Bitwa pod Wilnem

Bitwa pod Wilnem była ostatnią wielką ofensywą niemiecką na froncie wschodnim w 1915 roku i ostatnią próbą okrążenia armii rosyjskiej, która od wiosny cofała się z Galicji i Królestwa Polskiego. 10 Armia generała Hermanna von Eichhorna uderzyła na północ od Wilna, w słabo obsadzoną lukę między dwiema armiami rosyjskimi. Przez wyrwę przeszło kilka dywizji niemieckiej kawalerii, które przez Święciany dotarły na tyły rosyjskiej 10 Armii, pod Mołodeczno i Smorgonie, a ich patrole jeszcze dalej, aż nad Berezynę. Rosjanie w porę przerzucili jednak w zagrożony rejon nowe korpusy, w nocy na 18 września opuścili Wilno i wycofali się na wschód, nie dając się okrążyć. Pod koniec września ofensywa wygasła, a front zatrzymał się na linii, na której miał przetrwać ponad dwa lata.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 9 września – 2 października 1915 roku. Tak datuje „bitwę pod Wilnem” (Schlacht bei Wilna) niemiecki oficjalny wykaz bitew, z którego korzystają historie niemieckich dywizji. 9 września zaczęło się też według Ludendorffa decydujące natarcie, a pod tą datą początek bitwy notuje brytyjska chronologia wojny. Wcześniejsze walki na zachód i północny zachód od Wilna, od upadku Kowna do 8 września, niemiecki wykaz nazywa osobno bitwą nad Niemnem. Niektóre opracowania, między innymi niemiecka Wikipedia, łączą je z bitwą pod Wilnem i liczą ją od 26 sierpnia.

Rosyjska historiografia mówi o operacji wileńskiej, której drugą część nazywa przełamaniem święciańskim (Swiencianskij proryw). Według rosyjskich autorów przełamanie zaczęło się 27 sierpnia starego stylu, czyli 9 września, a zostało zlikwidowane do 19 września starego stylu, czyli 2 października, kiedy front się ustabilizował. Obie tradycje zamykają więc bitwę tego samego dnia. Daty rosyjskie w źródłach podawane są często według kalendarza juliańskiego, o 13 dni wcześniejszego, co bywa źródłem pomyłek, na przykład zajęcie Wilna pojawia się w nich pod 5 września.

Tło

Po upadku Kowna 17–18 sierpnia droga na Wilno stała otworem, ale Niemcy nie zdołali od razu jej wykorzystać. Rosyjska 10 Armia generała Jewgienija Radkiewicza stanęła na zachód i północny zachód od Wilna, a w drugiej połowie sierpnia i na początku września na północnym brzegu Wilii toczyły się ciężkie, czołowe walki, w których żadna strona nie osiągnęła przewagi. Ludendorff wspominał, że był to kolejny okres „wielkiego niepokoju”, a przygotowania przeciągały się, bo nieukończona linia kolejowa przez Kowno miała małą przepustowość, drogi były złe, a wojska zmęczone.

Szef sztabu niemieckiego dowództwa frontu wschodniego, generał Erich Ludendorff, i feldmarszałek Paul von Hindenburg uparcie trzymali się planu wielkiego oskrzydlenia. Ludendorff rozważał skromniejsze uderzenie przez Olitę na Lidę, ale je odrzucił, bo wszystkie podobne próby z lata zawiodły. 10 Armia, wzmocniona dywizjami spod zdobytego Nowogieorgijewska, miała uderzyć w kierunku Kowno – Wilno – Mińsk, Armia Niemna generała Ottona von Below osłaniać ją od północy, nacierając na Dźwińsk, a silna kawaleria przejść między nimi na tyły Rosjan, ku liniom kolejowym Połock – Mołodeczno i Orsza – Mińsk. Naczelny dowódca armii niemieckiej, generał Erich von Falkenhayn, patrzył na te plany sceptycznie. Pod koniec sierpnia zarządził budowę umocnionych pozycji na wschodzie i przygotowywał przerzucenie wielu dywizji na zachód i przeciw Serbii.

