Erich Ludendorff

Erich Ludendorff był najpotężniejszym żołnierzem Niemiec w pierwszej wojnie światowej. Wsławił się w pierwszym tygodniu wojny pod Liège, a potem jako szef sztabu Paula von Hindenburga poprowadził armię niemiecką do zwycięstw nad Rosjanami pod Tannenbergiem i nad jeziorami mazurskimi. Od sierpnia 1916 roku, jako pierwszy kwatermistrz generalny, faktycznie kierował całą niemiecką wojną, a coraz częściej także polityką Rzeszy. Był niezwykle pracowity i znakomicie znał rzemiosło sztabowe, ale brakowało mu wyczucia polityki i umiaru. Wiosną 1918 roku postawił wszystko na jedną kartę w wielkich ofensywach na zachodzie, a gdy przegrał, sam zażądał rozejmu, by potem obwiniać za klęskę polityków. Po wojnie stał się jednym z przywódców skrajnej prawicy i głosicieli legendy o ciosie w plecy.

Przed wojną

Urodził się 9 kwietnia 1865 roku w Kruszewni koło Swarzędza, w rodzinie właściciela majątku, kupieckiego pochodzenia i bez szlacheckiego tytułu. W armii pruskiej, gdzie wyższe stanowiska zajmowała zwykle szlachta, był więc człowiekiem z zewnątrz, który wszystko zawdzięczał pracy. Ukończył korpus kadetów w Lichterfelde, w 1882 roku został podporucznikiem piechoty, a po Akademii Wojennej trafił do Wielkiego Sztabu Generalnego. Od 1904 roku pracował w wydziale mobilizacyjnym i operacyjnym, a od 1908 roku kierował nim. Był jednym z najbliższych współpracowników szefa sztabu Helmutha von Moltkego i współtwórcą zmian w planie wojny z Francją, w tym planu szybkiego opanowania twierdzy Liège.

Ludendorff uważał, że armia jest za mała na wojnę na dwa fronty. Wbrew zwyczajowi, który kazał oficerom sztabu trzymać się z dala od polityki, współpracował z nacjonalistycznymi organizacjami i naciskał na Reichstag, by uchwalił duże powiększenie wojska. Ustawa z 1913 roku przyniosła wiele z tego, czego chciał, ale jego samego odesłano do służby liniowej jako dowódcę pułku fizylierów w Düsseldorfie. On sam widział w tym karę za upór. W kwietniu 1914 roku został generałem majorem i objął brygadę w Strasburgu.

Liège i Tannenberg

W chwili mobilizacji Ludendorff został zastępcą szefa sztabu 2 Armii i towarzyszył brygadom, które po wkroczeniu do Belgii miały w nocy z 5 na 6 sierpnia 1914 roku przedrzeć się między fortami Liège do miasta. Gdy zginął dowódca 14 Brygady, Ludendorff przejął dowodzenie i wprowadził ją do miasta, a 7 sierpnia zajął cytadelę. Według relacji podjechał pod jej bramę samochodem i zażądał kapitulacji. Forty broniły się jeszcze przez kilka dni, ale Ludendorff stał się „bohaterem spod Liège” i jako jeden z pierwszych oficerów tej wojny otrzymał order Pour le Mérite.

Dwa tygodnie później sztab generalny potrzebował energicznego oficera w Prusach Wschodnich, gdzie dowódca 8 Armii stracił nerwy po starciu z Rosjanami. 22 sierpnia Ludendorff został szefem sztabu 8 Armii, a jej dowódcą generał w stanie spoczynku Paul von Hindenburg. Spotkali się w nocy w pociągu do Malborka. Przyjęli plan przygotowany przez podpułkownika Maxa Hoffmanna i w bitwie pod Tannenbergiem otoczyli i rozbili armię Aleksandra Samsonowa, a we wrześniu w bitwie nad jeziorami mazurskimi wyparli z Prus Wschodnich armię Paula von Rennenkampfa. Ludendorff był operacyjnym mózgiem tych zwycięstw, choć w krytycznych chwilach bitwy pod Tannenbergiem miał chwile zwątpienia, które opanował spokój Hindenburga.

Na froncie wschodnim

Jesienią 1914 roku duet Hindenburg–Ludendorff poprowadził 9 Armię na Wisłę, poniósł porażkę pod Warszawą i Dęblinem, a w listopadzie uderzył na Rosjan w bitwie pod Łodzią. Hindenburg został naczelnym dowódcą na wschodzie, a Ludendorff, awansowany na generała porucznika, pozostał jego szefem sztabu. Obaj byli przekonani, że wojnę można rozstrzygnąć na wschodzie wielkimi manewrami okrążającymi, i od zimy 1914/1915 roku toczyli otwartą wojnę z szefem Sztabu Generalnego Erichem von Falkenhaynem. W styczniu 1915 roku Falkenhayn próbował rozdzielić tandem, wysyłając Ludendorffa na szefa sztabu nowej Armii Południowej w Karpatach, ale po interwencji Hindenburga u cesarza Ludendorff po kilku tygodniach wrócił.

