Émile Fayolle

Marie Émile Fayolle miał 62 lata i od trzech miesięcy był na emeryturze, gdy w sierpniu 1914 roku wezwano go z powrotem do wojska. Cztery lata później dowodził grupą armii, która w marcu 1918 roku pomogła zatrzymać niemiecką ofensywę na Amiens i Paryż, a latem i jesienią odpychała Niemców od Marny ku granicy. Po drodze prowadził francuską 6 Armię w bitwie nad Sommą, Grupę Armii Centrum w trudnym roku buntów i wojska francuskie wysłane na pomoc Włochom po Caporetto. Był artylerzystą i wykładowcą, ostrożnym i metodycznym, przekonanym, że front trzeba zdobywać pozycja po pozycji, a nie jednym szturmem. Jego prowadzony przez całą wojnę dziennik, wydany w 1964 roku, należy do najciekawszych francuskich świadectw z tamtych lat.

Przed wojną

Urodził się 14 maja 1852 roku w Le Puy-en-Velay w Owernii, jako najstarsze z sześciorga dzieci kupca handlującego koronkami. Uczył się w kolegium jezuickim w Saint-Étienne, a w latach 1873–1875 w École polytechnique, skąd trafił do artylerii. Brał udział w zajęciu Tunezji w 1881 roku, a w 1891 roku z wyróżnieniem ukończył Szkołę Wojenną (École supérieure de guerre). W latach 1897–1908 wykładał w niej taktykę artylerii, w tym samym czasie co Ferdinand Foch, który uczył tam strategii. Pod koniec 1910 roku został generałem brygady i dowodził artylerią XII Korpusu, a potem brygadą artylerii. 14 maja 1914 roku, w dniu 62 urodzin, przeszedł w stan spoczynku.

1914–1915: Lotaryngia i Artois

Na początku wojny Joseph Joffre przywrócił go do służby jako dowódcę brygady w 70 Dywizji Rezerwowej, a 13 sierpnia, po odwołaniu jej dowódcy, Fayolle objął całą dywizję. Złożona ze starszych rezerwistów, walczyła na wzgórzach przed Nancy, w bitwie o Grand Couronné, gdzie Francuzi we wrześniu odparli niemieckie natarcia na Lotaryngię. Pod koniec września dywizję przewieziono koleją na północ, w okolice Lens, gdzie na początku października z trudem zatrzymywała niemiecki marsz ku Arras.

Odtąd Fayolle walczył w Artois w korpusie generała Philippe’a Pétaina, z którym połączyła go przyjaźń i podobny pogląd na wojnę: obaj wierzyli bardziej w artylerię niż w zapał piechoty. W maju 1915 roku, w drugiej bitwie w Artois, jego dywizja wdarła się do Carency, a latem, gdy Pétain objął armię, Fayolle przejął po nim XXXIII Korpus. Prowadził go we wrześniu w trzeciej bitwie w Artois. Jego dywizje zdobyły tylko pierwszą linię niemieckich okopów, a on sam uznał bitwę za porażkę, której przyczyną były nieprzecięte zasieki i ogień niemieckich karabinów maszynowych.

Somma

W lutym 1916 roku objął 6 Armię, która stała nad Sommą obok Brytyjczyków i podlegała grupie armii Focha. Według pierwotnych planów miała prowadzić główne natarcie, ale bitwa pod Verdun zabierała Francuzom dywizję za dywizją i do ataku 1 lipca zostało ich niewiele. Fayolle starannie przygotował uderzenie, z ogromną przewagą ciężkiej artylerii na wąskim froncie. Pierwszego dnia jego korpusy po obu brzegach rzeki zdobyły wszystkie wyznaczone cele, wzięły ponad cztery tysiące jeńców i straciły niewielu ludzi, podczas gdy na północ od nich armia brytyjska przeżyła najczarniejszy dzień w swoich dziejach. Na południowym brzegu Niemcy, którzy nie spodziewali się tam ataku, w ciągu kilku dni stracili całą pierwszą pozycję. Brytyjska historia oficjalna uważała, że możliwy był wtedy energiczny pościg, ale Fayolle i Foch traktowali natarcie na południe od rzeki jako drugorzędne i nie chcieli wybiegać przed Brytyjczyków.

Później 6 Armia walczyła głównie na północnym brzegu, ramię w ramię z 4 Armią Henry’ego Rawlinsona. Współpraca szła z trudem. Pod Guillemont i Maurepas obie armie czekały na siebie nawzajem: Francuzi nie chcieli iść naprzód, dopóki Brytyjczycy nie zdobędą wsi, a Brytyjczycy nie mogli jej utrzymać bez postępów Francuzów. We wrześniu armia Fayolle’a zdobyła Bouchavesnes przy drodze z Péronne do Bapaume, a 26 września razem z Brytyjczykami Combles. Pod koniec września Fayolle uznał, że bez nowego, starannego przygotowania artylerii nie posunie się dalej, a jesienne natarcia na Sailly-Saillisel i las Saint-Pierre-Vaast przyniosły niewiele. Mimo to opinia o nim jako jednym z najlepszych dowódców armii przetrwała i przejście władzy po Joffrze w ręce Roberta Nivelle’a.

