Charles Mangin

Charles Mangin był najbardziej ofensywnym, a zarazem najbardziej kontrowersyjnym z francuskich generałów tej wojny. Oficer piechoty kolonialnej, który połowę życia spędził w Afryce i Azji, zdobył sławę w październiku 1916 roku, gdy jego żołnierze w kilka godzin odbili pod Verdun fort Douaumont. Kilka miesięcy później, jako dowódca 6 Armii w nieudanej ofensywie generała Nivelle’a, stracił stanowisko i został jednym z kozłów ofiarnych klęski. Wrócił w 1918 roku, by poprowadzić kontratak nad Matz i kontrofensywę spod Villers-Cotterêts, która odwróciła losy drugiej bitwy nad Marną. Żołnierze i przeciwnicy polityczni nazywali go „rzeźnikiem”, a Georges Clemenceau według relacji swojego sekretarza mówił o nim, że prowadził wojnę jak żołnierz, a nie jak urzędnik, choć sam uważał, że posłuszeństwo nie było dla niego.

Przed wojną

Urodził się 6 lipca 1866 roku w Sarrebourgu w Lotaryngii, którą po wojnie 1870–1871 przyłączono do Niemiec. Jego rodzina wybrała obywatelstwo francuskie i wyjechała. Za pierwszym razem nie dostał się do szkoły oficerskiej w Saint-Cyr, służył więc jako szeregowiec w 77 Pułku Piechoty, a w 1886 roku spróbował ponownie i tym razem się udało. Jako podporucznik wybrał piechotę morską, czyli wojska kolonialne. Od 1889 roku walczył w Senegalu i Sudanie Francuskim na czele strzelców senegalskich, był trzy razy ranny i nauczył się języka bambara. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych uczestniczył w wyprawie kapitana Jean-Baptiste’a Marchanda przez Afrykę do Faszody nad Nilem, która omal nie doprowadziła do wojny z Wielką Brytanią w incydencie w Faszodzie. Później służył w Tonkinie i znowu w Afryce Zachodniej.

W 1910 roku wydał książkę „La Force noire” („Czarna siła”), w której przekonywał, że Francja, wyludniająca się w porównaniu z Niemcami, powinna na wypadek wielkiej wojny w Europie powołać masową armię z mieszkańców Afryki Zachodniej. Pomysł miał wielu przeciwników, ale w latach wojny Francja zwerbowała w Afryce Zachodniej, według różnych szacunków, od 170 do 200 tysięcy żołnierzy. W 1912 roku, jako pułkownik pod rozkazami generała Huberta Lyauteya, rozbił w Maroku powstańców i zajął Marrakesz. W sierpniu 1913 roku został generałem brygady.

1914–1916: od brygady do Douaumont

Wojnę zaczął jako dowódca 8 Brygady Piechoty. W czasie bitwy pod Charleroi jego brygada 23 sierpnia odbiła na lewym brzegu Mozy wieś Onhaye, zajętą przez Niemców, którzy przeszli rzekę pod Dinant. 2 września objął 5 Dywizję Piechoty, z którą walczył nad Marną, a w 1915 roku w Artois. W czerwcu, w drugiej bitwie w Artois, po ośmiu dniach walki o każdy dom, jego dywizja zdobyła resztę wsi Neuville-Saint-Vaast. Już wtedy słynął z tego, że osobiście pojawiał się na pierwszej linii i bezwzględnie żądał od podwładnych natarcia.

Wiosną 1916 roku 5 Dywizję wysłano pod Verdun. 22 maja Mangin, za zgodą nowego dowódcy 2 Armii, generała Roberta Nivelle’a, poprowadził pierwszą próbę odbicia fortu Douaumont. Francuska artyleria była za słaba, a natarcie skończyło się krwawą klęską. Mimo to Nivelle go nie odwołał. W czerwcu Mangin dostał tymczasowy stopień generała dywizji i dowództwo korpusu, a od września dowodził zgrupowaniem na prawym brzegu Mozy, od rzeki po fort Tavannes.

Tym razem przygotowania trwały tygodnie. Mangin i Nivelle wybrali ograniczone cele, ściągnięto ponad 600 dział, w tym superciężkie działa kolejowe kalibru 400 mm, a piechota ćwiczyła natarcie na odtworzonym terenie. 24 października, we mgle, trzy dywizje Mangina ruszyły tuż za ruchomą zaporą ogniową i w kilka godzin odzyskały teren, którego zdobycie zajęło Niemcom osiem miesięcy, razem z fortem Douaumont. Na początku listopada Niemcy opuścili fort Vaux. 15 grudnia Mangin uderzył ponownie, czterema dywizjami, i do 18 grudnia odepchnął Niemców od Douaumont o kolejne kilka kilometrów. W obu natarciach Francuzi wzięli kilkanaście tysięcy jeńców. Natarcie grudniowe zbiegło się z niemiecką propozycją rokowań pokojowych, a Mangin w rozkazie do żołnierzy napisał, że Francja dała na nią odpowiedź „wylotami dział i ostrzami bagnetów”.

