Bitwy o Linię Hindenburga

Bitwy o Linię Hindenburga to brytyjska nazwa serii natarć, w których jesienią 1918 roku brytyjska 1, 3 i 4 Armia, a z nimi Kanadyjczycy, Australijczycy, Nowozelandczycy i dwie dywizje amerykańskie, zdobyły najsilniejszą niemiecką pozycję na froncie zachodnim. Linię Hindenburga, którą Niemcy nazywali Siegfriedstellung, budowano od jesieni 1916 roku i uważano za niemal nie do zdobycia. Najpierw, 12 i 18 września, Brytyjczycy wyparli Niemców z jej przedpola pod Havrincourt i Épehy. Pod koniec września, w ramach wielkiej ofensywy sprzymierzonych na całym froncie, przełamali ją nad Canal du Nord i nad Kanałem Saint-Quentin, a na początku października zdobyli ostatnią linię za nią i zajęli Cambrai. Klęska na tej pozycji była jedną z przyczyn, dla których niemieckie naczelne dowództwo zażądało od rządu natychmiastowego rozejmu.

Nazwa i daty

Brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew wyróżniła „bitwy o Linię Hindenburga” (ang. The Battles of the Hindenburg Line) i datowała je na 12 września – 12 października 1918 roku. Zaliczyła do nich sześć bitew: pod Havrincourt (12 września), pod Épehy (18 września), o Canal du Nord (27 września – 1 października), o Kanał Saint-Quentin (29 września – 2 października), o linię Beaurevoir (3–5 października) i pod Cambrai (8–9 października), a także pościg nad rzekę Selle (9–12 października). Brytyjska historia oficjalna Jamesa Edmondsa zauważa, że walki pod Havrincourt i Épehy były tylko przygotowaniem do właściwego natarcia. Kwatera główna Haiga nazywała w czasie wojny całą operację „bitwą o Cambrai i Saint-Quentin”, a marszałek Douglas Haig w raporcie z grudnia 1918 roku opisał osobno „bitwę pod Havrincourt i Épehy” (12–18 września) i „bitwę o Cambrai i Linię Hindenburga” (27 września – 5 października).

Tych dat trzymamy się na tej stronie. Edmonds zwraca uwagę, że granice między bitwami są umowne: Niemcy opuścili linię pod Cambrai już w nocy z 8 na 9 października, więc według niego i ten dzień należałoby liczyć raczej do pościgu, a nie do bitwy pod Cambrai. Głównymi źródłami tej strony są tomy IV i V brytyjskiej historii oficjalnej (Military Operations France and Belgium 1918) i depesze Haiga.

Linia Hindenburga

Niemcy zbudowali Siegfriedstellung jesienią i zimą 1916 roku, a wiosną 1917 roku cofnęli się na nią znad Sommy i Ancre. Pozycja nie była jedną linią okopów, lecz pasem umocnień, który według depeszy Haiga miał głębokość od 6 do 9 kilometrów. Na północy, między Arras a Havrincourt, wspierała się o Canal du Nord, a na południu o Kanał Saint-Quentin, nazywany przez Brytyjczyków także kanałem Skaldy. Kanał płynął tu w głębokich wykopach, miejscami prawie na 20 metrów, a między Bellicourt a Vendhuile przechodził przez tunel długości około 5,5 kilometra. W ścianach wykopów Niemcy wykuli schrony i ukryli betonowe stanowiska karabinów maszynowych, a w tunelu kwaterowały odwody, połączone szybami z okopami na powierzchni. Przed kanałem biegły dwie silnie opasane drutem linie okopów, za nim właściwa podwójna linia Hindenburga, a około 3,7 kilometra dalej druga podwójna linia, Beaurevoir–Fonsomme, z betonowymi schronami. Na przedpolu Niemcy obsadzili dawną linię brytyjską z 1917 roku z wsiami zamienionymi w twierdze, jak Épehy i Le Verguier.

W listopadzie 1917 roku Brytyjczycy przerwali tę pozycję pod Cambrai, ale niemiecki kontratak odebrał im większość zdobyczy. W marcu 1918 roku niemieckie armie ruszyły z Linii Hindenburga do wielkiej ofensywy, a pół roku później musiały na nią wrócić.

Tło

Po bitwie pod Amiens w sierpniu 1918 roku sprzymierzeni nacierali na coraz dłuższym froncie. Brytyjska 3 i 4 Armia odbiły dawne pobojowisko nad Sommą, a 2 września Kanadyjczycy przełamali linię Drocourt–Quéant pod Arras. Niemieckie dowództwo kazało wtedy wycofać armie na pozycje sprzed ofensywy marcowej. Do 8 września Niemcy stanęli na linii Vermand–Épehy–Havrincourt i dalej wzdłuż Canal du Nord. Naprzeciw Brytyjczyków stały 17 Armia generała Ottona von Belowa z grupy armii następcy tronu Bawarii Rupprechta oraz 2 Armia generała Georga von der Marwitza z grupy armii generała Maxa von Boehna. Edmonds przytacza relację szefa sztabu Boehna, który ostrzegał Ludendorffa, że Linia Hindenburga jest mocno zaniedbana, ma mało drutu, a wojska są w takim stanie, że nie da się na niej długo bronić. Proponował odwrót od razu na dużo krótszą linię Antwerpia–Moza. Ludendorff odmówił.

