Bitwa pod Hazebrouck

Bitwa pod Hazebrouck była walką o drogę do najważniejszego węzła kolejowego na tyłach brytyjskiego frontu we Flandrii. Po trzech dniach bitwy nad Lys niemiecka 6 Armia wbiła się głęboko w równinę na zachód od Armentières i 12 kwietnia 1918 roku ruszyła na Hazebrouck, przez które szło zaopatrzenie z portów nad kanałem La Manche dla całej brytyjskiej 2 Armii i dla łuku Ypres. Brytyjczycy mieli przeciw niej tylko wyczerpane, wymieszane dywizje, z których większość przeszła już w marcu przez walki nad Sommą. Pierwszego dnia Niemcy zrobili w ich froncie dwa wyłomy, głębokie na kilka kilometrów, i doszli na około 8 kilometrów od miasta. 13 kwietnia, w czasie gdy z pociągów wysiadała przerzucona spod Amiens 1 Dywizja Australijska, 4 Brygada Gwardii przez cały dzień broniła się przed czterema niemieckimi pułkami pod Vieux-Berquin i została prawie wybita. Za nią Australijczycy i świeża 5 Dywizja, ściągnięta z Włoch, zamknęli drogę przez las Nieppe. 14 i 15 kwietnia niemieckie ataki rozbijały się o ich linię, a niemiecka 6 Armia meldowała, że jej natarcie wygasło.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa pod Hazebrouck” (ang. Battle of Hazebrouck) i daty 12–15 kwietnia 1918 roku ustaliła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. To jedna z bitew, na które komisja podzieliła walki nad Lys, a obejmuje także obronę lasu Nieppe (Defence of Nieppe Forest). Dotyczy natarcia niemieckiej 6 Armii w centrum i na prawym skrzydle wyłomu, od kanału La Bassée pod Robecq po Merris. Równocześnie, od 13 kwietnia, toczyła się na lewo od niej bitwa pod Bailleul, a granica między obiema bitwami jest umowna, bo walki pod Meteren i Merris dotyczyły obu odcinków. Brytyjska historia oficjalna (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom II, 1937) opisuje cały front dzień po dniu, w rozdziałach zatytułowanych „bitwa pod Hazebrouck”. Godziny podajemy według czasu brytyjskiego. Do 15 kwietnia był on taki sam jak niemiecki, a od tego dnia, gdy w Niemczech wprowadzono czas letni, czas niemiecki wyprzedzał brytyjski o godzinę.

Tło

Operacja Georgette, okrojona wersja planowanego od zimy natarcia „Jerzy” (George), ruszyła 9 kwietnia, cztery dni po zatrzymaniu operacji Michael przed Amiens. Niemiecka 6 Armia generała Ferdinanda von Quasta rozbiła Korpus Portugalski i przekroczyła Leie, a następnego dnia 4 Armia zdobyła grzbiet Messines. 11 kwietnia Brytyjczycy oddali Armentières, a w nocy z 11 na 12 kwietnia Merville. Przed Niemcami leżała płaska, poprzecinana rowami i żywopłotami równina, usiana farmami i sadami, a za nią, kilkanaście kilometrów od miejsc, w których stali, Hazebrouck. Utrata tego węzła odcięłaby zaopatrzenie wojskom pod Ypres i mogła zmusić Brytyjczyków do odwrotu ku wybrzeżu. Celami 6 Armii na 12 kwietnia były wzgórza pod Bailleul, Meteren i Strazeele, skraj lasu Nieppe i kanał La Bassée.

Brytyjczycy byli w trudnym położeniu. Feldmarszałek Douglas Haig przerzucał do Flandrii wszystko, co mógł zabrać z frontu nad Sommą, nie osłabiając zbytnio połączenia z Francuzami. Ferdinand Foch, od marca koordynator działań armii sprzymierzonych, odmówił jednak przejęcia części frontu brytyjskiego i wysłania dywizji francuskich do bezpośredniej walki. Uważał, że Brytyjczycy utrzymają się sami, i przesuwał francuskie odwody powoli na północ. 11 kwietnia przekazał Haigowi notę, w której pisał, że najpierw trzeba zatrzymać Niemców w marszu na Hazebrouck, a wojska mają się trzymać tam, gdzie stoją. Tego dnia Haig wydał rozkaz dzienny, w którym wzywał żołnierzy, by walczyli „plecami do muru”.

