdun i nad Sommą. Niemcy, nie mając sił na kolejną taką bitwę, wycofali się na nową, silnie umocnioną Linię Hindenburga, skracając front i zostawiając za sobą spustoszony pas ziemi. Alianci przygotowywali wielką wiosenną ofensywę: nowy francuski wódz naczelny, generał Nivelle, obiecywał przełamanie frontu w ciągu dwóch dni, a Brytyjczycy mieli go wesprzeć natarciem pod Arras. Jednocześnie wypowiedzenie nieograniczonej wojny podwodnej popchnęło do wojny Stany Zjednoczone, których wojska miały się pojawić na froncie dopiero za kilka miesięcy.

1918: Niemiecka ofensywa wiosenna

od marca 1918

Po pokoju z Rosją Niemcy mogli przerzucić na zachód kilkadziesiąt dywizji i po raz pierwszy od 1914 roku uzyskać przewagę liczebną. Ludendorff chciał rozstrzygnąć wojnę, zanim do Francji dotrą masy wojsk amerykańskich. 21 marca 1918 roku nad Sommą ruszyła operacja Michael, największe natarcie wojny: po krótkim, huraganowym ostrzale artyleryjskim oddziały szturmowe wdarły się w linie brytyjskiej 5 Armii i w ciągu kilku dni posunęły się o kilkadziesiąt kilometrów. Kryzys zmusił sprzymierzonych do powierzenia generałowi Fochowi koordynacji działań armii brytyjskiej i francuskiej.

1917: Arras i ofensywa Nivelle'a

kwiecień – maj 1917

Wiosną 1917 roku alianci wrócili do wielkich ofensyw na froncie zachodnim. Generał Nivelle obiecywał przełamanie w ciągu dwóch dni nad Aisne i na Chemin des Dames, a Brytyjczycy mieli wcześniej związać niemieckie rezerwy uderzeniem pod Arras. Pierwszy dzień pod Arras i zdobycie grzbietu Vimy przez Kanadyjczyków należały do największych sukcesów armii brytyjskiej w tej wojnie, ale francuska ofensywa skończyła się ciężkimi stratami i zawiedzionymi nadziejami, a w armii francuskiej wybuchły bunty.

1917: Flandria

od czerwca 1917

Po załamaniu się ofensywy Nivelle'a i buntach w armii francuskiej ciężar walki na froncie zachodnim przeszedł na Brytyjczyków. Haig od dawna chciał uderzyć we Flandrii: wyprzeć Niemców z wzgórz wokół Ypres, a w dalszej perspektywie dojść do wybrzeża belgijskiego i baz niemieckich okrętów podwodnych. Pierwszym krokiem było zdobycie grzbietu Messines w czerwcu 1917 roku, poprzedzone wysadzeniem wielkich min pod niemieckimi pozycjami.

1918: Kontrofensywa aliantów

od lipca 1918

Latem 1918 roku inicjatywa na froncie zachodnim przeszła w ręce aliantów. Australijczycy pod Hamel pokazali, jak łączyć piechotę, czołgi, artylerię i lotnictwo, a ostatnia niemiecka ofensywa nad Marną załamała się w ciągu kilku dni. 18 lipca Foch i Mangin uderzyli na odsłonięte skrzydło Niemców pod Soissons, a przybywające co miesiąc setki tysięcy Amerykanów przesądzały, że Niemcy nie odzyskają już inicjatywy.

Front bałkański

1914: Pierwsza inwazja na Serbię

12–24 sierpnia 1914

Wojna zaczęła się od konfliktu Austro-Węgier z Serbią, a Wiedeń liczył na szybką rozprawę z sąsiadem. 12 sierpnia wojska austro-węgierskie przekroczyły Drinę i Sawę. Serbska armia, dowodzona przez wojewodę Radomira Putnika, choć słabiej uzbrojona, miała doświadczenie z wojen bałkańskich i dobrze znała teren. W ciągu dwóch tygodni rozbiła najeźdźców w bitwie na górze Cer i wyparła ich za rzeki, odnosząc pierwsze zwycięstwo aliantów w tej wojnie.

