Bitwa pod Havrincourt

Bitwa pod Havrincourt była niewielkim, jednodniowym natarciem brytyjskiej 3 Armii generała Juliana Bynga, ale otworzyła ostatni wielki rozdział wojny na froncie zachodnim. 12 września 1918 roku trzy dywizje brytyjskie i nowozelandzka uderzyły na grzbiety pod wsią Havrincourt, gdzie Niemcy trzymali wysunięte stanowiska przed Linią Hindenburga i miejscami samą jej przednią linię. Do wieczora Brytyjczycy zdobyli Havrincourt i Trescault i odparli kontrataki świeżych dywizji niemieckich. Brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew uznała ten dzień za pierwszą z bitew o Linię Hindenburga, które zakończyły się w październiku przełamaniem całej niemieckiej pozycji.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa pod Havrincourt” (ang. Battle of Havrincourt) i datę 12 września 1918 roku ustaliła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Zaliczyła ją, razem z bitwą pod Épehy z 18 września, do bitew o Linię Hindenburga, liczonych od 12 września do 12 października. Autor brytyjskiej historii oficjalnej, James Edmonds, zaznacza, że walki 3 i 4 Armii między 12 a 26 września miały charakter przygotowawczy: chodziło o zdobycie wysuniętych umocnień pozycji Hindenburga i punktów obserwacyjnych przed wielkim natarciem. Marszałek Douglas Haig w raporcie z grudnia 1918 roku połączył oba starcia w jedną „bitwę pod Havrincourt i Épehy” (12–18 września). Walki o grzbiet Trescault trwały jeszcze 13 i 14 września, ale przyjmujemy datę komisji. Głównymi źródłami tej strony są brytyjska historia oficjalna (Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom IV), historia Dywizji Nowozelandzkiej i depesze Haiga.

Tło

Po drugiej bitwie pod Bapaume i przełamaniu linii Drocourt–Quéant Niemcy cofnęli się na początku września na pozycje, z których w marcu ruszali do wielkiej ofensywy. Niemiecka 17 Armia generała Ottona von Belowa, stojąca naprzeciw 3 Armii, już w nocy z 3 na 4 września oparła północne skrzydło o Linię Hindenburga i Canal du Nord. Na południe od niej 2 Armia odchodziła ukośnie aż do nocy z 5 na 6 września, obracając się wokół Havrincourt. Linia Hindenburga, nazywana przez Niemców Siegfriedstellung, powstała jesienią i zimą 1916 roku, a wiosną 1917 roku Niemcy wycofali się na nią, skracając front.

Havrincourt miało swoją historię. Wieś leżała na północnym stoku doliny strumienia Grand Ravin, tuż przy Linii Hindenburga, która przecinała tu dolinę, biegła przed wsią i dalej grzbietem Havrincourt do Canal du Nord. 20 listopada 1917 roku, w pierwszym dniu bitwy pod Cambrai, zdobyła ją 62 Dywizja z West Riding w Yorkshire. Havrincourt zostało potem w brytyjskim łuku Flesquières, który Byng oddał dopiero w drugim dniu niemieckiej ofensywy marcowej. We wrześniu 1918 roku ta sama 62 Dywizja znów stała naprzeciw wsi, a rozkaz operacyjny jej dowódcy, generała Roberta Whighama, mówił, że dywizja „odbije wieś Havrincourt”.

Na początku września Haig wolał spokojnie iść za Niemcami, by dać wojsku odpocząć, a Francuzom i Amerykanom czas na przygotowanie zaplanowanych przez marszałka Ferdinanda Focha ofensyw. 1 września dostał też poufną depeszę od szefa imperialnego sztabu generalnego, generała Henry’ego Wilsona, który przestrzegał przed ciężkimi stratami w atakach na samą Linię Hindenburga, bo gabinet wojenny byłby zaniepokojony nieudanym szturmem. Dowódcy armii mieli więc tylko przedstawić propozycje dalszych działań. Byng odpowiedział 9 września, że niemieckie dywizje walczą o czas, a ich stan jest zły: każda nowa dywizja dobrze się bije przez dwa dni, a potem się załamuje. Ta demoralizacja, pisał, minie, jeśli Niemcom da się wytchnąć, więc trzeba nieustannie atakować. Proponował jak najszybciej uchwycić przednią linię pozycji Hindenburga.

