Bitwa pod Messines

Bitwa pod Messines w kwietniu 1918 roku była drugim aktem niemieckiej ofensywy we Flandrii, znanej jako bitwa nad Lys. Dzień po tym, jak 6 Armia przełamała front portugalski na południe od Armentières, do natarcia przystąpiła na północ od miasta 4 Armia generała Friedricha Sixta von Armina. Rankiem 10 kwietnia, w gęstej mgle, jej dywizje przeszły po kładkach przez Lys, wdarły się do lasu Ploegsteert i zdobyły Messines, które Brytyjczycy odbili w czerwcu 1917 roku po wybuchu wielkich min. Broniły się tu trzy dywizje brytyjskiego IX Korpusu, wykrwawione w marcu nad Sommą i uzupełnione w większości osiemnastolatkami. Nie dały się rozbić: wieczorem nowo odtworzona Brygada Południowoafrykańska przeszła na chwilę przez Messines, a w nocy Brytyjczycy utrzymali Wytschaete. 11 kwietnia Niemcy zdobyli jednak wzgórze 63 nad lasem Ploegsteert, skąd mogli wziąć grzbiet od tyłu, i w nocy IX Korpus zszedł z południowej części grzbietu. W dwa dni przepadła większość zdobyczy z czerwca 1917 roku.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa pod Messines 1918” (ang. Battle of Messines 1918) i daty 10–11 kwietnia nadała po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Obejmuje ona walki IX Korpusu 2 Armii na północ od Armentières, od Lys po kanał Ypres–Comines, w czasie gdy walki 1 Armii na południe od miasta liczy się jako bitwę pod Estaires. Obie należą do „bitew nad Lys” (9–29 kwietnia). Granica jest umowna: Niemcy szturmowali ten sam odcinek także w kolejnych dniach, a Wytschaete, które przetrwało 10 i 11 kwietnia, padło dopiero 16 kwietnia. Po niemieckiej stronie natarcie 4 Armii na grzbiet nosiło kryptonim „Polowanie na zające” (Hasenjagd, ang. Hare Drive). W kwietniu 1918 roku czas brytyjski i niemiecki były jednakowe, więc godziny w tekście nie wymagają przeliczania.

Tło

Grzbiet Messines–Wytschaete, niski wał wznoszący się na południe od Ypres, miał we Flandrii znaczenie, którego nie oddaje jego wysokość. Niemcy zdobyli go 1 listopada 1914 roku, pod koniec bitwy pod Messines w 1914 roku, i przez dwa i pół roku obserwowali z niego brytyjskie tyły. 7 czerwca 1917 roku 2 Armia generała Herberta Plumera odebrała go w jednym z najbardziej udanych natarć wojny, po wybuchu dziewiętnastu min pod niemieckimi okopami (bitwa pod Messines 1917). Front przesunął się wtedy ponad trzy kilometry na wschód od grzbietu.

Wiosną 1918 roku Niemcy planowali we Flandrii operację „Jerzy” (George): 6 Armia miała przełamać front na równinie nad Lys i iść na Hazebrouck, a 4 Armia uderzyć na grzbiet Messines i dalej na wzgórza Flandrii z Kemmelbergiem, co zmusiłoby Brytyjczyków do opuszczenia łuku Ypres. Sixt von Armin uważał natarcie na grzbiet za najważniejsze ze swoich zadań. Po operacji Michael nad Sommą Ludendorffowi zostało jednak za mało dywizji i ciężkiej artylerii, plan zmniejszono do „Georgette”, a z kilku uderzeń 4 Armii zostało tylko to jedno. Miało ruszyć dzień po natarciu 6 Armii, a obie armie miały wspólnie odciąć Armentières.

9 kwietnia 6 Armia rozbiła portugalską 2 Dywizję i doszła do Lys. Na północ od Armentières dzień minął spokojnie, choć dowództwo brytyjskie wiedziało, że niemieckie przygotowania są gotowe. Odwody 2 Armii poszły już na południe, do zagrożonej 1 Armii.

Siły

Odcinek od Lys po Shrewsbury Forest, na północ od kanału Ypres–Comines, długi na około 15,5 kilometra, trzymał IX Korpus generała Alexandra Hamiltona-Gordona. W linii stały, od prawej, 25 Dywizja generała Bainbridge’a, 19 Dywizja generała Jeffreysa i 9 (Szkocka) Dywizja generała Tudora. Wszystkie trzy straciły w marcowej bitwie ponad połowę stanu bojowego i przyjechały z Pikardii dopiero kilka dni wcześniej i wciąż się uzupełniały. Uzupełnienia składały się prawie wyłącznie z dziewiętnastolatków po dziewięciu miesiącach szkolenia. 25 Dywizja oddała 9 kwietnia jedną brygadę na pomoc 1 Armii. Brygada Południowoafrykańska 9 Dywizji, rozbita w marcu w obronie lasu Marrières, została odtworzona z rekrutów i liczyła około 1300 ludzi, mniej niż jeden pełny batalion.

