Niemcy zajmują Szawle

30 kwietnia 1915 roku wojska niemieckie zajęły Szawle, po litewsku Šiauliai, ważny węzeł kolejowy na północy Litwy, w guberni kowieńskiej Imperium Rosyjskiego. Wycofujący się Rosjanie podpalili przed odejściem budynki urzędowe, a ogień rozprzestrzenił się na miasto. Niemieccy kawalerzyści wjechali do płonących Szawli po kilku dniach szybkiego marszu od granicy Prus Wschodnich.

Wypad na północ

Pod koniec kwietnia na północnym skrzydle frontu wschodniego, między Niemnem a Bałtykiem, obie strony trzymały tylko słabe siły. W marcu Rosjanie wykorzystali to, by na kilka dni zająć Kłajpedę. Teraz inicjatywę przejęli Niemcy. Dowództwo frontu wschodniego, feldmarszałek Paul von Hindenburg i generał Erich Ludendorff, otrzymało zadanie przeprowadzenia uderzenia pozorującego. W Galicji szykowano właśnie w największej tajemnicy wielką niemiecko-austro-węgierską ofensywę pod Gorlicami. Wypad na Litwę i do Kurlandii miał przyciągnąć rosyjskie odwody na północ i odwrócić uwagę od Galicji.

Zadanie powierzono generałowi Ottonowi von Lauensteinowi, którego korpus rezerwowy przekształcono 22 kwietnia w samodzielną grupę armijną. Lauenstein dostał trzy dywizje kawalerii (3, 6 i bawarską) oraz trzy dywizje rezerwowe piechoty. Natarcie ruszyło 26–27 kwietnia trzema kolumnami. Prawa, z kawalerią bawarską i 3 Dywizją Kawalerii, wyszła spod Jurborka nad Niemnem, środkowa spod Taurogów, a lewa, z 6 Dywizją Kawalerii, z okolic Kłajpedy. Rosjanie, zaskoczeni, cofali się bez większego oporu. Według niemieckich opracowań kawaleria w dwa dni przeszła około 75 kilometrów i dotarła w okolice Rosień i Kielm.

Płonące miasto

Szawle, liczące przed wojną ponad 20 tysięcy mieszkańców, w dużej części Żydów, słynęły z garbarni i fabryk skór. Rosyjskie władze nie zdążyły ewakuować urzędów. Według relacji mieszkańców archiwa, pieniądze i inne mienie spalono na miejscu, a ogień z budynku administracji przeszedł na sąsiednie domy. Spłonęło kilkaset budynków, w większości należących do Żydów. Po wejściu Niemców porządek w mieście próbował utrzymać komitet obywatelski złożony z czterech Żydów i czterech chrześcijan, a niemieckie wojsko nakładało rekwizycje.

Niemiecka kawaleria ruszyła z Szawli dalej na północ, w stronę Jełgawy (Mitawy), stolicy Kurlandii. Szybko natrafiła jednak na rosnący opór. Rosyjskie dowództwo zareagowało tak, jak liczyli Niemcy: zaczęło przerzucać na północ nowe oddziały, w tym korpus z innego odcinka frontu i dywizje rezerwowe.

Co dalej

2 maja w Galicji ruszyła ofensywa pod Gorlicami. Na północy Niemcy zdobyli 7 maja Lipawę, port wojenny nad Bałtykiem, ale Szawli nie utrzymali. Wobec nadciągających rosyjskich posiłków opuścili miasto wieczorem 10 maja i cofnęli się nad Dubissę. Rosyjskie dowództwo, szukając winnych porażek, oskarżyło o zdradę miejscową ludność żydowską i w maju nakazało masowe wysiedlenie Żydów z guberni kowieńskiej i kurlandzkiej. Do Szawli Niemcy wrócili w lipcu 1915 roku i pozostali w nich do końca wojny.