Bitwa pod Montdidier

Bitwa pod Montdidier była francuską częścią wielkiego natarcia, które 8 sierpnia 1918 roku rozpoczęło na wschód od Amiens ostatnią fazę wojny na froncie zachodnim. Gdy brytyjska 4 Armia generała Henry’ego Rawlinsona przełamywała front między Sommą a drogą do Roye, na jej prawym skrzydle ruszyła francuska 1 Armia generała Marie-Eugène’a Debeneya, oddana na czas operacji pod rozkazy marszałka Douglasa Haiga. Jej zadaniem było osłonić Brytyjczyków, przejść rzekę Avre i obejść od północy i południa Montdidier, zdobyte przez Niemców w marcu. 10 sierpnia do walki weszła także sąsiednia 3 Armia generała Georges’a Humberta. Okrążone miasto Niemcy opuścili w nocy z 9 na 10 sierpnia, a Francuzi weszli do zupełnie zniszczonych ruin. Potem natarcie utknęło na pasie starych okopów sprzed 1917 roku, a 15 sierpnia przerwano przygotowania do uderzenia na Roye.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa pod Montdidier” (bataille de Montdidier) nadali Francuzi działaniom swojej 1 i 3 Armii w pierwszych dniach ofensywy. We francuskim wykazie bitew, przytoczonym w brytyjskiej oficjalnej chronologii wojny, jest ona pierwszą częścią trzeciej bitwy w Pikardii i trwa od 8 do 15 sierpnia 1918 roku: 1 Armia uderzyła 8 sierpnia, 3 Armia 10 sierpnia. Brytyjczycy nazywają równoczesne walki 4 Armii bitwą pod Amiens (8–11 sierpnia), a Niemcy zaliczają oba natarcia do bitwy obronnej między Sommą a Avre. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że w praktyce francuskie natarcie ustało już 11 sierpnia, gdy Debeney odłożył dalsze działania, a następne dni wypełniły przygotowania do ataku na Roye, który nie doszedł do skutku. Część opracowań, w tym francuska Wikipedia, ogranicza bitwę do dni 8–10 sierpnia. Daty podajemy za francuskim wykazem, fakty i godziny głównie za brytyjską historią oficjalną (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom IV, 1947), która opiera się tu na francuskiej historii oficjalnej i monografii komendanta Daille’a, oraz za wspomnieniami Ferdinanda Focha i Ericha Ludendorffa.

Tło

Od końca marca 1918 roku Montdidier było wierzchołkiem niemieckiego występu, wbitego w front sprzymierzonych podczas operacji Michael. Miasto zajęła 27 marca niemiecka 18 Armia generała Oskara von Hutiera. Niemiecka artyleria ostrzeliwała stamtąd linię kolejową Paryż–Amiens, a pod Villers-Bretonneux Niemcy stali tak blisko Amiens, że zagrażali węzłowi kolejowemu łączącemu Francuzów z Brytyjczykami. Według swoich wspomnień Ferdinand Foch myślał o zlikwidowaniu występu pod Montdidier już od początku kwietnia. W czerwcu Hutier uderzył z niego jeszcze raz, w bitwie nad Matz, ale bez większego skutku.

Po kontrofensywie Mangina z 18 lipca inicjatywa przeszła w ręce sprzymierzonych. 17 lipca Haig zaproponował wspólne francusko-brytyjskie natarcie na wschód od Amiens: Brytyjczycy na północ od rzeczki Luce, Francuzi na południe od Moreuil. Foch przyjął plan i rozszerzył go. 26 lipca w Sarcus Haig, Rawlinson i Debeney ustalili zarys operacji, a 28 lipca Foch, chcąc zapewnić jedno kierownictwo, poprosił Haiga, by objął dowództwo nad obiema armiami. Debeney podlegał więc Haigowi „z taktycznego punktu widzenia”, ale w sprawach składu i zaopatrzenia swojej armii wciąż słuchał dowódcy francuskiej grupy armii Rezerwowej, generała Émile’a Fayolle’a.

1 Armia nie miała dużych zgrupowań czołgów, więc nie mogła, jak Brytyjczycy, uderzyć bez przygotowania artyleryjskiego. Ustalono, że jej piechota ruszy 45 minut po brytyjskiej, po krótkim ostrzale. Debeney chciał wprowadzać korpusy do walki kolejno, z zachodu na wschód: najpierw XXXI Korpus generała Toulorge’a obok Kanadyjczyków, potem IX Korpus nad Avre, a główne uderzenie, 9 sierpnia, miał wyprowadzić XXXV Korpus spod Montdidier w stronę Roye, na spotkanie z Brytyjczykami. 6 sierpnia Fayolle rozszerzył te zadania: 1 Armia miała zmusić Niemców do opuszczenia linii Avre, odzyskać Montdidier i przygotować obejście wzgórz między Matz a Oise, zwanych „Małą Szwajcarią”. 3 Armia Humberta skupiła ciężką artylerię przeciw masywowi Boulogne-la-Grasse, by osłonić prawe skrzydło natarcia. Rozkaz Debeneya do korpusów brzmiał: natarcia prowadzić z jedną myślą, jak najszybszymi skokami naprzód, nie czekać na sąsiadów i „od pierwszego dnia zajść bardzo daleko”.