Przednią pozycję tworzyły na ogół dwie linie małych, opasanych drutem stanowisk w morzu zalanych wodą lejów po walkach z 1917 roku, a za nimi ciągła linia na niskim terenie i przednich stokach grzbietu. Kilka kilometrów dalej, na odwrotnych stokach wzgórza 63 i grzbietu, biegła Linia Korpuśna, a jeszcze dalej Linia Armii przez Neuve-Église i Kemmel. Korzystną spuścizną zeszłorocznej bitwy była głęboko zakopana sieć kabli telefonicznych, dzięki której łączność działała przez cały czas walk. IX Korpus miał 105 ciężkich dział. Według brytyjskiej historii oficjalnej 4 Armia miała przeciw niemu 60 baterii ciężkich i 73 baterie polowe wobec 24 brytyjskich.

Natarcie prowadziły dwa korpusy 4 Armii: XVIII Rezerwowy (7 Dywizja i 17 Rezerwowa Dywizja) na północy i X Rezerwowy (31 i 214 Dywizja) na południu. W odwodzie armii stały 49 i 36 Rezerwowa Dywizja, a w odwodzie naczelnego dowództwa, na wschód od Armentières, 11 Bawarska i 22 Rezerwowa Dywizja. Szefem sztabu 4 Armii był generał Fritz von Loßberg, uchodzący za najlepszego niemieckiego specjalistę od obrony.

Przebieg

10 kwietnia, rano. Niemiecki ostrzał zaczął się o 2.45 i trwał do 5.15. Był krótszy i słabszy niż w poprzednich wielkich natarciach, ale tak samo pomyślany: najpierw pociski gazowe na baterie, potem pociski burzące na sztaby, skrzyżowania dróg, punkty obserwacyjne i obozy na tyłach, a na koniec ogień na przednie stanowiska. Pod osłoną mgły Niemcy przerzucili przez Lys mosty pontonowe pod Frelinghien i Pont Rouge. Patrol brytyjski odkrył wprawdzie przed świtem kładki na palach, ukryte stopę pod wodą, ale uznano je za część demonstracji. Po piątej rano piechota z deskami do przechodzenia przez leje ruszyła na 75 i 7 Brygadę 25 Dywizji oraz na 57 Brygadę 19 Dywizji. Przeciw dwóm brygadom 25 Dywizji szły trzy dywizje niemieckie, a 57 Brygadę atakowało według zeznań jeńców trzynaście batalionów, pięć–sześć razy więcej niż obrońców.

Niemcy przeszli między stanowiskami albo je zalali, a potem atakowali od tyłu te, które się broniły. Niektórzy dowódcy batalionów dowiedzieli się o natarciu dopiero, gdy walka toczyła się wokół ich własnych sztabów. W Messines Niemcy zaskoczyli w schronach saperów z 81 Kompanii Polowej. Z dwóch kompanii 8 Batalionu Pułku Border ocalało tylko kilkunastu ludzi, a kompania 1 Batalionu Pułku Wiltshire w La Basse-Ville broniła się do 8.35, dopóki nie skończyła się amunicja. Jedno stanowisko 6 Batalionu Pułku Wiltshire wytrwało w okrążeniu 48 godzin, a jego załoga uciekła we mgle. Przed południem Niemcy mieli Ploegsteert, większą część lasu Ploegsteert i Messines, które 17 Rezerwowa Dywizja zdobyła uderzeniem z północy i południa, i wyszli na stoki prowadzące ku Wytschaete. Najgłębiej, na około 3,7 kilometra, wdarli się na południowym skrzydle, gdzie przeszli Linię Korpuśną.

Kontrataki 25 i 19 Dywizji, bez odwodów, nie odebrały ani lasu, ani Messines, ale kiedy mgła się podniosła, ogień z bliska zatrzymał Niemców. Pomogła artyleria, która zostawała na stanowiskach, dopóki piechota nie cofnęła się na jej wysokość, i dzięki zakopanym kablom dostawała meldunki od wysuniętych obserwatorów. Za ten przykład kapitan Eric Dougall, dowódca baterii 19 Dywizji, dostał pośmiertnie Krzyż Wiktorii; zginął cztery dni później. Około południa linia brytyjska biegła od Lys pod Le Bizet, przez Regina Farm na zachód od Ploegsteert, do wzgórza 63, wzdłuż północnego skraju lasu do St. Yves i dalej grzbietem na zachód od Messines.