1914: Druga inwazja na Serbię

6 września – 4 października 1914

Na początku września, pod naciskiem Rosji, armia serbska przeszła do ofensywy i wkroczyła na terytorium Austro-Węgier, do Sremu. Równocześnie generał Potiorek rozpoczął drugą inwazję na Serbię przez Drinę. Serbowie musieli przerwać ofensywę i zawrócić wojska na zagrożony front. W górach nad Driną rozgorzały zacięte, wielotygodniowe walki, w których obie strony poniosły ogromne straty. Austro-Węgrom udało się utrzymać przyczółki na serbskim brzegu, ale nie zdołały rozbić armii serbskiej. Na froncie nastąpił okres wyczerpującej wojny pozycyjnej.

1914: Trzecia inwazja na Serbię

6 listopada – 15 grudnia 1914

Na początku listopada 1914 roku generał Potiorek po raz trzeci uderzył na Serbię, tym razem z przyczółków nad Driną i Sawą. Wyczerpana, pozbawiona amunicji armia serbska cofała się w głąb kraju, a 2 grudnia Austriacy wkroczyli do opuszczonego Belgradu. Wojewoda Putnik zatrzymał jednak odwrót w górach nad Kolubarą. Gdy nadeszła amunicja od sojuszników, Serbowie przeszli do kontrofensywy, rozbili siły Potiorka i do połowy grudnia wyparli je z całego kraju. Było to jedno z największych zwycięstw aliantów w pierwszym roku wojny.

1915: Podbój Serbii

październik – grudzień 1915

Jesienią 1915 roku państwa centralne postanowiły raz na zawsze rozprawić się z Serbią i otworzyć sobie lądową drogę do Turcji. 6 października niemieckie i austro-węgierskie armie pod wodzą Augusta von Mackensena uderzyły przez Sawę i Dunaj, a kilka dni później przyłączyła się do nich Bułgaria, atakując Serbów od wschodu i odcinając ich od Salonik. Francuzi i Brytyjczycy wylądowali w Salonikach i ruszyli w górę Wardaru, ale przybyli za późno i zbyt słabi, by pomóc sojusznikowi. Osaczona armia serbska, razem z królem, rządem i tysiącami cywilów, wycofała się przez zaśnieżone góry Albanii i Czarnogóry nad Adriatyk. Serbia na trzy lata znalazła się pod okupacją.

1916: Podbój Czarnogóry i północnej Albanii

styczeń – luty 1916

Po upadku Serbii Austro-Węgry zwróciły się przeciw jej małej sojuszniczce. Na początku stycznia 1916 roku armia generała Kövessa uderzyła na Czarnogórę od strony Boki Kotorskiej i od Sandżaku. Twierdza górska Lovćen, która przez półtora roku zagrażała austro-węgierskiej bazie floty w Kotorze, padła po kilku dniach, a za nią stolica Cetynia. Król Mikołaj poprosił o rozejm, ale rokowania się załamały i kraj został zajęty w ciągu kilku tygodni. Austriacy weszli też do północnej Albanii, do Szkodry i San Giovanni di Medua, skąd jeszcze niedawno ewakuowano niedobitki armii serbskiej. W lutym zajęli środkową Albanię, a pod koniec miesiąca, po wycofaniu się Włochów, port Durrës.

1916: Front salonicki

od sierpnia 1916

Latem 1916 roku front w Macedonii, przez pół roku niemal nieruchomy, znów się ożywił. Pod Salonikami stała już wielonarodowa armia generała Sarraila: Francuzi, Brytyjczycy, odtworzona na Korfu armia serbska, a od sierpnia także Rosjanie i Włosi. Alianci szykowali ofensywę, która miała ułatwić wejście do wojny Rumunii, ale uprzedzili ich Bułgarzy. W połowie sierpnia uderzyli na obu skrzydłach frontu, zajęli Florinę i wschodnią Macedonię aż po Strumę, a w samych Salonikach zwolennicy Wenizelosa wystąpili przeciw rządowi w Atenach.