Front przed Hazebrouck należał do dwóch armii. Na południe od drogi z Estaires do Vieux-Berquin stał XI Korpus generała Richarda Hakinga z 1 Armii generała Henry’ego Horne’a: resztki 51 i 50 Dywizji oraz 61 Dywizja. Dalej na północ, aż po Bailleul, rozciągał się XV Korpus generała Beauvoir De Lisle’a z resztkami 29 i 31 Dywizji. W południe 12 kwietnia przeszedł on pod dowództwo 2 Armii generała Herberta Plumera. Według brytyjskiej historii oficjalnej było to w praktyce starcie brygadierów i żołnierzy: dywizje walczyły bez własnej artylerii, która jechała drogami za piechotą przewożoną koleją i ciężarówkami, bataliony prowadzili często młodsi oficerowie, a sztaby dowiadywały się o położeniu linii zbyt późno, by nią kierować. Z odsieczą jechały 5 Dywizja, świeżo przybyła z Włoch i wciąż licząca 13 pełnych batalionów, oraz 1 Dywizja Australijska generała Harolda Walkera, przewożona koleją spod Amiens.

Przebieg

12 kwietnia. Był to dzień krytyczny. Rano leżała mgła, potem zrobiło się pogodnie, a lotnictwo brytyjskie, od 1 kwietnia Royal Air Force, przez cały dzień bombardowało i ostrzeliwało kolumny niemieckie na drogach do Merville, Neuf-Berquin i Estaires. Według brytyjskiej historii lotnictwa wylatano tego dnia więcej godzin i zrzucono więcej bomb niż kiedykolwiek od początku wojny. O 5 rano, w ciemności i mgle, niemiecki 68 Pułk Piechoty przełamał pod Pacaut wątłą linię 51 Dywizji na południe od Lys, w pół godziny przeszedł około 2 kilometrów i w wiosce Le Cornet Malo wziął do niewoli dowódcę 152 Brygady. Niemcy doszli do kanału La Bassée i rzeczki Clarence, o krok od Robecq, zdobyli dwie baterie i zbliżyli się do Béthune. Brytyjskie bataliony 3 i 61 Dywizji, saperzy, artylerzyści i resztki kawalerii obsadziły jednak mosty na kanale, a sukcesu nikt po stronie niemieckiej nie rozwinął.

Na północ od Lys niemiecka 35 i 12 Rezerwowa Dywizja nacierały od 8 rano na wyczerpaną 50 Dywizję, która cofała się powoli, czekając na przybycie 5 Dywizji. Na jej lewym skrzydle 4 Brygada Gwardii generała Lesliego Butlera z 31 Dywizji dostała rozkaz natarcia przez otwarte pole ku Vieux Moulin, na 1100 metrów przed swoją pozycją. Bez karabinów maszynowych i przy wsparciu jednej baterii 3 Batalion Coldstream Guards i 4 Batalion Grenadier Guards wpadły w ogień z zabudowań wokół Neuf-Berquin. Kompania kapitana Thomasa Pryce’a zajęła osadę Pont Rondin, ale do wieczora obie jednostki straciły około 60 procent ludzi. Po zmroku brygada wróciła na pozycję wyjściową w rejonie krzyżówki La Couronne, na południe od Vieux-Berquin, i rozciągnęła się na froncie długim na ponad 3,5 kilometra.

Najgroźniej było dalej na północ. Świeża niemiecka 81 Rezerwowa Dywizja i sąsiednie wojska, idąc wzdłuż rowów i żywopłotów i biorąc brytyjskie linie w ogień flankowy, wbiły w środek XV Korpusu klin szeroki na około 8 i głęboki na prawie 5 kilometrów. Cztery brygady 29 i 31 Dywizji cofały się od żywopłotu do żywopłotu i wieczorem stanęły na linii od Vieux-Berquin po Merris. 86 i 87 Brygada liczyły razem już tylko 11 oficerów i 352 żołnierzy, a dwa bataliony 92 Brygady zebrały łącznie 50 ludzi. Między Merris a Bailleul ziała luka, którą zatkała dopiero 19 Brygada 33 Dywizji z jej batalionem karabinów maszynowych, cyklistami i żołnierzami z obozów uzupełnień. Przed północą do Hazebrouck dotarły pierwsze dwa i ćwierć batalionu Australijczyków. Ich podróż spod Amiens trwała wiele godzin dłużej, niż planowano, bo niemieckie działa i samoloty ostrzeliwały i bombardowały stacje. Generał De Lisle postanowił nie łatać nimi rozbitej linii, tylko kazał im budować za nią nową. Tymczasem 5 Dywizja przeszła przez las Nieppe i ustawiła się na jego wschodnim skraju, blokując drogę na Hazebrouck przez las. Okazało się to kluczowe, bo dowództwo 1 Armii gotowe było już oddać wschodnią część lasu.