W lutym 1915 roku w zimowej bitwie na Mazurach Niemcy rozbili rosyjską 10 Armię, ale nie zdołali jej całkowicie okrążyć. Latem Ludendorff proponował głębokie uderzenie przez Kowno i Wilno na tyły wojsk rosyjskich wycofujących się z Polski. Falkenhayn się nie zgodził, a gdy we wrześniu Niemcy uderzyli pod Wilnem, Rosjanie zdołali się wycofać. Ludendorff przyznawał, że wręcz nienawidzi Falkenhayna, i do końca życia uważał, że ten zmarnował szansę pokonania Rosji.

Od jesieni 1915 roku Ludendorff kierował z Kowna zarządem okupowanej Litwy, Kurlandii i części Białorusi, zwanym Ober Ost. Stworzył tam państwo wojskowe, które miało być wzorem „niemieckiej pracy” na wschodzie: spisywało ludność, regulowało handel i podróże, rekwirowało żywność, drewno i konie, a ludzi wysyłało do przymusowej pracy. W listach z tego okresu pisał o przyszłym osadnictwie niemieckim na tych ziemiach.

Trzecia OHL

29 sierpnia 1916 roku, po przystąpieniu Rumunii do wojny, cesarz Wilhelm II odwołał Falkenhayna. Hindenburg został szefem Sztabu Generalnego Armii Polowej, a Ludendorff odrzucił tytuł „drugiego szefa sztabu” i zażądał stanowiska pierwszego kwatermistrza generalnego ze współodpowiedzialnością za wszystkie decyzje. Odtąd to on kierował sztabem i wydawał rozkazy, a Hindenburg reprezentował armię i firmował jej decyzje swoim autorytetem.

Ludendorff zreorganizował wojnę na niespotykaną skalę. Na zachodzie wprowadzono elastyczną obronę w głąb i zbudowano nową pozycję, na którą Niemcy wycofali się wiosną 1917 roku. Program Hindenburga i ustawa o pomocniczej służbie ojczyźnie miały zmobilizować do produkcji wojennej całą gospodarkę. Ludendorff założył też wojskowy urząd fotografii i filmu, a w grudniu 1917 roku z jego inicjatywy powstała wytwórnia UFA. Na wschodzie poparł akt 5 listopada w nadziei na polskiego rekruta, a w 1917 roku zgodził się na przejazd Lenina przez Niemcy do Rosji, licząc, że bolszewicy wyprowadzą ją z wojny.

Najważniejsze decyzje polityczne lat 1917–1918 zapadały pod jego naciskiem. Razem z admirałami wymusił nieograniczoną wojnę podwodną, choć liczył się z przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do wojny. W lipcu 1917 roku on i Hindenburg zagrozili dymisją i doprowadzili do upadku kanclerza Theobalda von Bethmanna Hollwega. Jego następca Georg Michaelis i kolejni kanclerze nie mieli już siły przeciwstawić się wojskowym. Odejść musieli też szef gabinetu cywilnego cesarza i sekretarz stanu spraw zagranicznych Richard von Kühlmann, który ośmielił się powiedzieć w Reichstagu, że wojny nie da się zakończyć samymi środkami wojskowymi. Ludendorff odrzucał pokój kompromisowy. Dążył do zwycięstwa, które przyniosłoby Niemcom panowanie w Europie, i do rozległych aneksji na wschodzie, które w dużej mierze przyniósł traktat brzeski.

1918

Po wyjściu Rosji z wojny Ludendorff miał na zachodzie po raz pierwszy przewagę liczebną, ale wiedział, że zniknie ona, gdy do Francji przybędą masy Amerykanów. Postanowił rozstrzygnąć wojnę wiosną 1918 roku. 21 marca uderzył na Brytyjczyków w operacji Michael, stosując nową taktykę grup szturmowych i krótkiego, gwałtownego ostrzału artyleryjskiego. Niemcy posunęli się o kilkadziesiąt kilometrów, najdalej od 1914 roku, ale nie przełamali frontu na tyle, by rozdzielić Brytyjczyków i Francuzów. Ludendorff, zapytany o cel operacji, miał odpowiedzieć, że wybija dziurę w froncie, a reszta się okaże. Krytycy widzą w tych słowach istotę jego błędu: brak strategicznego celu.

Kolejne uderzenia, nad Lys w kwietniu, nad Aisne w maju i nad Matz w czerwcu, przynosiły zdobycze terenowe i ogromne straty, ale żadne nie przyniosło rozstrzygnięcia. 15 lipca Ludendorff uderzył po obu stronach Reims, a trzy dni później Francuzi i Amerykanie przeszli do kontrofensywy w drugiej bitwie nad Marną. Inicjatywa przeszła na stronę aliantów. 8 sierpnia Brytyjczycy, Australijczycy, Kanadyjczycy i Francuzi uderzyli pod Amiens, a całe oddziały niemieckie poddawały się bez walki. Ludendorff nazwał ten dzień „czarnym dniem armii niemieckiej” i zaproponował cesarzowi swoją dymisję, której nie przyjęto. Na naradzie w Spa w połowie sierpnia przyznał, że ofensywą nie da się już zmusić przeciwnika do pokoju.