1916: Kampania rumuńska

od sierpnia 1916

27 sierpnia 1916 roku Rumunia, zachęcona sukcesami ofensywy Brusiłowa i obietnicami Ententy, wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom. Jej armie przekroczyły przełęcze Karpat i wkroczyły do Siedmiogrodu, który miał być nagrodą za udział w wojnie. Państwa centralne odpowiedziały szybko: Niemcy, Turcja i Bułgaria wypowiedziały Rumunii wojnę, a Falkenhayna, którego zastąpił Hindenburg, wysłano do Siedmiogrodu. Od południa, przez Dobrudżę, nacierał Mackensen. Rumunia, otoczona z dwóch stron i zdana w dużej mierze na rosyjską pomoc, musiała walczyć na froncie długości ponad półtora tysiąca kilometrów.

1917: Front rumuński

od lipca 1917

Po klęsce 1916 roku i utracie Bukaresztu armia rumuńska przetrwała zimę w Mołdawii. Pod okiem francuskiej misji generała Berthelota została przezbrojona i przeszkolona, a latem 1917 roku, razem z wojskami rosyjskimi, znów była zdolna do walki. W lipcu i sierpniu Rumuni stoczyli pod Mărăști, Mărășești i Oituz bitwy, które powstrzymały ostatnią próbę wyparcia ich z kraju.

1918: Front salonicki

od maja 1918

Po przystąpieniu Grecji do wojny w 1917 roku armia grecka stała się filarem frontu salonickiego. Wiosną 1918 roku nowy dowódca wojsk sprzymierzonych, generał Guillaumat, przygotowywał ją do walki, a pierwszym sprawdzianem było zdobycie pozycji bułgarskich pod Skra di Legen. Bułgaria, wyczerpana wojną i niezadowolona z podziału łupów, słabła, a w Salonikach dojrzewał plan wielkiej ofensywy, którą we wrześniu przeprowadził generał Franchet d'Espérey.

1917: Front salonicki

od marca 1917

Zdobycie Bitoli w listopadzie 1916 roku nie przyniosło przełomu w Macedonii. Miasto leżało w zasięgu bułgarskich i niemieckich dział ustawionych na okolicznych wzgórzach, a armia generała Sarraila, osłabiona chorobami i zimą, nie miała sił na wielką ofensywę. Wiosną 1917 roku alianci próbowali odepchnąć przeciwnika od Bitoli i przełamać jego pozycje między jeziorem Prespa a Dojranem, ale ataki w górach kosztowały wiele, a dawały niewiele.

Front włoski

1918: Front włoski

od czerwca 1918

Po klęsce pod Caporetto Włosi utrzymali front nad Piawą i na płaskowyżu Asiago, a generał Diaz odbudował armię. Wiosną 1918 roku Austro-Węgry, naciskane przez Niemców i głodne, przygotowały ostatnią wielką ofensywę, która miała rozbić Włochy jednym ciosem. W czerwcu uderzyły jednocześnie w górach i nad Piawą, ale się przeliczyły, a ich klęska zapowiadała rozpad monarchii.

1915: Front włoski i bitwy nad Isonzo

od czerwca 1915

24 maja 1915 roku Włochy, związane tajnym paktem londyńskim z Ententą, rozpoczęły wojnę z Austro-Węgrami. Szef sztabu generał Luigi Cadorna skierował główne siły na wschód, nad rzekę Isonzo, skąd chciał uderzyć na Gorycję i Triest. Austro-Węgry, zajęte wojną z Rosją i Serbią, obsadziły jednak dogodne pozycje na wzgórzach i płaskowyżu Krasu, a ich 5 Armia generała Svetozara Boroevicia odpierała kolejne natarcia. Już pierwsze bitwy nad Isonzo latem 1915 roku pokazały, że wojna w górach i na skalistym Krasie będzie równie krwawa i statyczna jak we Francji. Do jesieni 1917 roku Włosi przeprowadzili nad tą rzeką jedenaście ofensyw.