W dniach 6–9 września prawe skrzydło 3 Armii dotarło do lasu Havrincourt, a Dywizja Nowozelandzka i dywizje V Korpusu natarciem w ciemnościach 9 września zajęły las Gouzeaucourt. Dalej leżał grzbiet Trescault, najwyższy teren w okolicy, z którego Niemcy patrzyli na brytyjskie tyły. Na grzbiecie ich wyczerpane 44 Rezerwowa i 225 Dywizja zluzowała świeża 118 Dywizja i Dywizja Strzelców (Jäger-Division), uważana za jedną z najlepszych w armii niemieckiej. Pogoda się zepsuła, a w nocy z 9 na 10 września lało tak, że oddziały gubiły drogę. 11 września wieczorem 2 Dywizja z VI Korpusu wywalczyła niewielki skrawek nad Canal du Nord, a 37 Dywizja zajęła stanowiska na wschodnim skraju lasu Havrincourt.

Plan

Natarcie miały wykonać IV Korpus generała George’a Harpera i VI Korpus generała Aylmera Haldane’a, z pomocą lewego skrzydła V Korpusu. Celem były dwa równoległe do frontu grzbiety: Trescault, ciągnący się od lasu Gouzeaucourt na północ, i Havrincourt, za doliną Grand Ravin. Nacierały cztery brygady: nowozelandzka 3 Brygada Strzelców generała Herberta Harta, 111 Brygada z 37 Dywizji oraz 186 i 187 Brygada z 62 Dywizji. Wspierało je osiemnaście brygad artylerii polowej i dziewięć ciężkiej, które przez noc ostrzeliwały wsie i drogi dojazdowe.

Whigham postanowił nie atakować Havrincourt od czoła. Od lasu Havrincourt na południe IV Korpus był już za kanałem, a las dawał osłonę przy zbiórce, więc 62 Dywizja miała wyjść z niego na północny wschód, minąć wieś z obu stron, bo od południa zasłaniała ją fosa zamkowa, potem skręcić na wschód za przednią linię Linii Hindenburga i dopiero wtedy oczyścić wieś od zachodu.

Przebieg

O 5.25 rano 12 września ruszyła zapora ogniowa. Ranek był pogodny i chłodny. W 62 Dywizji dwa bataliony pułku Duke of Wellington’s ze 186 Brygady poszły najpierw na północ, potem skręciły na wschód wzdłuż południowego skraju wsi i do 7.30 zdobyły przednią linię pozycji Hindenburga. O 7.15, gdy ciężka artyleria przeniosła ogień z Havrincourt, do wsi wszedł 2/4 batalion pułku Hampshire. Zamek wziął bez trudu, ale o resztę wsi toczył ciężkie walki i dopiero o 11.30 stanął na jej wschodnim skraju. W 187 Brygadzie 5 batalion lekkiej piechoty King’s Own Yorkshire i 2/4 batalion York and Lancaster zatrzymał na chwilę ogień z boku z umocnionego punktu na południe od wsi. Sierżant Laurence Calvert z 5 batalionu KOYLI sam rzucił się na dwa karabiny maszynowe, zabił ich obsługi i zdobył oba. Dostał za to Krzyż Wiktorii. Do 7.30 i tu osiągnięto cel.

Na prawo od nich 111 Brygada z 37 Dywizji początkowo prawie nie napotkała oporu, ale Trescault, leżące pod grzbietem od zachodu, i umocniony punkt na wschód od wsi broniły się uparcie. Około 8 rano brygada doszła do celu na prawym skrzydle i w środku.

Najciężej walczyli Nowozelandczycy na grzbiecie Trescault, naprzeciw Dywizji Strzelców. Pierwszą linię okopów, około 550 metrów przed nimi, zdobyli dość łatwo, ale dalej nawała ognia karabinów maszynowych z okopów na grzbiecie i ze wzgórza Beaucamp uniemożliwiła marsz przez otwarty teren. Oddział 38 Dywizji, który miał osłaniać prawe skrzydło, został odrzucony kontratakiem. Na prawym skrzydle sierżant Harry Laurent z 2 batalionu, prowadząc patrol dwunastu ludzi, minął w zniszczonym okopie właściwy cel, poszedł około 700 jardów dalej i natknął się na niemiecką linię wsparcia pod Gouzeaucourt. Z siedmioma ludźmi, którzy mu zostali, zaatakował ją i przyprowadził 111 jeńców. On także dostał Krzyż Wiktorii. Niemcy kontratakowali przez cały dzień, a po południu zepchnęli prawe skrzydło Nowozelandczyków o kawałek. Dopiero o 7 wieczorem, z pomocą artylerii, lewe skrzydło zajęło okop na grzbiecie. Prawe skrzydło i środek zatrzymały się niedaleko celu, a o 22.30 kolejny kontratak odebrał im trochę ziemi w środku.

