Francusko-brytyjski podział Togolandu

31 sierpnia 1914 roku, według dawnej brytyjskiej chronologii wojny, Wielka Brytania i Francja zawarły porozumienie wyznaczające tymczasowe strefy okupacyjne w zdobytym niemieckim Togolandzie. Kolonia skapitulowała zaledwie kilka dni wcześniej, 26 sierpnia.

Podział według pozycji wojsk

Wstępne ustalenia zapadły już 27 sierpnia w Atakpamé. Dowódcy sprzymierzonych oddziałów, brytyjski podpułkownik Frederick Bryant i francuski major Maroix, postanowili, że każda ze stron obejmie zarząd nad terenami zajętymi przez jej wojska. Porozumienie potwierdzono następnie w Lomé w imieniu władz brytyjskiego Złotego Wybrzeża i francuskiego Dahomeju. Źródła podają jako datę tego dokumentu 30 lub 31 sierpnia. Na początku września zaaprobowały go rządy w Londynie i Paryżu.

Podział był wyraźnie korzystniejszy dla Brytyjczyków. Otrzymali stolicę kolonii, Lomé, z portowym molo, do którego prowadziły wszystkie trzy linie kolejowe Togolandu, a także żyzne okolice Kpalimé z plantacjami kakao i kawy. Francuzom przypadły rozległe, ale uboższe tereny na wschodzie i północy, z Aného, Atakpamé, Sokodé i Mango. Według francuskich historyków Paryż, pochłonięty dramatyczną sytuacją na froncie zachodnim, nie przywiązywał wówczas większej wagi do tych negocjacji.

Od podziału tymczasowego do dwóch państw

Francja szybko uznała ten podział za niesprawiedliwy. W grudniu 1916 roku strefy zostały przekształcone w odrębne administracje, a w lipcu 1919 roku w Londynie uzgodniono nową granicę. Tym razem Francuzi otrzymali większą część kolonii, około 60 procent, razem z Lomé, wybrzeżem i koleją. Brytyjczykom pozostał węższy, słabiej zaludniony pas na zachodzie.

W 1922 roku oba obszary stały się terytoriami mandatowymi Ligi Narodów: Togo Brytyjskim i Togo Francuskim. Po II wojnie światowej zamieniono je w terytoria powiernicze ONZ. W 1956 roku mieszkańcy części brytyjskiej opowiedzieli się w plebiscycie za połączeniem ze Złotym Wybrzeżem i w 1957 roku weszli w skład niepodległej Ghany. Część francuska uzyskała niepodległość w 1960 roku jako Republika Togo. Granica wytyczona po I wojnie światowej przecięła ziemie ludu Ewe, który do dziś żyje po obu jej stronach.