1916: Front włoski

od maja 1916

W 1916 roku front włoski przestał być wyłącznie areną włoskich natarć nad Isonzo. Szef austro-węgierskiego sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf od dawna chciał ukarać dawnego sojusznika za zmianę stron i w maju uderzył z Tyrolu przez płaskowyże Asiago i Lavarone, licząc na zejście w dolinę Padu i odcięcie armii włoskich nad Isonzo. Ofensywa, nazwana przez Austriaków ekspedycją karną, przyniosła początkowo znaczne zdobycze, ale utknęła na ostatnich grzbietach przed równiną, gdy Cadorna ściągnął nową armię odwodową, a na wschodzie ruszyła rosyjska ofensywa Brusiłowa.

1917: Front włoski

od maja 1917

Po zdobyciu Gorycji w sierpniu 1916 roku i trzech jesiennych bitwach nad Isonzo generał Cadorna przygotowywał na wiosnę 1917 roku kolejne uderzenie. Alianci, zawiedzeni ofensywą Nivelle'a, liczyli, że Włosi zwiążą siły Austro-Węgier, i obiecywali ciężką artylerię. W maju i czerwcu Włosi zaatakowali na płaskowyżu Krasu i na wzgórzach nad Gorycją, a latem przygotowywali największą ze swoich ofensyw na płaskowyżu Bainsizza.

Front wschodni

1914: Walki w Prusach Wschodnich

17 sierpnia – 29 września 1914

Rosja, zobowiązana wobec Francji do szybkiej ofensywy, uderzyła na Prusy Wschodnie już w połowie sierpnia, zanim zakończyła mobilizację. Od wschodu nacierała 1 Armia generała Rennenkampfa, od południa, z Królestwa Polskiego, 2 Armia generała Samsonowa. Broniła się niemiecka 8 Armia. Po początkowym sukcesie Rosjan pod Gąbinem Niemcy, pod nowym dowództwem Hindenburga i Ludendorffa, rozbili armię Samsonowa pod Tannenbergiem, a następnie wyparli Rennenkampfa znad jezior mazurskich. Rosyjska ofensywa zmusiła jednak Niemców do przerzucenia na wschód części sił z frontu zachodniego.

1914: Bitwa galicyjska

23 sierpnia – 11 września 1914

Równocześnie z walkami w Prusach Wschodnich na południu frontu starły się główne siły Austro-Węgier i Rosji. Armie austro-węgierskie uderzyły z Galicji na północ, na ziemie Królestwa Polskiego, i odniosły początkowe zwycięstwa pod Kraśnikiem i Komarowem. W tym samym czasie Rosjanie nacierali od wschodu na Lwów, który zajęli na początku września. Zagrożone okrążeniem wojska austro-węgierskie wycofały się za San, pozostawiając oblężoną twierdzę Przemyśl. Była to jedna z największych bitew całej wojny, a większość walk toczyła się na ziemiach polskich.

1914: Przemyśl, San i Wisła

wrzesień 1914 – marzec 1915

Po klęsce w bitwie galicyjskiej armie austro-węgierskie wycofały się za San i dalej na zachód, pozostawiając w okrążeniu twierdzę Przemyśl. Rosjanie wkroczyli w głąb Galicji i do przełęczy karpackich. Na pomoc sojusznikowi Niemcy utworzyły na Śląsku nową 9 Armię, która na przełomie września i października uderzyła przez ziemie Królestwa Polskiego na Warszawę i Dęblin. Jesienią 1914 roku na ziemiach polskich toczyły się wielkie bitwy nad Wisłą i Sanem, a Przemyśl został na krótko odblokowany, by wkrótce znów znaleźć się w oblężeniu.

