Bitwa nad Bzurą

Bitwa nad Bzurą, w niemieckich i brytyjskich opracowaniach nazywana bitwą pod Łowiczem i Sannikami, była ostatnim etapem jesiennej kampanii w środkowej części Królestwa Polskiego. Rozegrała się od końca listopada do połowy grudnia 1914 roku na północnym skrzydle frontu, między Wisłą a Łowiczem. Niemiecka 9 Armia, wzmocniona korpusami przerzuconymi z frontu zachodniego, nacierała tu na rosyjską 1 Armię. Po ponad dwóch tygodniach ciężkich walk Rosjanie opuścili Łowicz i cofnęli się za dolną Bzurę, gdzie front zastygł na wiele miesięcy.

Nazwa i daty

Nazwa „bitwa pod Łowiczem i Sannikami” (niem. Schlacht bei Lowicz-Sanniki) pochodzi z niemieckiego urzędowego wykazu bitew. Wymienia ją wiele historii niemieckich pułków i dywizji, a za Niemcami przejęła ją brytyjska chronologia wojny, która datuje bitwę na 30 listopada – 17 grudnia 1914 roku. Te same daty przyjmujemy na tej stronie. Następnego dnia, 18 grudnia, zaczęła się według tych samych wykazów bitwa nad Rawką i Bzurą, czyli długie walki pozycyjne, które trwały aż do lata 1915 roku.

W polskiej tradycji te walki nazywa się zwykle bitwą nad Bzurą. Polska Wikipedia, opierając się na rosyjskim opracowaniu, podaje jednak znacznie szerszy zakres dat, 19 listopada – 20 grudnia 1914 roku, i zalicza do bitwy także część walk pod Łodzią i natarcie Austriaków dalej na południu. Rosyjski zbiór dokumentów operacji łódzkiej nie wydziela z kolei osobnej bitwy. Walki pod Łowiczem traktuje jako końcową fazę tej operacji, a ich ostatnie dni opisuje jako odwrót armii rosyjskich na linię Bzury, Rawki i Nidy.

Strona zaczyna się 30 listopada, bo tego dnia, według niemieckich wykazów, pierwsze dywizje lewego skrzydła 9 Armii rozpoczęły bitwę pod Łowiczem, a w kolejnych dniach dołączały do nich następne, przybywające z zachodu. Przez pierwszy tydzień bitwa nad Bzurą toczyła się równolegle z bitwą pod Łodzią, która trwała do 6 grudnia, gdy Niemcy weszli do opuszczonego przez Rosjan miasta. Walki pod Łodzią rozgrywały się w centrum i na zachodnim odcinku frontu, a walki pod Łowiczem na jego północnym skrzydle. Brytyjska chronologia przeciąga bitwę pod Łodzią aż do 15 grudnia, więc u niej obie bitwy biegną obok siebie niemal do końca.

Tło

Pod koniec listopada 1914 roku sytuacja pod Łodzią była nierozstrzygnięta. Niemcom nie udało się okrążyć rosyjskich armii, a otoczona grupa generała Scheffera ledwie wyrwała się z kotła pod Brzezinami. Rosjanie nadal trzymali Łódź, a na północ od miasta ich 1 Armia generała Paula von Rennenkampfa broniła rejonu Łowicza. Według niemieckiej Wikipedii przed samym Łowiczem stał rosyjski VI Korpus, a na północ od niego, aż do Wisły, V i VI Korpus Syberyjski.

Naczelny dowódca wojsk niemieckich na wschodzie, feldmarszałek Paul von Hindenburg, już w połowie listopada przekonał szefa sztabu generalnego Ericha von Falkenhayna, by przysłał mu posiłki z frontu zachodniego. Pod Ypres niemiecka ofensywa właśnie wygasała, więc można było zabrać stamtąd kilka dywizji. Pod koniec listopada zaczęły one przybywać do 9 Armii generała Augusta von Mackensena. Z Flandrii przyjechał wirtemberski XIII Korpus generała Maxa von Fabecka, którego grupa walczyła wcześniej w bitwie pod Gheluvelt. Jego 26 Dywizja dotarła 27 listopada w okolice Gostynina. Na początku grudnia nadszedł też III Korpus Rezerwowy generała Hansa von Beselera, zdobywcy Antwerpii. Z Prus Wschodnich przysłano 1 Dywizję, która wzmocniła walczący na północny zachód od Łowicza I Korpus Rezerwowy generała Kurta von Morgena.