O 18.30 Niemcy podjęli zdecydowaną próbę odzyskania Havrincourt. Po gwałtownym ostrzale, przy wsparciu nisko lecących samolotów, uderzyła na wieś część świeżej 20 Dywizji, sprowadzonej jako dywizja kontrataku. Według historii jednego z jej pułków utrzymanie Havrincourt miało „szczególne znaczenie dla utrzymania pozycji Hindenburga”. Kontratak spadł głównie na bataliony Hampshire i KOYLI i rozbił się w ogniu karabinów i artylerii. Równocześnie około pięćdziesięciu Niemców wdarło się do okopów 37 Dywizji, ale i tych wyparto. Wieczorem 62 Dywizja trzymała wieś i przednią linię pozycji Hindenburga na północ i na południe od niej. Na froncie około 8 kilometrów 3 Armia posunęła się średnio o prawie półtora kilometra, choć nie wszędzie doszła do ostatecznego celu.

Walki o grzbiet Trescault

W nocy z 12 na 13 września, w ulewie, Nowozelandczyków ze 3 Brygady zluzowała 1 Brygada. 13 września po południu jej bataliony próbowały odzyskać utraconą część okopów na grzbiecie, ale postęp był niewielki. Wieczorem Dywizja Strzelców uderzyła kilkakrotnie, a o 1.45 w nocy na 14 września, przy użyciu miotaczy ognia, odbiła cały okop African na szczycie grzbietu. Historia nowozelandzka przyznaje, że strzelcy byli „godnymi przeciwnikami”, a bilans tych dni nie wypadł zdecydowanie na korzyść Nowozelandczyków. 14 września wieczorem dywizję zluzowała 5 Dywizja, która zdobyła ten okop dopiero 28 września.

Straty

Brytyjska historia oficjalna nie podaje łącznych strat bitwy. Nowozelandzka 3 Brygada wzięła według niej 490 jeńców, a według historii nowozelandzkiej blisko 400. Trzy jej bataliony, które poszły do ataku, straciły 12 września około 55 zabitych i około 190 rannych i zaginionych. Niemcy stracili znacznie więcej. Nowozelandczycy znaleźli potem na zdobytych cmentarzach rzędy krzyży żołnierzy Dywizji Strzelców z datą 12 września. Haig podał zbiorczo, że w walkach od 12 do 18 września, łącznie z bitwą pod Épehy, piętnaście dywizji brytyjskich pokonało dwadzieścia niemieckich i wzięło prawie 12 tysięcy jeńców i 100 dział.

Znaczenie

Bitwa nie była efektowna i często ginie w cieniu rozpoczętej tego samego dnia amerykańskiej ofensywy pod Saint-Mihiel. Angielska Wikipedia pisze nawet, że pod Havrincourt po raz pierwszy przerwano Linię Hindenburga, co nie jest prawdą, bo zrobiono to już pod Cambrai w 1917 roku. Brytyjczycy zyskali jednak wysunięte stanowiska, z których widać było główną pozycję Hindenburga, i wyjściowe pozycje do późniejszego natarcia na Canal du Nord. 13 września Haig napisał Fochowi, że 3 Armia zdobyła Trescault i Havrincourt, ale opór był poważny i do wyparcia Niemców potrzebne będzie starannie przygotowane natarcie. Tego samego dnia zgodził się na propozycję Rawlinsona, by 4 Armia uderzyła na wysunięte umocnienia pod Épehy.

Sam Byng uważał ten dzień za najważniejszy w swoim dowodzeniu 3 Armią. Według dziennika Charlesa Repingtona, który rozmawiał z nim w 1919 roku, Byng mówił, że Niemcy rzucili przeciw niemu dwie stare dywizje brandenburskiego III i hanowerskiego X Korpusu, które w 1870 roku walczyły pod Vionville, a dwie kolejne trzymali w odwodzie: „zostały dobrze pobite i potem nieprzyjaciel stracił serce do walki”. Repington zapisał przy tym błędnie, że wieś zdobyła 56 Dywizja, a nie 62.