1914: Bitwy pod Łodzią i Krakowem

listopad 1914 – lipiec 1915

Po niepowodzeniu jesiennej ofensywy nad Wisłą i Sanem armie państw centralnych wycofały się na zachód, a Rosjanie ruszyli w pościg, szykując uderzenie na Śląsk i Kraków. Hindenburg i Ludendorff uprzedzili ich zamiar. Przerzucili koleją 9 Armię na północ, w rejon Torunia, i uderzyli w bok rosyjskich armii, co doprowadziło do zaciętej bitwy pod Łodzią. W tym samym czasie na południu Rosjanie podeszli pod Kraków, a twierdza szykowała się do oblężenia. Zagrożenie odsunęło dopiero grudniowe zwycięstwo Austro-Węgrów pod Limanową. Walki toczone w listopadzie i grudniu 1914 roku na ziemiach polskich zatrzymały rosyjski marsz na zachód, a front na wschodzie zaczął zastygać w okopach. Nad Rawką i Bzurą wojna pozycyjna trwała aż do lata 1915 roku.

1915: Zimowa wojna w Karpatach

styczeń – kwiecień 1915

Zimą 1915 roku Austro-Węgry, wspierane przez niemiecką Armię Południową, uderzyły w Karpatach, by odepchnąć Rosjan od przełęczy prowadzących na Węgry i uwolnić oblężony Przemyśl. Rosjanie odpowiedzieli własną ofensywą. Walki w górach, w śniegu i mrozie, przyniosły obu stronom ogromne straty, w dużej części z powodu chorób i odmrożeń. Przemyśla nie udało się odblokować, a twierdza skapitulowała w marcu.

1915: Mazury i Przasnysz

luty 1915

W lutym 1915 roku Niemcy uderzyli na północnym skrzydle frontu wschodniego. Hindenburg i Ludendorff, wzmocnieni nowo utworzoną 10 Armią, zaatakowali w śniegu i mrozie rosyjską 10 Armię nad jeziorami mazurskimi i wyparli ją z Prus Wschodnich. W Puszczy Augustowskiej okrążony rosyjski XX Korpus musiał złożyć broń. Próba rozwinięcia sukcesu na południe, ku Narwi, zakończyła się jednak niepowodzeniem pod Przasnyszem, gdzie Rosjanie zmusili Niemców do odwrotu. Mimo wielkich strat po obu stronach front na północy ustabilizował się w pobliżu granicy Prus Wschodnich.

1915: Gorlice i odwrót Rosjan z Galicji

od maja 1915

Wiosną 1915 roku Niemcy postanowili ratować słabnące Austro-Węgry i zadać Rosji cios, który wyłączyłby ją z wojny. W rejonie Gorlic i Tarnowa skoncentrowano nową niemiecką 11 Armię generała Augusta von Mackensena oraz austro-węgierską 4 Armię, wspierane przez potężną artylerię. 2 maja, po kilkugodzinnym ostrzale, uderzyły one na rosyjską 3 Armię i przełamały jej front. Rosjanie, którzy zimą wykrwawili się w Karpatach i cierpieli na brak amunicji, musieli porzucić przełęcze karpackie i cofać się przez całą Galicję. W ciągu kilku tygodni państwa centralne odzyskały linię Sanu, Jarosław i Przemyśl, a ofensywa przerodziła się w wielki odwrót armii rosyjskiej, który latem objął całe Królestwo Polskie.

1915: Wielki odwrót armii rosyjskiej

lipiec – wrzesień 1915

Latem 1915 roku państwa centralne rozszerzyły ofensywę na cały front wschodni. Po odzyskaniu Galicji armie Mackensena skręciły na północ, między Wisłę a Bug, w stronę Lublina i Chełma, a 13 lipca niemieckie armie Hindenburga uderzyły znad granicy Prus Wschodnich na Narew. Celem było okrążenie wojsk rosyjskich w wysuniętym na zachód Królestwie Polskim. Rosjanie, pozbawieni amunicji i rezerw, toczyli zacięte boje opóźniające, ale nie zdołali utrzymać linii Wisły i Narwi. W sierpniu opuścili Warszawę, Iwangród i Nowogieorgijewsk, a do jesieni wycofali się z całego Królestwa Polskiego, Litwy i części Kurlandii. Wielki odwrót zakończył trwające od 1815 roku rosyjskie panowanie nad centralną Polską.