Po stronie rosyjskiej doszło w tym czasie do wielkich zmian. Pod koniec sierpnia Front Północno-Zachodni podzielono na Front Północny generała Nikołaja Ruzskiego, osłaniający drogę na Piotrogród, i Front Zachodni, którym od początku września dowodził generał Aleksiej Ewert. 3 września Niemcy zdobyli Grodno, a 5 września car Mikołaj II objął naczelne dowództwo, z generałem Michaiłem Aleksiejewem jako szefem sztabu. Granica między frontami wypadła na północ od Wilna, między 10 Armią Radkiewicza a 5 Armią generała Pawła Plehwego z Frontu Północnego. Ten styk osłaniała głównie rosyjska kawaleria i właśnie tam Niemcy postanowili uderzyć.

Przebieg

Przełamanie, 9–13 września. 9 września lewe skrzydło 10 Armii ruszyło do natarcia na północ od Wilii, między Wiłkomierzem a Szyrwintami. Główny ciężar spoczywał na grupie generała Johannesa von Ebena (I Korpus i dywizje z nim połączone), na południe od niej nacierały dywizje generała Oskara von Hutiera. Rosyjskie oddziały kawalerii generałów Nikołaja Kaznakowa i Michaiła Tiulina, które osłaniały styk armii, cofnęły się, pierwszy na północny wschód, drugi za rzekę Szyrwintę. Między skrzydłami rosyjskiej 5 i 10 Armii otworzyła się wyrwa szeroka według różnych źródeł na 50–60 kilometrów. Wszedł w nią korpus kawalerii generała Ottona von Garniera (Höheres Kavallerie-Kommando 6), złożony z 1, 3 i 9 Dywizji Kawalerii, do którego później dołączyła 4 Dywizja. Na północ od niego posuwała się kawaleria Armii Niemna. Rosyjski Korpus Gwardii i III Korpus Syberyjski broniły się zaciekle na północny zachód od Wilna, ale musiały zaginać front ku wschodowi. Według Ludendorffa niemieckie skrzydło w ciągu dwóch pierwszych dni posuwało się dobrze, potem już tylko krok po kroku spychało Rosjan za Wilię. 12 września niemiecka kawaleria zajęła Nowe Święciany i przecięła kolej Wilno – Dźwińsk – Piotrogród, a 13 września Święciany.

Rajd kawalerii, 13–17 września. Ze Święcian dywizje Garniera skręciły na południowy wschód, ku Smorgoniom, Mołodecznu i linii kolejowej do Połocka. Około 14–15 września Niemcy zajęli Wilejkę i Smorgonie, przecięli kolej Wilno – Mołodeczno – Połock i zagrozili drogom odwrotu rosyjskiej 10 Armii. Kilka szwadronów dotarło w okolice Borysowa nad Berezyną i uszkodziło kolej Mińsk – Smoleńsk. Ludendorff pisał później, że kawaleria znalazła tu „nowe pole działania”. Za nią szła jednak piechota, wolno, po złych drogach i w deszczu, a słabe dywizje kawalerii z nieliczną artylerią nie mogły długo utrzymać zajętych węzłów.

Tymczasem Rosjanie reagowali szybko. Aleksiejew już 11 września polecił skierować w lukę nową 2 Armię generała Władimira Smirnowa, złożoną z korpusów zabranych z frontu 1, 3 i 4 Armii. Korpusy przerzucano koleją i marszem w rejon Oszmiany i Mołodeczna. Niemiecka 3 Dywizja Kawalerii dotarła na 3–4 kilometry od Mołodeczna, gdzie zatrzymały ją nadchodzące oddziały rosyjskiego XXVII Korpusu. 1 i 4 Dywizja Kawalerii natrafiły pod Oszmianą i Sołami na XXXVI Korpus. Grupa kawalerii generała Władimira Oranowskiego miała zamknąć wyrwę od wschodu.

Upadek Wilna, 17–18 września. 17 września rosyjska kwatera główna, w imieniu cara, a w praktyce Aleksiejew, nakazała armiom Frontu Zachodniego cofać się od nocy na 18 września na linię Michaliszki – Oszmiana – Nowogródek – Baranowicze. Rosjanie porzucili umocnione pozycje wokół Wilna, które przez całe lato budowali z pomocą ludności cywilnej. W nocy z 17 na 18 września z miasta wyszły ostatnie wojska rosyjskie, a 18 września Wilno zajęła niemiecka 10 Armia. Niemiecki komunikat z 19 września ogłosił, że „umocnione Wilno” wpadło w niemieckie ręce, a przeciwnik jest w pośpiesznym odwrocie na całym froncie.

