Paul von Rennenkampf

Generał Paul von Rennenkampf dowodził w 1914 roku rosyjską 1 Armią, która jako pierwsza wkroczyła do Prus Wschodnich i 20 sierpnia odniosła pod Gąbinem jedyne poważne zwycięstwo Rosjan w tej kampanii. Kilka dni później Niemcy rozbili pod Tannenbergiem sąsiednią armię Aleksandra Samsonowa, a Rennenkampf, który nie przyszedł jej z pomocą, stał się w oczach opinii publicznej głównym winnym klęski. Po porażce nad jeziorami mazurskimi i nieudanym zamknięciu kotła pod Łodzią stracił dowództwo, a niemieckie nazwisko ściągnęło na niego oskarżenia o zdradę. Historycy oceniają go dziś łagodniej niż współcześni, wskazując, że ważniejsze błędy popełnili jego przełożeni.

Przed wojną

Urodził się 29 kwietnia 1854 roku (17 kwietnia według kalendarza juliańskiego) w majątku Konofer w Estonii, w luterańskiej rodzinie Niemców bałtyckich. Ukończył szkołę junkrów w Helsingforsie i Akademię Sztabu Generalnego, po czym przez wiele lat służył w sztabach i w kawalerii. Sławę zdobył podczas tłumienia powstania bokserów w Mandżurii w 1900 roku. Z kilkuset Kozakami i baterią artylerii w ciągu kilku tygodni przeszedł setki kilometrów i zajął z marszu Cicikar, a potem Girin. Za tę wyprawę dostał Order Świętego Jerzego IV i III klasy.

W wojnie rosyjsko-japońskiej dowodził Zabajkalską Dywizją Kozacką. Latem 1904 roku został ciężko ranny w nogę, ale wrócił na front przed wyleczeniem rany, a w bitwie pod Mukdenem uparcie bronił lewego skrzydła armii. W latach 1905–1906 brutalnie tłumił ruchy rewolucyjne wzdłuż Kolei Transsyberyjskiej i w Czycie, co lewica długo mu pamiętała. Później dowodził korpusami, w 1910 roku został generałem kawalerii, a w 1913 roku dowódcą Wileńskiego Okręgu Wojskowego. Wojska tego okręgu weszły w 1914 roku w skład jego armii.

Z wojną japońską wiąże się legenda o jego wrogości z Samsonowem. Według niemieckiego oficera Maxa Hoffmanna obaj generałowie mieli się publicznie pokłócić, a nawet pobić na peronie w Mukdenie. Hoffmann nie mógł jednak tego widzieć, a w czasie, który wskazywał, Rennenkampf leżał ranny w szpitalu. Historycy uważają tę historię za plotkę, którą Hoffmann w 1914 roku wykorzystał w planowaniu, by przekonać przełożonych, że Rennenkampf nie pośpieszy Samsonowowi z pomocą.

Gąbin

Na początku wojny Rennenkampf objął dowództwo 1 Armii, wchodzącej w skład Frontu Północno-Zachodniego generała Jakowa Żylińskiego. Rosja obiecała Francji szybką ofensywę, więc jego armia ruszyła, zanim zakończyła mobilizację. 17 sierpnia przekroczyła granicę Prus Wschodnich i tego samego dnia pod Stołupianami starła się z korpusem generała Hermanna von François. Trzy dni później niemiecka 8 Armia zaatakowała ją pod Gąbinem. Natarcie korpusu Augusta von Mackensena w centrum załamało się pod ogniem rosyjskiej artylerii, a pole bitwy pozostało w rękach Rosjan. Niemiecki dowódca Maximilian von Prittwitz wpadł w panikę i rozważał odwrót za Wisłę, za co stracił stanowisko.

Tannenberg i jeziora mazurskie

Rennenkampf nie wykorzystał zwycięstwa. Przez kilka dni porządkował armię i uzupełniał zaopatrzenie, a potem ruszył powoli na zachód. Żyliński, przekonany, że Niemcy uciekają za Wisłę, kazał mu kierować główne siły na Królewiec, a nie na połączenie z Samsonowem. Tymczasem Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff zostawili przeciw 1 Armii tylko słabą osłonę i przerzucili niemal całą 8 Armię na południe. Rosyjskie radiostacje nadawały rozkazy otwartym tekstem, więc Niemcy wiedzieli, że Rennenkampf nie zagraża ich tyłom. Gdy pod koniec sierpnia armia Samsonowa została okrążona pod Tannenbergiem, korpusy Rennenkampfa były zbyt daleko i ruszyły na pomoc za późno.