1916: Front wschodni

od marca 1916

Po wielkim odwrocie 1915 roku front wschodni zastygł na linii od Zatoki Ryskiej przez Dźwinę, Polesie i Wołyń po granicę Rumunii. Armia rosyjska odbudowała w ciągu zimy siły, zaopatrzenie w amunicję i rezerwy. Na prośbę Francuzów, wykrwawianych pod Verdun, Rosjanie już w marcu 1916 roku uderzyli nad jeziorem Narocz na Białorusi. Ofensywa, prowadzona w roztopach i bez dostatecznego wsparcia artylerii, załamała się po kilku tygodniach z ciężkimi stratami. Rosyjskie dowództwo wyciągnęło jednak z niej wnioski, które latem przyniosły największy sukces armii carskiej w tej wojnie.

1917: Ofensywa Kiereńskiego i jej klęska

od lipca 1917

Rząd Tymczasowy, naciskany przez sojuszników i przekonany, że zwycięstwo umocni rewolucję, postanowił latem 1917 roku przejść do natarcia. Minister wojny Aleksander Kiereński objeżdżał front, przemawiając do żołnierzy, ale armia rozbita przez komitety, dezercje i agitację przeciw wojnie była już cieniem dawnej siły. Ofensywa w Galicji Wschodniej po kilku dniach sukcesów utknęła, a niemiecki kontratak zamienił ją w bezładny odwrót.

1918: Front wschodni

od lutego 1918

Gdy bolszewicy zerwali rokowania w Brześciu Litewskim, ogłaszając, że nie będą ani walczyć, ani podpisywać pokoju, Niemcy i Austro-Węgrzy wypowiedzieli rozejm i ruszyli na wschód. W ciągu dwóch tygodni, prawie bez oporu rozpadającej się armii rosyjskiej, zajęli Inflanty i Estonię, Białoruś i Ukrainę. Ofensywa zmusiła Lenina do przyjęcia o wiele cięższych warunków pokoju, podpisanego 3 marca 1918 roku.

Azja i Pacyfik

1914: Daleki Wschód i Pacyfik

sierpień – listopad 1914

Wojna szybko dotarła do Azji i na Pacyfik, gdzie Niemcy posiadały dzierżawę Kiautschou z portem Tsingtao oraz liczne wyspy. Japonia, sojuszniczka Wielkiej Brytanii, wypowiedziała Niemcom wojnę i obległa Tsingtao, a jej flota zajęła niemieckie wyspy na północ od równika. Na południe od równika niemieckie kolonie zajęły wojska Australii i Nowej Zelandii. Do końca 1914 roku Niemcy straciły wszystkie posiadłości na Dalekim Wschodzie i Pacyfiku.

Wojna na morzu

1914: Wojna na morzu

sierpień – grudzień 1914

Przed wojną Wielka Brytania i Niemcy toczyły wyścig zbrojeń morskich, a obie strony spodziewały się wielkiej bitwy flot na Morzu Północnym. Do niej nie doszło. Brytyjska Grand Fleet zablokowała wyjścia z Morza Północnego, a niemiecka Flota Pełnomorska unikała otwartej walki z silniejszym przeciwnikiem. Zamiast tego rozgrywały się mniejsze starcia krążowników i niszczycieli, pościgi za niemieckimi rajderami na oceanach oraz pierwsze ataki okrętów podwodnych, które szybko pokazały, jak groźną stały się bronią. Najgłośniejszym epizodem roku była wędrówka niemieckiej eskadry admirała von Spee przez Pacyfik, zakończona zwycięstwem pod Coronelem i klęską pod Falklandami.

1915: Wojna na morzu

od stycznia 1915

W 1915 roku wojna na morzu zmieniła charakter. Niemiecka Flota Pełnomorska nadal unikała walnej bitwy z Grand Fleet, a jej wypady na wybrzeże Anglii zakończyły się w styczniu starciem na Dogger Bank. Coraz większą rolę odgrywały okręty podwodne, które Niemcy zaczęli wysyłać przeciw statkom handlowym wokół Wysp Brytyjskich.