Francuzi poprawili wcześniej swoje pozycje wyjściowe. 23 lipca 1 Armia zajęła Mailly-Raineval, Sauvillers i Aubvillers, biorąc według Focha prawie 2 tysiące jeńców. 3 i 4 sierpnia Niemcy, obawiając się walki z rzeką za plecami, sami wycofali się za Avre i rzeczkę Doms, wysadzając mosty i zostawiając na zachód od Montdidier tylko placówki. Francuzi zajęli wtedy Braches i podeszli pod Hargicourt. Przed 1 Armią stało lewe skrzydło niemieckiej 2 Armii generała Georga von der Marwitza i prawe skrzydło 18 Armii Hutiera, obie z grupy armii następcy tronu Bawarii Rupprechta.

Przebieg

8 sierpnia. Francuska artyleria otworzyła ogień o 4.20, razem z brytyjską, na całym froncie armii. O 5.05 ruszył XXXI Korpus. Niemcy, od trzech kwadransów zajęci Brytyjczykami, byli zaskoczeni rozszerzeniem natarcia. 42 i 37 Dywizja minęły z obu stron lasy na północny wschód od Moreuil, a 66 Dywizja zajęła Morisel i, obchodząc je z obu stron, samo Moreuil. IX Korpus po prawie czterogodzinnym pojedynku artyleryjskim przeprawiał się od 8.00 przez Avre, co szło trudno pod ogniem karabinów maszynowych z lasu Genouville. Jeden pułk 3 Dywizji przeszedł rzekę pod Braches, a 15 Dywizja Kolonialna dopiero z pomocą sąsiadów zdobyła około 11.30 farmę Genouville. Po południu XXXI Korpus, wzmocniony 153 Dywizją z dwoma batalionami lekkich czołgów, zajął Mézières-en-Santerre. Debeney kazał mu jeszcze tego wieczoru dojść do Arvillers, ale opór Niemców tężał: Plessier padło dopiero około 19.00, a Fresnoy-en-Chaussée o 21.30. Na zachód i południe od Montdidier X i XXXV Korpus prowadziły tylko ogień artylerii. Haig prosił przed południem, by francuska kawaleria uderzyła na tyły Niemców broniących Montdidier, ale Debeney odpowiedział, że jego jazda stoi daleko, drogi są zatkane i nie zdąży przed 9 sierpnia. Według brytyjskiej historii oficjalnej Francuzi wzięli tego dnia 150 oficerów i 3200 żołnierzy, choć inne opracowania podają wyższe liczby.

9 sierpnia. Natarcie 1 Armii, według komendanta Daille’a, „nie miało oddechu”. Foch, od 6 sierpnia marszałek Francji, dwukrotnie upominał rano Debeneya, że jego armia ma jak najszybciej dojść do Roye i „podać rękę” 3 Armii, a o 10.35 telefonował, że Debeney ma osobiście pchać XXXI Korpus na Roye, „bez straty minuty”. Lewe skrzydło ruszyło o 8.00 i posunęło się o około 4 km: Hangest-en-Santerre padło o 11.00, Contoire o 13.30, a wieczorem Francuzi doszli pod Bouchoir do prawego skrzydła Kanadyjczyków. Po południu, o 16.00, uderzył na południe od Montdidier XXXV Korpus, na który Debeney przeniósł masę swojej artylerii. Odbił Assainvillers, Piennes i Faverolles i wbił się klinem na kilka kilometrów w niemiecki front, zagrażając drodze z Montdidier do Roye. Miasto było teraz oskrzydlone od północy i od południa. Według Focha Niemcy opuścili je w nocy z 9 na 10 sierpnia. Rupprecht wezwał wieczorem Hutiera i oznajmił mu, że cała 18 Armia musi się cofnąć; Erich Ludendorff zgodził się po długiej rozmowie telefonicznej na odwrót na linię Matz–Conchy–l’Échelle. Ludendorff przyznał we wspomnieniach, że trzeba było przy tym porzucić dużo sprzętu.