10 kwietnia, po południu. Między 13 a 14, gdy znów zaczęła się zbierać mgła, Niemcy uderzyli na północną część odcinka, na 58 Brygadę i 27 Brygadę 9 Dywizji. Zatrzymali się na ciągłej, mocno okutej drutem linii wsparcia 27 Brygady, przed którą według historii oficjalnej ich zabici leżeli stosami. Gorzej poszło 6 Batalionowi Pułku Wiltshire, do którego rozkaz odwrotu dotarł z opóźnieniem. Gdy około 16.30 zaczął się cofać, Niemcy obeszli go z obu stron, a większość batalionu z dowódcą, podpułkownikiem Monrealem, który zginął, i kompania Królewskich Fizylierów Walijskich zostały odcięte. Rozbite zostały też trzy kompanie 9 Batalionu Pułku Walijskiego pod Wytschaete. Wieś była pusta. Utrzymał ją silny patrol 5 Batalionu Cameron Highlanders, który dowódca 26 Brygady wysłał na rozpoznanie i kazał zostać. Historia oficjalna nazywa to „najważniejszą przysługą”.

Wieczorem Brytyjczycy przeszli do kontrataków. 75 Brygada, której ludzie wracający zza linii donieśli, że w Ploegsteert odpoczywają i jedzą Niemcy, o 17.30 ruszyła na wieś razem z australijskimi saperami. Doszła na dwieście metrów od zabudowań, ale pod ogniem z Le Bizet musiała wrócić. O 17.15 spod Wulverghem wyruszyła Brygada Południowoafrykańska generała Tannera, którą przydzielono 19 Dywizji z rozkazem odbicia grzbietu od Messines po Lumm Farm. Dowódca 9 Dywizji protestował, że brygada złożona z rekrutów nie jest gotowa do natarcia, ale go nie posłuchano. Południowoafrykańczycy zeszli do strumienia Steenebeek u stóp grzbietu i ruszyli we mżawce na zbocze. Brytyjska historia oficjalna chwali osłaniający ich ogień zaporowy, ale według historii południowoafrykańskich wojsk Johna Buchana nie dosięgnął on niemieckich karabinów maszynowych w dawnych brytyjskich umocnieniach. 2 Pułk przekroczył drogę Messines–Wytschaete i zdobył kilka umocnionych farm z karabinami maszynowymi, ale betonowych schronów Pick House nie zdołał wziąć. 1 Pułk bagnetami odrzucił Niemców wychodzących z Messines i przeszedł przez wieś, ale na jej wschodnim skraju po godzinie walki wręcz, w której padli lub zostali ranni prawie wszyscy oficerowie, musiał się cofnąć na linię około stu metrów na zachód od Messines. Niemiecki dziennik 4 Armii odnotował tego wieczoru cztery kolejne „gwałtowne kontrataki” zza Steenebeek. Dowódca IX Korpusu przyznał później brygadzie pierwsze wyróżnienie w rozkazie korpusu za ten atak.

Noc 10/11 kwietnia. Nocą 62 Brygada z odwodu 21 Dywizji dotarła pod Wytschaete. Gdy jej bataliony weszły do wsi, natknęły się na Niemców wspinających się na grzbiet z karabinami maszynowymi i po półgodzinnej walce wręcz, choć niemiecka artyleria biła w sam środek walczących, wyparły ich. O 5 rano całe Wytschaete było w rękach brytyjskich. Na południowym skrzydle Niemcy doszli wieczorem do Le Bizet, a Brytyjczycy opuścili Armentières, które stało się wąskim, coraz bardziej zagrożonym występem. IX Korpus dostał też posiłki: osłabione 148 Brygadę z 49 Dywizji i 108 Brygadę z 36 (Ulsterskiej) Dywizji.