3 września marszałek Ferdinand Foch rozesłał plan dalszych działań. Brytyjczycy mieli nacierać w ogólnym kierunku Cambrai i Saint-Quentin, francuski środek wypychać Niemców za Aisne i Ailette, a Amerykanie najpierw zlikwidować występ pod Saint-Mihiel, a potem, razem z francuską 4 Armią, uderzyć między Mozą a Argonnami w kierunku Mézières. Z czasem doszło do tego natarcie wojsk belgijskich, brytyjskich i francuskich we Flandrii. Cztery wielkie uderzenia miały spaść na Niemców jedno po drugim, tak by nie mogli przerzucać odwodów. Hasłem tej ofensywy stały się przypisywane Fochowi słowa „Tout le monde à la bataille!” („Wszyscy do bitwy!”).

Dla Haiga decyzja nie była łatwa. Jego armie walczyły bez przerwy od 8 sierpnia i, choć straty w stosunku do zdobyczy były małe, w sumie były duże. 1 września szef imperialnego sztabu generalnego, generał Henry Wilson, przestrzegł go poufną depeszą, że gabinet wojenny byłby zaniepokojony, gdyby armia poniosła ciężkie straty w nieudanym ataku na Linię Hindenburga. Haig pisał później, że nieudany szturm na pozycję tak znaną podniósłby upadające morale niemieckiego wojska i społeczeństwa. Był jednak przekonany, że natarcie brytyjskie jest najważniejszą częścią planu Focha i że chwila jest korzystna. Podczas wizyty w Londynie w pierwszej połowie września przekonywał, że wojna zmieniła charakter i rozstrzygnięcie może przyjść bardzo szybko.

Przebieg

Przedpole, 12–26 września. 12 września, w dniu amerykańskiego natarcia pod Saint-Mihiel, 3 Armia generała Juliana Bynga zdobyła w bitwie pod Havrincourt wieś Havrincourt i Trescault, wysunięte bastiony Linii Hindenburga. 18 września o 7 rano, w ulewnym deszczu, 4 Armia generała Henry’ego Rawlinsona i prawe skrzydło 3 Armii uderzyły na froncie około 27 kilometrów od Holnon po Gouzeaucourt. W bitwie pod Épehy Australijczycy z 1 i 4 Dywizji zdobyli dawną brytyjską linię placówek i wyszli na wzgórza, z których widać było główną pozycję, a III Korpus po ciężkich walkach oczyścił Épehy. Francuska 1 Armia na prawym skrzydle prawie nie nacierała. Według Haiga w dniach 12–18 września piętnaście dywizji brytyjskich pokonało dwadzieścia niemieckich i wzięło prawie 12 tysięcy jeńców i 100 dział. Do 26 września Brytyjczycy lokalnymi atakami zdobyli resztę przedpola.

Canal du Nord, 27 września – 1 października. W nocy z 26 na 27 września artyleria wszystkich trzech armii otworzyła ogień na całym froncie, ale rano zaatakowały tylko 1 i 3 Armia. Miało to zmylić Niemców co do kierunku głównego uderzenia. O 5.20 Korpus Kanadyjski generała Arthura Curriego przeszedł suchy odcinek Canal du Nord pod Mœuvres na wąskim froncie, a potem rozwinął natarcie wachlarzem na północ i wschód. Do wieczora Kanadyjczycy zdobyli Bourlon i las Bourlon, o które ciężko walczono w 1917 roku, a dywizje 3 Armii przeszły kanał dalej na południe i wzięły Ribécourt i Flesquières. Pierwszego dnia wzięto ponad 10 tysięcy jeńców i 200 dział. W następnych dniach Kanadyjczycy, odpierając silne kontrataki, podeszli pod Cambrai od północy, a 3 Armia przeszła kanał Skaldy pod Marcoing i Masnières.