10 sierpnia. 1 Armia ruszyła o 5.30 po półgodzinnym ostrzale i szła prawie bez oporu. Do Montdidier weszła 60 Dywizja X Korpusu. Miasto było zupełnie zniszczone, a według francuskich przewodników po polach bitew Francuzi trzymali je w całości około południa. Dowódca XXXV Korpusu ogłosił, że nie chodzi już o metodyczne natarcia z „rozpustą ognia artylerii”, lecz o silne rozpoznania, które mają obchodzić opór i szybko iść naprzód. Tego dnia przed świtem, o 4.20, bez przygotowania artyleryjskiego uderzyła na prawo od 1 Armii 3 Armia Humberta. Jej sześć dywizji obróciło się wokół skrajnej prawej, posuwając się na skrzydle o około 10 km, aż do linii Conchy-les-Pots–Ressons-sur-Matz–Machemont. Cały front bitwy, od Dernancourt nad Ancre po Chevincourt nad Oise, wydłużył się do około 55 km. Po południu Francuzi stanęli jednak przed pasem starych francuskich i niemieckich okopów z lat 1915–1916, porośniętych trawą i opasanych zasiekami, gdzie Niemcy zorganizowali nową obronę. XXXI Korpus nie przeszedł poza Andechy. Tego samego dnia Foch nakazał 1 Armii iść dalej w kierunku Ham, a 3 Armii na Lassigny i Noyon, by oczyścić z Niemców okolice Montdidier, a potem Noyon.

11–15 sierpnia. 11 sierpnia 1 Armia posunęła się już tylko nieznacznie: XXXI Korpus zyskał około kilometra i wciąż był 3–4 km od Roye, a 126 Dywizję Niemcy kontratakiem odrzucili. 3 Armia odepchnęła niemieckie straże tylne o 1–4 km. W południe Debeney otrzymał od Fayolle’a rozkaz oddania części dywizji do odwodu, bo front jego armii skrócił się o jedną trzecią, i odłożył dalsze natarcie na 13 sierpnia. 12 sierpnia Foch wyznaczył nowy cel: silne, skupione uderzenie 1 Armii i prawego skrzydła brytyjskiej 4 Armii na węzeł dróg w Roye, wsparte przez 3 Armię. Haig wyznaczył natarcie na 15 sierpnia. Próby 3 Armii 12 i 13 sierpnia przyniosły niewiele, więc Humbert odłożył dalsze działania do 15 sierpnia. 14 sierpnia Haig, widząc wzmocnioną niemiecką obronę na linii Chaulnes–Roye, przesunął natarcie, a 15 sierpnia przekonał Focha, że zamiast nacierać frontalnie na południe od Sommy, lepiej uderzyć brytyjską 3 Armią na północ od Ancre. Tego dnia Debeney poinformował dowódców korpusów, że atak zaplanowany na 16 sierpnia odwołano, a 1 Armia wróciła pod rozkazy Fayolle’a i Pétaina. Bitwa pod Montdidier dobiegła końca.

Straty

Według liczb, które brytyjska historia oficjalna przytacza za francuskimi danymi, 1 i 3 Armia wzięły między 6 a 15 sierpnia 259 oficerów i 11 114 żołnierzy do niewoli oraz 259 dział. Ich straty w tych samych dniach wyniosły 24 232 zabitych, rannych i zaginionych. Strat niemieckich przed frontem francuskim nie da się wydzielić. Edmonds szacował, że 18 Armia straciła co najmniej jedną trzecią tego, co straciła 2 Armia, czyli kilkanaście tysięcy ludzi, ale zaznacza, że to tylko przybliżenie.

Znaczenie

Bitwa pod Montdidier odsunęła Niemców od Amiens i od linii kolejowej Paryż–Amiens, co było pierwszym celem Focha, i zlikwidowała występ, z którego od marca groziły uderzenia w stronę Paryża i na styk armii francuskiej i brytyjskiej. Brytyjska historia oficjalna ocenia ją jednak surowo: francuskie korpusy wchodziły do walki kolejno, od lewej do prawej, zamiast uderzyć jednocześnie, a 18 Armia Hutiera, zamiast dać się okrążyć, wycofała się w porządku w nocy na 10 sierpnia. Także Foch był niezadowolony z tempa Debeneya i ponaglał go kilka razy dziennie. Ludendorff zauważył, że po bitwie 2 Armia była zupełnie rozbita, ale siła 18 Armii pozostała nienaruszona.

Mimo to klęska pod Amiens i Montdidier zachwiała niemieckim naczelnym dowództwem, a dla sprzymierzonych otworzyła okres nieprzerwanych natarć, nazwany później ofensywą stu dni. Już 17 sierpnia francuskie armie Humberta i Mangina rozpoczęły drugą bitwę pod Noyon, a 21 sierpnia do natarcia przystąpiła brytyjska 3 Armia. Lassigny i Roye Francuzi odbili dopiero w drugiej połowie sierpnia. Montdidier było w ruinie. Po wojnie miasto odznaczono Krzyżem Wojennym i Legią Honorową, a jego odbudowa trwała do początku lat 30.