Koniec bitwy pod Tannenbergiem

31 sierpnia 1914 roku generał Paul von Hindenburg zameldował cesarzowi Wilhelmowi II, że pierścień wokół głównych sił rosyjskiej 2 Armii zamknął się poprzedniego dnia. Tak zakończyła się bitwa pod Tannenbergiem, największe zwycięstwo Niemiec na froncie wschodnim w pierwszym roku wojny. Główne walki trwały od 26 do 30 sierpnia, ale dawna brytyjska chronologia, podobnie jak część ówczesnych źródeł, wskazuje jako datę zakończenia bitwy 31 sierpnia. Tego dnia niemiecka 8 Armia kończyła wyłapywanie rozbitych oddziałów rosyjskich, a jej dowództwo mogło ogłosić ostateczny wynik.

Ostatnie dni kotła

Walki na południu Prus Wschodnich zaczęły się 23 sierpnia, gdy rosyjska 2 Armia generała Aleksandra Samsonowa, maszerująca z Królestwa Polskiego, starła się z Niemcami pod Nidzicą (zob. Początek bitwy pod Tannenbergiem). Tego samego dnia dowództwo niemieckiej 8 Armii objęli Hindenburg i jego szef sztabu Erich Ludendorff (zob. Hindenburg obejmuje dowództwo 8 Armii). Od 26 sierpnia Niemcy uderzali na oba skrzydła rosyjskiej armii, a 29 sierpnia ich kleszcze zamknęły się na jej tyłach.

W lasach i na bagnach między Olsztynkiem a Nidzicą zostały uwięzione trzy rosyjskie korpusy. Wyczerpani, głodni i pozbawieni łączności żołnierze próbowali przebić się na południe, ale natrafiali na niemieckie zapory i ogień artylerii. Samsonow, który stracił kontrolę nad armią, w nocy z 29 na 30 sierpnia odłączył się od swojego sztabu i odebrał sobie życie w lesie. Jego ciało Niemcy odnaleźli dopiero później.

30 sierpnia rosyjskie oddziały z zewnątrz podjęły jeszcze próbę odsieczy. Grupa pod dowództwem generała Sireliusa na krótko odbiła Nidzicę, ale nie zdołała przebić się do okrążonych i musiała się wycofać. Wewnątrz kotła kolejne kolumny i pułki składały broń. Poszczególne grupy żołnierzy ukrywały się w lasach jeszcze przez kilka dni, zanim trafiły do niewoli.

Meldunek Hindenburga

W meldunku z 31 sierpnia Hindenburg donosił cesarzowi o zniszczeniu trzech rosyjskich korpusów i o dziesiątkach tysięcy jeńców, których liczba wciąż rosła. W rozkazie do żołnierzy 8 Armii, wydanym po bitwie, mówił już o ponad 90 tysiącach jeńców oraz niezliczonych działach i karabinach maszynowych. Według późniejszych opracowań do niewoli trafiło około 92 tysięcy Rosjan, a łączne straty rosyjskiej 2 Armii sięgnęły, według różnych szacunków, 120–170 tysięcy ludzi. Niemcy stracili, zależnie od źródła, od kilkunastu do 30 tysięcy zabitych i rannych. Zdobyty sprzęt wywożono potem do Niemiec dziesiątkami pociągów.

Rosyjskie korpusy skrzydłowe, I i VI, zdołały uniknąć okrążenia, ale były ciężko pobite i wycofały się w głąb Królestwa Polskiego.

Grunwald i Tannenberg

Walki toczyły się głównie wokół Olsztynka, ale Hindenburg poprosił cesarza, by nazwać bitwę od wsi Tannenberg, dziś Stębark. Pomysł tej nazwy przypisywali sobie później zarówno Ludendorff, jak i oficer sztabu Max Hoffmann. Nie był to przypadek. W niemieckiej tradycji nazwą Tannenberg określano bitwę pod Grunwaldem z 1410 roku, w której wojska polsko-litewskie rozgromiły Zakon Krzyżacki. Nowe zwycięstwo przedstawiano jako rewanż za tamtą klęskę i triumf Niemców nad Słowiańszczyzną.

Dla Polaków symbolika ta miała gorzki wymiar. Zaledwie cztery lata wcześniej, w 1910 roku, obchodzono uroczyście 500-lecie Grunwaldu, a w Krakowie odsłonięto ufundowany przez Ignacego Paderewskiego pomnik grunwaldzki. Po obu stronach frontu pod Tannenbergiem walczyli zresztą Polacy: w armii rosyjskiej poborowi z Królestwa Polskiego, a w armii niemieckiej mieszkańcy Pomorza, Warmii i Mazur.

Pomnik i jego koniec

W latach 20. w pobliżu Olsztynka Niemcy wznieśli ogromny pomnik ku czci zwycięstwa. W 1934 roku pochowano w nim Hindenburga, a w kolejnych latach naziści przebudowali pomnik na mauzoleum i miejsce kultu narodowego. W styczniu 1945 roku, przed nadejściem Armii Czerwonej, Niemcy wywieźli trumny Hindenburga i jego żony, a część budowli wysadzili. Ruiny rozebrano po wojnie, a z pomnika nie pozostało dziś prawie nic.

Znaczenie

Tannenberg uczynił z Hindenburga i Ludendorffa bohaterów narodowych. Zwycięstwo otworzyło im drogę do objęcia w 1916 roku naczelnego dowództwa armii niemieckiej. Zaraz po zakończeniu bitwy 8 Armia zaczęła się przegrupowywać przeciw rosyjskiej 1 Armii generała Paula von Rennenkampfa, którą na początku września pokonała w bitwie nad jeziorami mazurskimi. Rosyjska klęska miała jednak swoją cenę dla Niemców: dla ratowania Prus Wschodnich przerzucono na wschód dwa korpusy z frontu zachodniego, których zabrakło potem nad Marną.