Pod koniec lata Ludendorff był wyczerpany. Pracował po kilkanaście godzin na dobę, wybuchał gniewem, a zaniepokojeni współpracownicy sprowadzili do kwatery lekarza od chorób nerwowych. Gdy pod koniec września upadał front bułgarski, a alianci uderzali na całym froncie zachodnim, 28 września powiedział Hindenburgowi, że trzeba natychmiast prosić o rozejm. Nazajutrz obaj przedstawili to żądanie cesarzowi. Ludendorff poparł też utworzenie rządu parlamentarnego. Oficerom sztabu powiedział, że do rządu powinni wejść ci, którym armia zawdzięcza obecne położenie: „Niech teraz zjedzą zupę, którą nam nawarzyli”.

Dymisja

W październiku Ludendorff zmienił zdanie. Front cofał się, ale się nie rozpadał, a kolejne noty prezydenta Wilsona stawały się coraz twardsze. Gdy nota z 23 października zażądała w praktyce kapitulacji, Ludendorff chciał zerwać rozmowy i walczyć dalej. Odezwa do wojska, którą podpisał razem z Hindenburgiem, nazywała warunki Wilsona nie do przyjęcia. Kanclerz Max von Baden zagroził dymisją całego rządu, jeśli generał nie odejdzie. 26 października w pałacu Bellevue cesarz przyjął dymisję Ludendorffa, ale Hindenburga zatrzymał. Ludendorff odmówił powrotu z feldmarszałkiem jednym samochodem i powiedział oficerom, że za dwa tygodnie w Niemczech nie będzie już cesarza.

Po wojnie

Po wybuchu rewolucji Ludendorff z fałszywym paszportem i w przebraniu wyjechał do Szwecji, gdzie napisał wspomnienia. Wrócił w lutym 1919 roku i wkrótce stał się jednym z głównych głosicieli legendy o ciosie w plecy, według której niepokonaną armię zdradzili socjaliści, Żydzi i inni „wrogowie wewnętrzni”. W 1920 roku wziął udział w puczu Kappa, a 9 listopada 1923 roku szedł obok Adolfa Hitlera na czele puczu monachijskiego. W procesie został uniewinniony. W latach 1924–1928 był posłem do Reichstagu z listy skrajnej prawicy, a w 1925 roku startował w wyborach prezydenckich, w których zdobył nieco ponad 1 procent głosów. Prezydentem został jego dawny przełożony Hindenburg.

Pod wpływem drugiej żony, Mathilde von Kemnitz, Ludendorff coraz bardziej pogrążał się w teoriach spiskowych o masonach, Żydach, jezuitach i Kościele, a z Hitlerem się poróżnił. Założył Związek Tannenberski i własne wydawnictwo. W 1935 roku wydał książkę „Wojna totalna”, w której dowodził, że w przyszłej wojnie cały naród i gospodarka muszą podporządkować się wodzowi wojskowemu. Według wielu relacji odmówił przyjęcia stopnia feldmarszałka, który chciał mu nadać Hitler. Zmarł 20 grudnia 1937 roku w Monachium. Hitler urządził mu, wbrew jego woli, państwowy pogrzeb. Pochowano go w Tutzing nad jeziorem Starnberg.

Ocena

Historycy zgodnie uznają Ludendorffa za wybitnego organizatora i taktyka. Pod jego kierownictwem armia niemiecka zrewolucjonizowała obronę i natarcie, a ofensywy z 1918 roku przyniosły przełamania, jakich na zachodzie nie widziano od 1914 roku. Znacznie gorzej wypada jako strateg. Brytyjski historyk David Stevenson i wielu innych badaczy podkreślają, że ofensywy wiosenne zużyły najlepsze siły armii bez jasnego celu, a ich klęska przyspieszyła zwycięstwo aliantów. W ocenie części niemieckich historyków to właśnie ta „gra o wszystko” zrujnowała armię, która w obronie mogła utrzymać się dłużej.

Jeszcze surowiej ocenia się jego rolę polityczną. Ludendorff uważał, że wojnę prowadzi się wszystkimi środkami państwa, a polityka ma służyć wojsku. Pod jego naciskiem Niemcy odrzucały pokój kompromisowy i wybierały coraz bardziej ryzykowne rozwiązania, od wojny podwodnej po traktat brzeski. Historycy wciąż spierają się, czy jego żądanie rozejmu we wrześniu 1918 roku było wybuchem paniki przemęczonego człowieka, czy chłodną kalkulacją, by zrzucić odpowiedzialność za klęskę na parlament. Niemiecki historyk Gerd Krumeich przypuszcza, że Ludendorff liczył tylko na chwilowe zawieszenie broni, po którym armia mogłaby walczyć dalej. Bez względu na odpowiedź Ludendorff, który przegrał wojnę, zrobił wiele, by Niemcy w to nie uwierzyli, a legenda, którą współtworzył, zatruła politykę Republiki Weimarskiej.