Kontrnatarcie rosyjskie, 19–27 września. Zajęcie Wilna nie zakończyło walk. 19–20 września rosyjskie korpusy 2 Armii wyparły niemiecką 1 Dywizję Kawalerii ze Smorgoni. Ludendorff nazwał jej walkę na rosyjskiej linii odwrotu „niezmiernie tragiczną”, bo musiała ustąpić z ciężkimi stratami tuż przed przybyciem niemieckiej piechoty. Natarcie grupy generała Wasilija Fługa na wschód od Wilna zostało natomiast odparte. Rosyjska 10 Armia cofnęła się w porządku na wschód, a niemiecka piechota posuwała się za nią powoli, tocząc walki z tylnymi strażami, i do 25 września doszła w rejon na zachód od Smorgoni. Rosyjska kawaleria coraz silniej nacierała na wysunięte niemieckie skrzydło. Ludendorff przyznał, że podczas powolnego marszu od Wilna ku Smorgoniom zrozumiał, iż operację trzeba przerwać.

Wycofanie niemieckiego skrzydła, 27 września – 2 października. 27 września Hindenburg uznał natarcie za zakończone i polecił przejść na długotrwałe pozycje zimowe. Wieczorem lewe skrzydło 10 Armii zaczęło się cofać, a kawaleria Garniera do 30 września wycofała się stopniowo na linię jezioro Miadzioł – Postawy, osłaniając ten ruch. Rosyjska kawaleria Oranowskiego atakowała jeszcze pod Duniłowiczami i Postawami. Na przełomie września i października front ustalił się na linii jezior Dryświaty i Narocz oraz dalej przez Smorgonie na południe. Na początku października Rosjanie próbowali jeszcze przełamać nowe pozycje niemieckie na północ od jeziora Narocz, ale ich ataki zostały odparte i 7 października dowódca frontu Ewert wstrzymał natarcia.

Straty

Pełnych danych o stratach nie ma. Niemieckie komunikaty z drugiej połowy września podawały codziennie od około dwóch do dziewięciu tysięcy jeńców wziętych przez całą grupę armii Hindenburga, także na odcinkach pod Dźwińskiem, Grodnem i nad Szczarą, nie wyodrębniając walk pod Wilnem. Niemieckie straty, zwłaszcza w kawalerii, były dotkliwe, ale nie zostały w dostępnych źródłach dokładnie policzone. Rosyjskie armie straciły Wilno i wielki obszar Wileńszczyzny, lecz zachowały zdolność bojową.

Znaczenie

Bitwa pod Wilnem przyniosła Niemcom Wilno i wielki obszar Litwy i zachodniej Białorusi, ale nie to, o co Ludendorffowi chodziło. Rosyjskie armie wymknęły się z zastawionej pułapki. Ludendorff pisał, że nigdy w czasie wojny nie byli Niemcy tak blisko pełnego wykorzystania strategicznego przełamania, jak między Wilnem a Dźwińskiem, ale manewr zaczął się za późno, a wojsko miało za mało sił, by zamknąć worek. Generał Wilhelm Groener, szef kolejnictwa polowego, zanotował 22 i 24 września, że „worek” wygląda pięknie na mapie, ale nie ma za nim siły, by go zaciągnąć, a oskrzydlenie Hindenburga i Ludendorffa ostatecznie się nie powiodło.

Rosjanie zawdzięczali ratunek szybkiemu przegrupowaniu, które przyniosło Ewertowi wysokie odznaczenie, oraz temu, że front ich armii, cofających się od wiosny, był już na tyle daleko na wschodzie, by nowe korpusy zdążyły dotrzeć nad Wilię. Pomogły im też decyzje samych Niemców. Falkenhayn właśnie wtedy zabierał z frontu wschodniego dywizje potrzebne na zachodzie i przeciw Serbii. Według rosyjskich opracowań do końca września odeszło ich ponad dwadzieścia, w tym kilkanaście z grupy armii Hindenburga.

Bitwa zamknęła wielki odwrót armii rosyjskiej z 1915 roku. Linia od Dźwińska przez jeziora Dryświaty i Narocz po Smorgonie i dalej na południe stała się frontem pozycyjnym, który przetrwał niemal bez zmian do 1917 roku. Wiosną 1916 roku Rosjanie uderzyli właśnie tutaj, w bitwie nad jeziorem Narocz, i ponieśli ciężką porażkę. Wilno pozostało pod okupacją niemiecką do końca wojny.