1917: Grupa Armii Centrum i Włochy

31 grudnia 1916 roku Fayolle przeszedł do 1 Armii, która w marcu 1917 roku szła za Niemcami cofającymi się na Linię Hindenburga. Gdy po klęsce ofensywy Nivelle’a Pétain został szefem sztabu generalnego, a w maju wodzem naczelnym, Fayolle objął po nim Grupę Armii Centrum. Kierował nią w miesiącach buntów i odbudowy armii. W sierpniu pod jego nadzorem 2 Armia generała Adolphe’a Guillaumata przeprowadziła starannie przygotowane natarcie, które odbiło spod Verdun wzgórza Mort-Homme i 304. Gdy jego podwładni chcieli iść dalej, Fayolle i Pétain uznali, że nowa bitwa na wyczerpanie się nie opłaci.

Po klęsce Włochów pod Caporetto Fayolle został 16 listopada dowódcą wojsk francuskich wysłanych do Włoch. Przyjechał tam 21 listopada i objął sześć francuskich dywizji. Razem z Brytyjczykami Herberta Plumera wsparł nową linię obrony nad Piawą i na Monte Grappa, a w ostatnich dniach roku jego żołnierze odbili Monte Tomba. W raporcie z 26 grudnia ocenił, że armia włoska, choć pobita, wciąż może wystawić blisko 50 dywizji. W marcu 1918 roku wrócił do Francji.

1918: Grupa Armii Rezerwowych

Pétain powierzył mu Grupę Armii Rezerwowych, odwód, który miał wspierać zagrożone odcinki. Kilka dni później, 21 marca, Niemcy uderzyli nad Sommą na Brytyjczyków. Fayolle miał dostać jedenaście dywizji i od nocy 24 marca dowodził wszystkimi wojskami sprzymierzonymi na południe od Sommy, także resztkami brytyjskiej 5 Armii generała Huberta Gougha. Jego dywizje przyjeżdżały na front kawałkami, często bez artylerii, i Niemcy zdobyli Noyon, Roye i Montdidier. W tych dniach Fayolle rozkazał, że nie można cofać się w nieskończoność i trzeba dać się zabić na miejscu. Po konferencji w Doullens Pétain skierował do niego kolejne dziesięć dywizji i kazał mu osłaniać Amiens i trzymać łączność z Brytyjczykami. Na początku kwietnia front nad Avre się ustalił.

W czerwcu, gdy Niemcy uderzyli nad Matz w stronę Compiègne, Fayolle i Pétain byli przygotowani. Obronę przeniesiono w głąb, za frontem czekały odwody, a 11 czerwca Fayolle oddał pięć dywizji i około 140 czołgów generałowi Charles’owi Manginowi, którego kontratak zatrzymał niemieckie natarcie. Od lipca do jego grupy należały armie, które poprowadziły kontrofensywę w drugiej bitwie nad Marną. W sierpniu kierował natarciami pod Montdidier i pod Noyon, polecając dowódcom armii ścigać Niemców bez wytchnienia, ale twierdz nie atakować od czoła, tylko je obchodzić i unikać zbędnych strat. Jesienią jego wojska nacierały w centrum frontu sprzymierzonych, ku Linii Hindenburga i dalej na Laon. 10 lipca 1918 roku otrzymał Krzyż Wielki Legii Honorowej. 19 listopada wjechał do Metzu u boku Pétaina, a od grudnia jego wojska okupowały lewy brzeg Renu z Moguncją.

Po wojnie

Od 1920 roku zasiadał w Najwyższej Radzie Wojennej, a w latach 1921–1924 był generalnym inspektorem lotnictwa. 19 lutego 1921 roku otrzymał buławę marszałka Francji, jako jeden z dowódców, którym ten zaszczyt przypadł dopiero po wojnie. Według francuskich źródeł w tym samym roku dostał także polski Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari. W 1921 roku poprowadził misję podziękowania do Kanady i przekazał tamtejszemu rządowi popiersie „Francja” dłuta Auguste’a Rodina. Zmarł w Paryżu 27 sierpnia 1928 roku. Po pogrzebie państwowym spoczął w Pałacu Inwalidów.

Ocena

Fayolle należał do najstarszych francuskich generałów tej wojny i do tych, którzy najszybciej zrozumieli, że w wojnie okopowej rozstrzyga artyleria. Historycy anglojęzyczni, między innymi William Philpott, przypominają, że 1 lipca 1916 roku to jego starannie przygotowana armia odniosła nad Sommą jedyny wyraźny sukces, i widzą w nim przykład dojrzewania armii francuskiej, która w 1916 roku zaczęła walczyć metodycznie. Jego krytycy, wśród nich część Brytyjczyków walczących obok niego, zarzucali mu nadmierną ostrożność, wolne tempo i niechęć do wykorzystywania sukcesów. Generał Alfred Micheler, którego 10 Armia jesienią 1916 roku stała na południowym brzegu Sommy z niewielkimi odwodami, skarżył się nawet, że sprowadzono go do roli psa stróżującego przy Fayolle’u.

Jego dziennik, wydany jako „Cahiers secrets de la Grande Guerre”, pokazuje człowieka trzeźwego, często pesymistycznego i krytycznego wobec przełożonych, kolegów i polityków. Fayolle nie był dowódcą efektownych zwycięstw jak Mangin, ale w 1918 roku, gdy wojna znów stała się ruchoma, okazał się jednym z najpewniejszych wykonawców planów Focha i Pétaina.