13 kwietnia. Dzień był zimny i szary, a gęsta mgła leżała nad rzekami i kanałami. Na odcinku XI Korpusu niemiecka 16, 8 Rezerwowa Bawarska i 8 Dywizja przeprowadziły cztery natarcia przez zupełnie otwarty teren. Wszystkie zatrzymały ogień artylerii i karabinów 61 i 5 Dywizji. Niemiecka historia jednego z pułków bawarskich pisała, że atak na las Nieppe był „od początku pod złą gwiazdą”, a stłoczone na wąskim odcinku piechota i artyleria ponosiły ciężkie straty od brytyjskich pocisków i bomb.

Główny ciężar spadł na 4 Brygadę Gwardii. O 6.30 rano we mgle uderzyły na nią części czterech niemieckich dywizji, a na jej odcinku cztery pułki piechoty, każdy liczebnie równy brygadzie brytyjskiej. Na drodze naprzeciw jej prawego skrzydła pojawił się samochód pancerny, według niemieckiej historii pułku zdobyczny włoski, ale szybko go odpędzono. Tam, gdzie powstawały luki, niemieckie grupki próbowały obejść obrońców, a kompanie gwardii broniły się na miejscu, aż sztaby batalionów stały się częścią pierwszej linii. Odcięta kompania kapitana Pryce’a broniła się, strzelając w obie strony, plecami do siebie. Kompania 2 Batalionu Irish Guards, wysłana jej na pomoc przez dowódcę batalionu, podpułkownika Harolda Alexandra, późniejszego feldmarszałka z czasów II wojny światowej, została w drodze niemal wybita. Wieczorem, gdy skończyła się amunicja, Pryce poprowadził garstkę ocalałych do dwóch ataków na bagnety, z których według brytyjskiej historii oficjalnej uszedł jeden człowiek. Pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii. Na lewym skrzydle 12 Batalion pułku King’s Own Yorkshire Light Infantry walczył w ruinach Vieux-Berquin, gdzie Niemcy podciągnęli działa polowe na odległość kilkuset metrów. Do wieczora resztki Gwardii cofnęły się na linię Australijczyków, około 1,5 kilometra z tyłu.

Haig pisał w swoim raporcie, że wśród wszystkich wojsk biorących udział w tej obronie „szczególnie 4 Brygada Gwardii, na której froncie długości około 4000 jardów spadły najcięższe ataki, zasługuje na najwyższą pochwałę” i że od początku niemieckiej ofensywy nie było „świetniejszego czynu”. Bohaterski opór dał czas czołowym brygadom australijskim, by zająć i zorganizować wyznaczoną linię na wschód od lasu Nieppe. Jak pisał Haig, wtedy „droga do Hazebrouck została ostatecznie zamknięta”. Na północ od Vieux-Berquin resztki 29 i 31 Dywizji utrzymały główną linię przed Merris do wieczora, przy silnym wsparciu artylerii. W nocy generał Walker poprosił, by zabrać rozproszone grupki z linii przed jego wojskami, i wszystkie wycofano przez pozycje australijskie.

14 kwietnia. O 9 rano 1 Dywizja Australijska przejęła cały front XV Korpusu, poza niewielkim odcinkiem, na którym wciąż stali ocaleli gwardziści. Pierwsze zetknięcie nastąpiło jeszcze o północy, gdy batalion niemieckiej 35 Dywizji, idący drogą bez zabezpieczenia, wpadł na posterunek 8 Batalionu australijskiego, który otworzył ogień z odległości dwudziestu metrów. Rano Australijczycy widzieli „mile Niemców” z oficerami na koniach, nacierających w kilku liniach na grzbiet pod Strazeele. Artyleria i karabiny maszynowe Lewisa zatrzymały ich w większości kilkaset metrów przed linią posterunków, a ataki ponowione o 14 i 19 przyniosły tylko kolejne straty. Na odcinku XI Korpusu bezskutecznie atakowano 61 i 5 Dywizję, a pod Riez du Vinage na południowym skrzydle brytyjska 4 Dywizja wieczornym atakiem wzięła 135 jeńców i odzyskała dwie baterie utracone 12 kwietnia. Po południu dowództwo 6 Armii meldowało Ludendorffowi, że jej natarcie najwyraźniej wygasło, a żołnierze są kompletnie wyczerpani. Erich Ludendorff zgodził się, by 6 Armia wstrzymała ataki na północ od lasu Nieppe do 17 kwietnia. Tego dnia na konferencji w Abbeville Foch, odmawiając zluzowania wyczerpanych dywizji brytyjskich, ku zaskoczeniu obecnych oznajmił, że „bitwa pod Hazebrouck jest skończona”.