Po klęsce sąsiada Rennenkampf okopał się na linii od Dejmy po jezioro Mamry. We wrześniu wzmocnieni posiłkami z Francji Niemcy uderzyli na niego nad jeziorami mazurskimi i zaczęli obchodzić jego lewe skrzydło. Tym razem Rennenkampf zareagował w porę: przerzucił odwody na zagrożony odcinek, a 9 września, według części źródeł dzień później, nakazał odwrót. Armia cofała się w pośpiechu, porzucając tabory i działa, a dowódca na pewien czas stracił łączność z korpusami. Uniknęła jednak okrążenia i do połowy września wycofała się za Niemen, gdzie szybko odtworzyła siły. Pod koniec miesiąca niemieckie natarcie przez rzekę odparła głównie nowa 10 Armia generała Wasilija Fluga w walkach nad Niemnem, w których brały udział także oddziały Rennenkampfa. Żyliński stracił stanowisko, ale Rennenkampf pozostał na swoim.

Łódź i dymisja

W listopadzie 1914 roku 1 Armia osłaniała prawe skrzydło rosyjskiej ofensywy na Śląsk, stojąc nad Wisłą między Włocławkiem a Warszawą. 11 listopada Mackensen uderzył pod Włocławkiem na jej V Korpus Syberyjski i wdarł się w lukę między 1 a 2 Armią. W bitwie pod Łodzią Niemcy omal nie okrążyli 2 Armii, ale sami znaleźli się w potrzasku. Grupa wydzielona z armii Rennenkampfa, nacierająca od strony Łowicza, miała zamknąć kocioł wokół niemieckiej grupy generała Reinharda von Scheffera-Boyadela. Działała jednak wolno i chaotycznie, a 24 listopada Niemcy wyrwali się pod Brzezinami.

Dowódca Frontu Północno-Zachodniego Nikołaj Ruzski obarczył winą Rennenkampfa i na przełomie listopada i grudnia generał został odsunięty od dowodzenia, a 1 Armię przejął generał Aleksandr Litwinow. Sprawę badała specjalna komisja generała Piotra Baranowa. Według rosyjskich opracowań wykazała ona, że główne błędy popełnił Ruzski, ale Stawka nie przywróciła Rennenkampfa do służby. W październiku 1915 roku przeniesiono go w stan spoczynku „z powodów domowych”, z prawem do munduru i emerytury.

Klęski w Prusach Wschodnich i niemieckie nazwisko zrobiły z niego w oczach wielu Rosjan zdrajcę. W prasie i na ulicach Piotrogrodu znieważano go, a plotki o rzekomym sprzyjaniu Niemcom krążyły jeszcze długo po wojnie. Szef sztabu Stawki Nikołaj Januszkiewicz pisał do ministra wojny, że masa skarg na „Niemców” w armii, w tym na Rennenkampfa, skłoniła wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza do tego, by na jego następcę zamiast generała Pawła Plehwego wybrać człowieka o rosyjskim nazwisku.

Po wojnie

Po rewolucji lutowej Rennenkampf został aresztowany i osadzony w Twierdzy Pietropawłowskiej. Rewolucjoniści pamiętali mu 1906 rok, ale komisja śledcza Rządu Tymczasowego nie znalazła podstaw do oskarżenia. Po rewolucji październikowej wypuszczono go i wyjechał do Taganrogu, rodzinnego miasta żony, gdzie ukrywał się pod przybranym nazwiskiem, podając się m.in. za Greka. W marcu 1918 roku bolszewicy go rozpoznali i aresztowali. Według relacji zaproponowano mu dowództwo w Armii Czerwonej, a gdy odmówił, Władimir Antonow-Owsiejenko kazał go rozstrzelać. Egzekucja odbyła się za miastem w nocy na 1 kwietnia 1918 roku. Niektórzy rosyjscy autorzy podają datę 14 kwietnia, przeliczając ją na nowy styl. Grób odnaleziono po zajęciu miasta przez białych, a jego prawdopodobne miejsce na starym cmentarzu w Taganrogu ustalili w 2015 roku miejscowi badacze.

Ocena

Przez dziesięciolecia Rennenkampf uchodził za symbol nieudolności, a nawet zdrady, rosyjskiej generalicji w 1914 roku. Tę opinię utrwaliły relacje Hoffmanna, niechęć do generała z niemieckim nazwiskiem i potrzeba znalezienia winnego klęski pod Tannenbergiem. Współcześni historycy rosyjscy i zachodni zwykle bronią go przed najcięższymi zarzutami. Przypominają, że wygrał pod Gąbinem, że kierunek marszu na Królewiec wyznaczył mu Żyliński i że nad jeziorami mazurskimi uratował armię przed okrążeniem.

Nie zwalnia go to jednak z odpowiedzialności. Po Gąbinie stracił kilka cennych dni, źle wykorzystał liczną kawalerię do rozpoznania i nie zrozumiał, że Niemcy odeszli przeciw Samsonowowi. Pod Łodzią jego oddziały zawiodły w decydującym momencie. Rosyjski historyk Konstantin Pachaluk ujął to tak: Rennenkampf i Samsonow byli zdolnymi oficerami, którzy na czele korpusów czy dywizji zasłużyliby na same pochwały, ale na czele armii znaleźli się nie na swoim miejscu.