Kanał Saint-Quentin, 29 września – 2 października. Natarcie 4 Armii poprzedził ostrzał 1044 dział polowych i 593 ciężkich, trwający od wieczora 26 września ponad dwie doby. W pierwszą noc baterie i sztaby niemieckie zasypano pociskami z gazem BB, niemal identycznym z niemieckim iperytem. Według wielu opracowań Brytyjczycy użyli wtedy tego gazu po raz pierwszy. 29 września o 5.50, w gęstej mgle, uderzyły IX Korpus, amerykański II Korpus i III Korpus na froncie około 19 kilometrów. Najbardziej wsławiła się brytyjska 46 Dywizja ze środkowej Anglii, której żołnierze w kamizelkach ratunkowych przeprawili się przez kanał pod Bellenglise, wpław, na tratwach i po kładkach, których Niemcy nie zdążyli wysadzić. Wzięła tego dnia ponad 4 tysiące jeńców i 70 dział. Nad tunelem amerykańska 30 Dywizja zdobyła Bellicourt, a 27 Dywizja pod silnym ogniem z flanki utknęła pod Bony i poniosła ciężkie straty. Plan, by Australijczycy przeszli przez Amerykanów i szli dalej, się nie udał: 3 i 5 Dywizja Australijska generała Johna Monasha musiały same wywalczyć główną linię. Do 1 października wyłom poszerzono, a francuska 1 Armia zajęła Saint-Quentin.

Linia Beaurevoir, 3–5 października. 3 października 4 Armia zdobyła ostatnią przygotowaną pozycję, linię Beaurevoir–Fonsomme, na odcinku Sequehart–Le Catelet. 5 października Australijczycy z 2 Dywizji zdobyli Montbrehain. Walka o Montbrehain uchodzi za ostatnią bitwę australijskiej piechoty w tej wojnie. Tego samego dnia padło Beaurevoir, a prawe skrzydło 3 Armii przeszło kanał i zajęło Linię Hindenburga za nim. Według Haiga w dniach 27 września – 5 października trzydzieści dywizji brytyjskich i dwie amerykańskie oraz jedna dywizja kawalerii walczyły z trzydziestoma dziewięcioma dywizjami niemieckimi i wzięły ponad 36 tysięcy jeńców i 380 dział.

Cambrai, 8–9 października. 8 października o 4.30 i 5.10 rano 3 i 4 Armia uderzyły na froncie ponad 27 kilometrów od Sequehart po południe od Cambrai i przeszły przez niedokończone niemieckie okopy na otwarty teren. Niemcy kontratakowali nawet czołgami, ale pod wieczór ich opór słabł. Około 2.30 w nocy na 9 października zaczęli się wycofywać. Kanadyjskie patrole weszły do Cambrai od północy i spotkały się w mieście z patrolami brytyjskiej 57 Dywizji, idącymi od południa. 9 października wieczorem Brytyjczycy byli około 5 kilometrów na wschód od miasta i niedaleko Le Cateau.

Pościg nad Selle, 9–12 października. Od 9 października 4, 3 i 1 Armia szły za cofającymi się Niemcami przez otwarty teren, a w natarciu pomagała kawaleria. 9 października Brytyjczycy zajęli Bohain i podeszli pod Caudry, a w następnych dniach dotarli nad rzekę Selle pod Le Cateau. Tam Niemcy znów stanęli do obrony. 11 października Haig postanowił, że na linię Selle trzeba uderzyć w zorganizowanym natarciu, a kłopoty z dowozem amunicji i żywności po zniszczonych przez Niemców kolejach kazały je odłożyć do 17 października. Na tym komisja zakończyła bitwy o Linię Hindenburga.

Straty

Brytyjska historia oficjalna nie zestawia strat osobno dla bitew o Linię Hindenburga, tylko dla dłuższych okresów. Najlepiej znane są liczby jeńców: według Haiga prawie 12 tysięcy w dniach 12–18 września i ponad 36 tysięcy w dniach 27 września – 5 października, razem z prawie 500 działami. Ciężko ucierpiały dywizje szturmujące najsilniejsze odcinki, jak Kanadyjczycy w walkach na północ od Cambrai i amerykańska 27 Dywizja pod Bony.

Znaczenie

Haig napisał w raporcie, że ataki, w których jego armie przeszły Canal du Nord i przełamały Linię Hindenburga, zamknęły pierwszy etap brytyjskiej ofensywy. Niemiecka obrona na ostatniej i najsilniejszej przygotowanej pozycji została rozbita, a między armiami brytyjskimi a Maubeuge, w stronę głównych niemieckich linii kolejowych za frontem, nie było już przygotowanych umocnień, tylko lasy i rzeki. Pozycja Hermanna, na którą Ludendorff chciał się teraz cofnąć, dopiero powstawała.

Przełamanie zbiegło się z klęską Bułgarii na froncie macedońskim i z natarciem Amerykanów i Francuzów w Argonnach. Wieczorem 28 września Erich Ludendorff i Paul von Hindenburg postanowili zażądać rozejmu, a 29 września, w dniu natarcia nad Kanałem Saint-Quentin, Ludendorff oświadczył na naradzie w Spa, że sytuacja armii wymaga natychmiastowego rozejmu. Niemcy walczyli dalej jeszcze przez ponad miesiąc, ale bitwy o Linię Hindenburga przesądziły, że wojna skończy się w 1918 roku, a nie, jak zakładali sprzymierzeni jeszcze latem, w 1919.