15 kwietnia. Na froncie przed Hazebrouck panował względny spokój. Niemcy dwukrotnie gromadzili się do ataku na 5 i 61 Dywizję, ale ogień artylerii, karabinów i nisko latających samolotów rozbijał koncentracje, a Australijczycy odparli kilka drobnych natarć. Lotnicy brytyjscy bombardowali drogi i tyły nieprzyjaciela. Za frontem stanęły francuskie dywizje i II Korpus Kawalerii generała Robillota, który w 60 godzin przeszedł około 190 kilometrów. Główne walki przeniosły się tymczasem na wzgórza pod Bailleul, które Brytyjczycy oddali w nocy z 15 na 16 kwietnia.

Straty

Strat w samej bitwie pod Hazebrouck nie da się wyodrębnić z ogólnych strat bitwy nad Lys, w której według brytyjskiej historii oficjalnej obie strony straciły do końca kwietnia po około 80 tysięcy ludzi. Wiele brytyjskich brygad było w strzępach, zanim weszły do walki. Najlepiej udokumentowane są straty 4 Brygady Gwardii: z całej brygady pozostało według historii oficjalnej około 250 ludzi. 4 Batalion Grenadier Guards stracił 17 z 20 oficerów i 449 żołnierzy, 3 Batalion Coldstream Guards 12 z 16 oficerów i 449 żołnierzy, 2 Batalion Irish Guards 10 z 19 oficerów i 250 żołnierzy. Według innych zestawień brygada straciła w ciągu dwóch dni 39 oficerów i 1244 żołnierzy, z czego 767 zaginionych. Straty niemieckie były wysokie, zwłaszcza 13 i 14 kwietnia, gdy natarcia przez otwarte pole rozbijały się o ogień artylerii i karabinów maszynowych, ale pełnych liczb nie podano.

Znaczenie

W bitwie pod Hazebrouck niemieckie natarcie we Flandrii po raz pierwszy wyraźnie straciło rozpęd. Niemcy byli liczniejsi, mieli świeże dywizje przeciw zmęczonym i walczyli w terenie, który sprzyjał przenikaniu i ogniowi flankowemu, a mimo to po wielkim sukcesie z 12 kwietnia przez następne trzy dni prawie nie posunęli się naprzód. Złożyło się na to wiele przyczyn: niemiecka artyleria z trudem przedostawała się przez rozmokły teren, a zaopatrzenie szło nielicznymi, zatkanymi drogami pod brytyjskim ostrzałem i bombami. Przede wszystkim jednak Brytyjczycy zdołali na czas wprowadzić do walki całe świeże dywizje, które nie były rozdrabniane na łatanie dziur. Australijski historyk oficjalny Charles Bean, skądinąd sceptyczny wobec opowieści o Australijczykach „ratujących” front wiosną 1918 roku, zaznaczał, że właśnie pod Hazebrouck 1 Dywizja Australijska rzeczywiście zatrzymała niemiecki marsz, tak samo jak 5 Dywizja na jej prawo i 33 Dywizja na lewo od niej.

Hazebrouck pozostało w rękach brytyjskich, choć niemiecka artyleria przez kolejne miesiące ostrzeliwała miasto i stację. Front ustalił się kilka kilometrów od nich, wzdłuż wschodniego skraju lasu Nieppe, i przetrwał do lata. Niemcy przenieśli wysiłek na północ, przeciw wzgórzom Flandrii z Kemmelbergiem, a 4 Brygada Gwardii i jej obrona pod La Couronne przeszły do historii jako jeden z symboli brytyjskiego oporu w kwietniu 1918 roku.