Walki nad Niemnem

Walki nad Niemnem były ostatnim aktem niemieckiej kontrofensywy w Prusach Wschodnich w 1914 roku. Po zwycięstwie nad jeziorami mazurskimi niemiecka 8 Armia weszła na terytorium Rosji i pod koniec września próbowała przejść na wschodni brzeg Niemna. Natarcie załamało się w ciągu kilku dni. Rosyjska 10 Armia przeszła do kontrataku, a walki przeniosły się w lasy Puszczy Augustowskiej, na ziemie dzisiejszej północno-wschodniej Polski.

Daty

Brytyjska kronika wojny podaje, że niemiecka ofensywa nad Niemnem rozpoczęła się 25 września, a 29 września została przerwana. Te daty przyjęto na tej stronie. W literaturze rosyjskiej i polskiej te same wydarzenia opisuje się zwykle jako część szerszej operacji augustowskiej (bitwy pod Augustowem), której ramy są różnie wyznaczane: od około 25 lub 28 września do 3–5 października, a niekiedy dłużej. Dawne rosyjskie źródła podają daty według kalendarza juliańskiego, o trzynaście dni wcześniejsze, co dodatkowo utrudnia porównania.

Po jeziorach mazurskich

W połowie września 1914 roku rosyjska 1 Armia generała Paula von Rennenkampfa, pobita nad jeziorami mazurskimi, wycofała się za granicę Prus Wschodnich i dalej za Niemen, w rejon Kowna. Idące za nią niemieckie korpusy zajęły część guberni suwalskiej, w tym Suwałki i Augustów, a na północy doszły pod Mariampol i Kalwarię.

Wkrótce potem układ sił na wschodzie się zmienił. Austro-Węgrzy, pobici w Galicji, wycofywali się za San i prosili Niemców o pomoc. Paul von Hindenburg i jego szef sztabu Erich Ludendorff zabrali większość sił 8 Armii na Śląsk, gdzie formowano nową 9 Armię, przeznaczoną do uderzenia na Królestwo Polskie. Dowództwo osłabionej 8 Armii w Prusach Wschodnich objął 18 września generał artylerii Richard von Schubert. Według rosyjskich szacunków miał do dyspozycji równowartość około siedmiu dywizji piechoty i jednej dywizji kawalerii, wzmocnionych oddziałami Landwehry.

Po drugiej stronie Rosjanie szybko odbudowywali siły. Wzdłuż Niemna, od Kowna po Grodno, stanęła nowa 10 Armia pod dowództwem generała Wasilija Fluga, zasilona korpusami ściągniętymi z głębi Rosji, między innymi z Syberii i Turkiestanu. Niemen, szeroki i osłonięty twierdzami w Kownie i Grodnie oraz fortami Osowca nad Biebrzą, stanowił naturalną linię obrony.

Natarcie nad Niemen

Niemcy chcieli uprzedzić rosyjską ofensywę i związać jak najwięcej sił przeciwnika, aby ułatwić działania 9 Armii w Polsce. Pod koniec września ich oddziały wyszły nad Niemen i próbowały przeprawić się przez rzekę w kilku miejscach: w rejonie Druskienik i Sopoćkiń na południu, w pobliżu Grodna, oraz dalej na północy, między Olitą a Kownem. W tych samych dniach niemiecka artyleria oblężnicza ostrzelała Osowiec, ale twierdza nie ustąpiła.

Przeprawy nie powiodły się. Rosjanie bronili wschodniego brzegu silnymi siłami i dysponowali przewagą liczebną, którą różne źródła oceniają nawet na dwu- lub trzykrotną. Oddziały, którym udało się przejść na drugi brzeg, zostały odrzucone. Jednocześnie dowództwo 10 Armii rozpoczęło manewr, który groził Niemcom odcięciem: podczas gdy część sił wiązała ich od frontu nad Niemnem, korpusy lewego skrzydła ruszyły przez Puszczę Augustowską w stronę Augustowa i dalej na Ełk, na tyły niemieckich oddziałów stojących nad rzeką.

Zagrożenie okrążeniem przesądziło o losie natarcia. Według części opracowań już 26 września dowództwo 8 Armii nakazało wycofanie wojsk z łuku Niemna w stronę Suwałk. Brytyjska kronika wojny odnotowała 29 września jako dzień, w którym niemiecka ofensywa nad Niemnem została ostatecznie przerwana.

Kontratak pod Augustowem

Rosyjskie natarcie przeniosło się w głąb Suwalszczyzny. W lasach wokół Augustowa toczyły się ciężkie, chaotyczne walki, często na bagnety. Rosjanie odbili Augustów 27 lub 28 września (źródła podają różne daty), a na początku października weszli do Suwałk. Schubert skoncentrował część sił w rejonie Suwałk i Augustowa, licząc na rozstrzygającą bitwę, ale wobec przewagi przeciwnika musiał się cofać. Do połowy października front przesunął się z powrotem na granicę Prus Wschodnich, a Rosjanie ponownie wkroczyli na wschodnie krańce prowincji.

Straty

Dane o stratach są niepewne i trudne do oddzielenia od strat całej jesiennej kampanii. Rosyjskie opracowania mówią o zdobyciu kilkudziesięciu dział i kilku tysięcy jeńców, a własne straty 10 Armii w operacji augustowskiej szacują na około 20 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Podawane w niektórych rosyjskich źródłach straty niemieckie, sięgające kilkudziesięciu tysięcy ludzi, wydają się zawyżone.

Znaczenie

Walki nad Niemnem zamknęły okres niemieckich zwycięstw w Prusach Wschodnich w 1914 roku. Po Tannenbergu i jeziorach mazurskich inicjatywa na tym odcinku wróciła do Rosjan. Schubert, krytykowany za niezdecydowanie i skonfliktowany z dowódcą I Korpusu Hermannem von François, został 8 października odwołany, a dowództwo 8 Armii przejął François. Rosyjska 10 Armia, od października dowodzona przez generała Faddieja Siwersa, utrzymała się na wschodnich krańcach Prus Wschodnich, w rejonie Ełku, aż do lutego 1915 roku, gdy Niemcy rozbili ją w drugiej bitwie nad jeziorami mazurskimi.

Dla mieszkańców Suwalszczyzny i okolic Augustowa wrzesień i październik 1914 roku oznaczały kilkakrotne przejście frontu, rekwizycje i zniszczenia. Pierwsza wojenna jesień nie była ostatnią. W lutym 1915 roku przez Puszczę Augustowską przetoczyła się kolejna, jeszcze krwawsza bitwa.