11 kwietnia. Rano znów była gęsta mgła. Na południowym skrzydle 75 Brygada, która trzymała prawie pięciokilometrowy odcinek od Lys za Ploegsteert po wzgórze 63 bez żadnego odwodu, odparła pierwsze natarcie, ale o 10.15 Niemcy przełamali jej środek i doszli do Le Romarin, rozcinając brygadę na dwie części. W lukę weszły niemieckie oddziały i wkrótce ostrzeliwały wzgórze 63 z południa. 7 Brygada stała w ostrym występie pod St. Yves, na północnym skraju lasu Ploegsteert. To, co się tam stało, brytyjska historia oficjalna nazwała „niepotrzebną katastrofą”. Dowódca brygady wyznaczył odwrót na 17, ale dowództwo dywizji kazało cofnąć brygadę za Neuve-Église, a na miejscu zostawić silne placówki, które miały się bronić, dopóki nie zostaną zmuszone do odwrotu. Trzej dowódcy batalionów, zebrani w „Katakumbach”, wielkich schronach wydrążonych we wzgórzu 63 przez australijskich tunelarzy, zrozumieli to jako rozkaz walki do końca i odwołali odwrót. O 17.30 występ był prawie okrążony, Katakumby otoczone, a dowódcy batalionów wzięci do niewoli. Resztki brygady przebijały się do Neuve-Église; z 1 Batalionu Pułku Wiltshire zostało siedemdziesięciu ludzi.

Na północ od strumienia Douve 19 i 9 Dywizja odpierały ataki przez cały dzień. Południowoafrykańczycy na grzbiecie dwa razy stracili po kilkaset metrów i dwa razy je odzyskali w kontratakach, wspierani przez Irlandczyków ze 108 Brygady, a pod Wytschaete i Hollebeke Szkoci rozstrzelali Niemców wychodzących z porannej mgły. Utrata wzgórza 63 przesądziła jednak o losie grzbietu, bo z jego płaskiego szczytu Niemcy mogli ostrzeliwać obrońców od tyłu. Po naradzie rano z dowódcami dywizji i za zgodą Plumera generał Hamilton-Gordon kazał wieczorem południowemu skrzydłu odchylić się do tyłu, obracając się na Wytschaete. Do świtu 12 kwietnia 19 Dywizja zeszła z grzbietu na linię przed Wulverghem, a 25 Dywizja i sąsiednia 34 Dywizja, która opuściła Nieppe, cofnęły się na Linię Armii przed Neuve-Église. Wytschaete pozostało w rękach brytyjskich, z placówką łączącą je z nową linią.

Straty

Strat bitwy pod Messines nie da się wyodrębnić z ogólnych strat bitwy nad Lys, a brytyjska historia oficjalna nie podaje osobnych liczb. Najciężej ucierpiały 75, 7 i 57 Brygada, których przednie bataliony w dużej części zginęły lub dostały się do niewoli 10 kwietnia. 7 Brygadę dzień później rozbito jeszcze pod wzgórzem 63. Dużą część rozmieszczonej w pierwszej linii 58 Brygady odcięto 10 kwietnia. Brygada Południowoafrykańska straciła w swoim pierwszym natarciu wielu oficerów, a prawe kompanie jej 2 Pułku około połowy stanu. Z 105 ciężkich dział IX Korpusu wszystkie poza dziewiętnastoma zdołano odciągnąć na nowe stanowiska. Niemcy również stracili wielu ludzi, zwłaszcza przed linią 27 Brygady i w kontratakach pod Messines. Historia oficjalna uważa, że tylko ciężkie straty mogły powstrzymać 4 Armię przed wykonaniem zadania, jakie dostała na 10 kwietnia: pomocy 6 Armii w przejściu przez Lys i natarcia lewym skrzydłem na Nieppe i Steenwerck.

Znaczenie

Bitwa pod Messines poszerzyła niemieckie natarcie nad Lys o odcinek na północ od Armentières i odebrała Brytyjczykom większość zdobyczy z czerwca 1917 roku. Grzbiet, o który walczono od 1914 roku, przeszedł w ręce niemieckie w dwa dni, w dużej mierze dlatego, że bronili go nieliczni, wyczerpani i świeżo uzupełnieni żołnierze, a cały odwód 2 Armii odszedł wcześniej na południe. Upadek Armentières, które Brytyjczycy musieli opuścić, i odwrót z grzbietu otworzyły Niemcom drogę na Bailleul i wzgórza Flandrii.

Mimo to natarcie 4 Armii nie przyniosło przełamania. Wytschaete przetrwało, a nowa linia brytyjska, choć cienka, pozostała ciągła i zachowała łączność z 1 Armią. Kryzys zmusił jednak Douglasa Haiga do wysłania na północ ostatnich dywizji, jakie mógł zabrać z Pikardii, i do coraz pilniejszych próśb do Ferdinanda Focha o francuskie posiłki. Wieczorem 11 kwietnia Plumer uznał, że przy takim nacisku na prawe skrzydło musi przygotować skrócenie frontu, i polecił korpusom w łuku Ypres stopniowo cofać się do strefy bitwy. Kilka dni później Brytyjczycy oddali bez walki zdobyty jesienią 1917 roku grzbiet Passchendaele, a w drugiej połowie kwietnia walka przeniosła się na wzgórze Kemmel.