1916: Wojna na morzu

od kwietnia 1916

W 1916 roku niemiecka Flota Pełnomorska pod nowym dowódcą, admirałem Reinhardem Scheerem, przyjęła śmielszą strategię. Zamiast czekać w portach, miała wywabiać części brytyjskiej Grand Fleet na Morze Północne, by zniszczyć je przewagą, zanim nadejdą główne siły. Służyły temu rajdy niemieckich krążowników liniowych na wschodnie wybrzeże Anglii, połączone z akcjami okrętów podwodnych i sterowców. Brytyjczycy odpowiadali stawianiem zapór minowych i coraz lepszym rozpoznaniem radiowym, dzięki któremu wiedzieli o wyjściach floty niemieckiej w morze.

1918: Wojna na morzu

od stycznia 1918

W ostatnim roku wojny system konwojów i coraz skuteczniejsze środki zwalczania okrętów podwodnych odebrały Niemcom nadzieję na zagłodzenie Wielkiej Brytanii, choć U-Booty wciąż zatapiały setki statków. Flota Pełnomorska rzadko wychodziła z portów, a główne starcia toczyły się na wodach przybrzeżnych i na peryferiach: u wejścia do Dardaneli, w cieśninie Otranto i u wybrzeży Flandrii, gdzie Brytyjczycy próbowali zablokować bazy okrętów podwodnych w Zeebrugge i Ostendzie.

Afryka

1914: Wojna w Afryce

sierpień 1914 – styczeń 1915

Wojna szybko objęła kolonie w Afryce. Niemcy posiadały tu cztery kolonie: Togo, Kamerun, Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią i Niemiecką Afrykę Wschodnią. Wielka Brytania, Francja i Belgia chciały je zająć, odebrać Niemcom porty i stacje radiowe oraz zabezpieczyć własne posiadłości. Togo padło już w sierpniu, a w Kamerunie alianci zajęli wybrzeże. Na wschodzie kontynentu niemieckie oddziały pułkownika Paula von Lettow-Vorbecka zadały Brytyjczykom dotkliwe porażki i rozpoczęły kampanię, która trwała aż do końca wojny. W styczniu 1915 roku odbiły jeszcze przygraniczny Jasin. Ciężar walk w Afryce ponieśli głównie afrykańscy żołnierze i tragarze.

1915: Wojna w Afryce

od lutego 1915

W 1915 roku alianci zaczęli odbierać Niemcom kolejne kolonie w głębi kontynentu. W lipcu wojska Związku Południowej Afryki zmusiły do kapitulacji Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią. W Kamerunie brytyjskie, francuskie i belgijskie kolumny zdobyły Garuę i Ngaundere, a jesienią ruszyły ponownie na Jaunde, przebijając się przez górskie twierdze na północy kraju. W Niemieckiej Afryce Wschodniej wojna utknęła w miejscu: Lettow-Vorbeck nękał brytyjską kolej ugandyjską, a Brytyjczycy czekali na posiłki, by przejść do natarcia.

1916: Wojna w Afryce

od marca 1916

Z początkiem 1916 roku w Afryce pozostała już tylko jedna niemiecka kolonia, którą trzeba było zdobyć. Kamerun skapitulował w lutym, a dowództwo w Afryce Wschodniej objął południowoafrykański generał Jan Smuts, który dostał posiłki ze Związku Południowej Afryki, Indii i Rodezji. W marcu jego wojska uderzyły na niemieckie pozycje u stóp Kilimandżaro i wyparły Lettow-Vorbecka z północnego pogranicza kolonii. W tym samym czasie Brytyjczycy rozpoczęli w Sudanie kampanię przeciw sułtanowi Darfuru Alemu Dinarowi, który sprzymierzył się z Turcją i bractwem Sanusijja.

