Niemcy zdobywają Nowogieorgijewsk

20 sierpnia 1915 roku komendant twierdzy Nowogieorgijewsk, generał kawalerii Nikołaj Bobyr, podpisał kapitulację przed niemieckim generałem Hansem von Beselerem. Największa twierdza Imperium Rosyjskiego, dzisiejszy Modlin, padła po niespełna dwóch tygodniach okrążenia i tygodniu walk o forty. Do niewoli poszła cała załoga. Niemiecki komunikat z tego dnia mówił o 6 generałach, ponad 85 tysiącach jeńców i ponad 700 działach, a późniejsze rosyjskie zestawienia o około 90 tysiącach ludzi, w tym dwudziestu kilku generałach, i ponad 1600 działach.

Ostatnia noc

Twierdza została sama, gdy na początku sierpnia armie rosyjskie opuściły Warszawę i cofnęły się na wschód. Grupa oblężnicza Beselera, złożona głównie z landwehry i landszturmu, ale wyposażona w najcięższe moździerze niemieckie i austro-węgierskie, uderzyła na forty północno-wschodnie. W ciągu kilku dni zdobyła grupę fortową „Carski Dar”, a 17 sierpnia Bobyr kazał opuścić zewnętrzny pierścień na tym odcinku. Następnego dnia Niemcy przekroczyli Wkrę.

19 sierpnia o świcie ruszył szturm na wewnętrzny pierścień fortów na prawym brzegu Wisły. Do południa padły forty II i III, a ciężka artyleria, przesunięta bliżej, ostrzeliwała już cytadelę. Wieczorem całe oddziały obrońców zaczęły wywieszać białe flagi, a około 19 Niemcy weszli do cytadeli. Według niemieckiego komunikatu tylko tego dnia do niewoli poszło ponad 20 tysięcy Rosjan. Niemieckie dowództwo i austriacka historia oficjalna podają 19 sierpnia jako dzień zdobycia twierdzy.

W nocy Bobyr pojechał do Beselera, by rozmawiać o poddaniu. Rosyjskie opracowania podają, że rozmowy zaczęły się około 2 w nocy, a warunki podpisano nad ranem. Akt kapitulacji, datowany „Schloss Zegrzinek, 20 sierpnia 1915”, czyli w pałacyku w Zegrzynku nad Narwią, nakazywał natychmiast przerwać walkę na wszystkich frontach twierdzy. Bobyr oddawał twierdzę na obu brzegach Wisły ze wszystkimi fortami, mostami, działami, amunicją i zapasami żywności. Za wysadzenie czegokolwiek po kapitulacji groziły surowe kary, a cała załoga, łącznie z oddziałami roboczymi, szła do niewoli. Miasta i wsie w obrębie fortów miały zapłacić kontrybucje.

Ostatnie strzały

Nie wszyscy od razu złożyli broń. Część oficerów i żołnierzy w cytadeli odmówiła kapitulacji i broniła się jeszcze przez kilka godzin. Kilka fortów na lewym brzegu Wisły, do których nie dotarła wiadomość o poddaniu, także strzelało dalej. Wieczorem 20 sierpnia cała twierdza była w niemieckich rękach.

Tego samego dnia do Nowogieorgijewska przyjechał cesarz Wilhelm II, by podziękować Beselerowi i jego żołnierzom. Niemiecki komunikat nazwał twierdzę „ostatnią ostoją wroga w Polsce”, a austro-węgierski podkreślał udział w jej ostrzale austro-węgierskich moździerzy. Wieczorem przed pałacem kanclerza Rzeszy w Berlinie zebrał się kilkutysięczny tłum, a kanclerz Theobald von Bethmann Hollweg mówił, że rosyjskie twierdze „rozbite są jak gliniane garnki”.

Co dalej

Trzy dni wcześniej Niemcy zdobyli Kowno. Upadek obu twierdz w ciągu kilku dni był dla Rosji wstrząsem. Kapitulację Nowogieorgijewska rosyjscy historycy nazywali później jedną z najbardziej haniebnych kart dziejów armii carskiej, obwiniając Bobyra o bierność, a naczelne dowództwo o to, że w ogóle zostawiło w odciętej twierdzy dziesiątki tysięcy żołnierzy. Dla Niemców zwycięstwo otwierało żeglugę po Wiśle i Narwi i kolej z Mławy do Warszawy, a oddziały Beselera mogły ruszyć na wschód. Sam Beseler kilka dni później został generał-gubernatorem w okupowanej Warszawie. Z całego Królestwa Polskiego Rosjanie utrzymywali już tylko skrawki na wschodzie, które stracili w kolejnych tygodniach.