Przebieg

30 listopada – 6 grudnia. Lewe skrzydło 9 Armii, czyli korpus Morgena i nadciągające z zachodu dywizje, ruszyło do natarcia na pozycje rosyjskiej 1 Armii na północ i północny zachód od Łowicza. Od 1 grudnia wirtemberska 26 Dywizja i heska 25 Dywizja Rezerwowa tworzyły korpus Fabecka, który nacierał w rejonie Sannik, około 25 kilometrów na północ od Łowicza. 5 grudnia Wirtemberczycy zaatakowali Iłów. Rosjanie bronili się zacięcie, a postępy były powolne. W tym samym czasie Rosjanie przygotowywali się do skrócenia frontu. Na początku grudnia dowództwo 1 Armii objął po Rennenkampfie generał Aleksandr Litwinow. W nocy z 5 na 6 grudnia wojska rosyjskie opuściły Łódź.

7–13 grudnia. Po utracie Łodzi armie rosyjskie zajęły nowe pozycje dalej na wschód, ale pod Łowiczem nadal trzymały się mocno. 9 grudnia niemiecki komunikat podawał krótko: „Um Lowicz wird weiter gekämpft”, czyli o Łowicz wciąż trwają walki. Natarcie posuwało się wolno, od jednej umocnionej wsi do drugiej. 12 grudnia Wirtemberczycy zdobyli park we wsi Wszeliwy pod Iłowem, a następnego dnia ścigali Rosjan w stronę wsi Giżyce. Według komunikatu z 13 grudnia Niemcy zajęli w Polsce północnej kilka rosyjskich pozycji i wzięli 11 tysięcy jeńców.

14–17 grudnia. Rosyjskie dowództwo zdecydowało się na odwrót na linię Bzury, Rawki i Nidy. Według rosyjskiego zbioru dokumentów operacji łódzkiej 1 Armia wycofywała się za Bzurę od 12 do 17 grudnia. Niemcy nacierali na jej straże tylne, choć według niemieckiego komunikatu z 15 grudnia przeszkadzała im niesprzyjająca pogoda. W komunikacie z 17 grudnia Niemcy przypisali rozstrzygnięcie walk z dwóch poprzednich dni zachodniopruskim i heskim pułkom. W połowie grudnia wojska niemieckie weszły do opuszczonego przez Rosjan Łowicza. Do 17 grudnia Rosjanie zajęli nowe pozycje na wschodnim brzegu dolnej Bzury, od jej ujścia do Wisły przez Sochaczew, i dalej na południe wzdłuż Rawki.

Straty

Dokładne straty bitwy pod Łowiczem i Sannikami nie są znane. Niemieckie komunikaty z tych tygodni podawały liczby wziętych do niewoli Rosjan, ale łączyły je z wynikami walk pod Łodzią. Polska Wikipedia szacuje straty rosyjskie w całej bitwie nad Bzurą na około 200 tysięcy żołnierzy, a niemieckie na około 100 tysięcy. Liczby te obejmują jednak znacznie dłuższy okres i szerszy front, łącznie z walkami nad Pilicą i Nidą, i należy je traktować jako bardzo przybliżone. Pamiątką walk są cmentarze wojenne w regionie. W Sannikach pochowano między innymi oficerów wirtemberskiego pułku grenadierów Królowej Olgi.

Znaczenie

Niemcy osiągnęli swój cel tylko częściowo. Zepchnęli Rosjan z rejonu Łowicza i spod Łodzi, a rosyjska ofensywa na Śląsk i w głąb Niemiec została ostatecznie przerwana. 17 grudnia niemiecki komunikat ogłosił, że zapowiadana przez Rosjan ofensywa na Śląsk i Poznańskie „całkowicie się załamała”. W tych samych dniach na południu Austriacy zwyciężyli w bitwie pod Limanową, która odsunęła Rosjan od Krakowa. Hindenburgowi i Mackensenowi nie udało się jednak rozbić rosyjskich armii ani dojść do Warszawy.

Nad Bzurą i Rawką, zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od Warszawy, front zastygł w okopach. Od 18 grudnia Niemcy próbowali jeszcze przejść przez obie rzeki, ale zaczęła się wojna pozycyjna, która trwała do lipca 1915 roku. Na tym odcinku, pod Bolimowem, Niemcy po raz pierwszy użyli w styczniu 1915 roku pocisków z gazem łzawiącym, a w maju 1915 roku przeprowadzili tam największy atak chlorem na froncie wschodnim.