Bliski Wschód

1914: Przystąpienie Imperium Osmańskiego

listopad 1914 – luty 1915

Pod koniec października 1914 roku flota osmańska pod dowództwem niemieckiego admirała Souchona zaatakowała rosyjskie porty nad Morzem Czarnym. W ciągu kilku dni Rosja, Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Imperium Osmańskiemu wojnę, a sułtan ogłosił dżihad. Wojna objęła nowe obszary: Kaukaz, gdzie starły się armie rosyjska i osmańska, Mezopotamię, gdzie wojska z Indii wylądowały u ujścia Szatt al-Arab, a także Dardanele i Kanał Sueski. Zimą Enver Pasza poprowadził na Kaukazie ofensywę, która pod Sarykamyszem zakończyła się katastrofą jego armii, a na początku lutego 1915 roku wojska osmańskie bezskutecznie zaatakowały Kanał Sueski. Przystąpienie Imperium Osmańskiego odcięło Rosję od sojuszników przez cieśniny czarnomorskie i rozszerzyło wojnę na cały Bliski Wschód.

1915: Dardanele

od lutego 1915

Na początku 1915 roku rząd brytyjski postanowił przebić się flotą przez Dardanele, zdobyć Konstantynopol, wyłączyć Imperium Osmańskie z wojny i otworzyć drogę morską do Rosji. W lutym brytyjskie i francuskie okręty zaczęły ostrzeliwać forty strzegące wejścia do cieśniny. Wkrótce okazało się, że sama flota nie poradzi sobie z fortami i polami minowymi, a do Egiptu i na wyspę Lemnos zaczęto ściągać wojska lądowe.

1915: Mezopotamia, Persja i Kaukaz

od kwietnia 1915

Wiosną 1915 roku Imperium Osmańskie, mimo zimowej klęski pod Sarykamyszem, próbowało odzyskać inicjatywę na swoich wschodnich rubieżach. W Mezopotamii wojska osmańskie i plemienni sojusznicy uderzyli na Brytyjczyków broniących Basry, ale zostali pobici pod Szuajbą, co otworzyło drogę brytyjskiemu marszowi w górę Tygrysu i Eufratu. Na pograniczu z Persją i Rosją wojna przyniosła tragedię ludności cywilnej. Władze osmańskie rozpoczęły deportacje i masakry Ormian, a w Wanie Ormianie przez kilka tygodni bronili się przed oblężeniem, aż do nadejścia wojsk rosyjskich.

1916: Odsiecz Al-Kutu i ofensywa na Erzurum

od stycznia 1916

Na początku 1916 roku Brytyjczycy próbowali uwolnić dywizję generała Townshenda, oblężoną w Al-Kucie nad Tygrysem. Korpus odsieczy generała Aylmera, sklecony w pośpiechu z jednostek przybywających z Francji i Indii, atakował w zimowej ulewie i błocie pod Szejk Saad, nad Wadi i pod Hanną, ponosząc ciężkie straty i nie przebijając się do miasta. Tymczasem na Kaukazie generał Judenicz, wykorzystując to, że Turcy przerzucali siły spod Gallipoli, rozpoczął w środku zimy ofensywę, która zakończyła się zdobyciem twierdzy Erzurum. W Persji Rosjanie wypierali z zachodnich prowincji wojska osmańskie i ich perskich sprzymierzeńców.

1917: Bagdad i Gaza

od marca 1917

Po odzyskaniu Al-Kutu w lutym 1917 roku wojska generała Maude'a ruszyły w pościg za Turkami w górę Tygrysu i w marcu zajęły Bagdad, pierwszą wielką zdobycz Brytyjczyków na Bliskim Wschodzie. Równocześnie Rosjanie znów wkraczali do zachodniej Persji. Na drugim krańcu imperium osmańskiego armia generała Murraya, która przez rok budowała przez Synaj kolej i wodociąg, stanęła u granic Palestyny, przed tureckimi pozycjami w Gazie.

1918: Palestyna, Syria i Persja

od stycznia 1918

Po zdobyciu Jerozolimy wojska Allenby'ego umacniały się w Judei, a arabskie oddziały emira Fajsala, wspierane przez Brytyjczyków, przenosiły walkę na wschodni brzeg Jordanu. Rozpad armii rosyjskiej otworzył Turkom drogę na Kaukaz i do Persji, dokąd Brytyjczycy wysłali z Bagdadu niewielkie misje, by nie dopuścić wojsk osmańskich i niemieckich do Morza Kaspijskiego i granic Indii.