1917: Chemin des Dames i dymisja

Sukces pod Verdun uczynił z Nivelle’a i Mangina bohaterów, a metoda krótkiego, starannie przygotowanego natarcia wydawała się receptą na zwycięstwo. Gdy Nivelle został wodzem naczelnym, Mangin 19 grudnia 1916 roku objął 6 Armię. W wiosennej ofensywie miała ona zaatakować na zachodnim skrzydle grzbietu Chemin des Dames, od Laffaux po Oulches. Mangin należał do nielicznych generałów, którzy bez zastrzeżeń wierzyli w obietnicę Nivelle’a, że front pęknie w ciągu 24–48 godzin.

16 kwietnia 1917 roku jego armia nacierała bez czołgów, w zimnie i deszczu ze śniegiem. Korpus kolonialny z licznymi batalionami strzelców senegalskich zdobył na stokach grzbietu najwyżej kilkaset metrów, a Niemcy wychodzący z podziemnych grot uderzali na tyły nacierających. Dopiero gdy 17 i 18 kwietnia Niemcy opuścili zagrożony występ między Laffaux a Braye, 6 Armia posunęła się o kilka kilometrów, biorąc wiele dział. Ofensywa jako całość się nie powiodła, a straty były tak wysokie, że w Paryżu zaczęto szukać winnych. Senegalski deputowany Blaise Diagne oskarżył Mangina o bezużyteczną rzeź afrykańskich żołnierzy. 29 kwietnia rząd mianował Pétaina szefem sztabu generalnego, a 2 maja Mangin, najbliższy współpracownik Nivelle’a, stracił dowództwo, dzień przed pierwszym buntem w jednej z jego dawnych dywizji. Komisja śledcza oczyściła go później z większości zarzutów, ale do końca roku pozostawał bez przydziału.

1918: Matz, Soissons i Ren

Do służby przywrócił go Clemenceau, który w listopadzie 1917 roku został premierem. Pod koniec roku Mangin dostał korpus, a wiosną 1918 roku czekał na nowy przydział, gdy 9 czerwca Niemcy uderzyli nad Matz w stronę Compiègne. Generał Émile Fayolle oddał mu pięć świeżych dywizji i około 140 czołgów. Mangin obiecał uderzyć już następnego ranka, choć część artylerii miała nadejść dopiero w nocy, i 11 czerwca jego kontratak zatrzymał natarcie niemieckie i odebrał część zdobytego terenu. Wkrótce potem objął 10 Armię.

Jego armia, ukryta w lasach wokół Villers-Cotterêts, miała uderzyć na zachodnie skrzydło niemieckiego występu nad Marną. Mangin naciskał, by atakować jak najszybciej, a gdy 15 lipca Niemcy rozpoczęli ostatnią wielką ofensywę i Pétain chciał wstrzymać jego przygotowania, Foch się na to nie zgodził. 18 lipca o świcie, bez wielodniowego ostrzału, za ruchomą zaporą ogniową i setkami czołgów, francuskie, marokańskie i amerykańskie dywizje 10 Armii zaskoczyły Niemców i w ciągu doby wdarły się w ich pozycje miejscami na kilka kilometrów. Zagrożona została linia kolejowa przez Soissons, od której zależało zaopatrzenie całego występu, i Niemcy musieli się cofnąć znad Marny. Ten dzień uważa się za punkt zwrotny wojny na zachodzie. 2 sierpnia żołnierze Mangina weszli do Soissons.

W drugiej połowie sierpnia 10 Armia uderzyła między Oise a Aisne w drugiej bitwie pod Noyon i doszła nad Ailette, a jesienią wyparła Niemców z lasów Saint-Gobain i 13 października weszła do Laon. Na początku listopada armię przerzucono do Lotaryngii, gdzie razem z 8 Armią miała poprowadzić nową ofensywę w stronę Saary. Rozejm ją uprzedził. 19 listopada 1918 roku wojska Mangina wkroczyły do Metzu, a 11 grudnia ich dowódca dotarł nad Ren w Moguncji.

Po wojnie

W okupowanej Nadrenii Mangin, przekonany, że Francja powinna na stałe oderwać od Niemiec lewy brzeg Renu, wspierał nadreńskich separatystów, którzy w czerwcu 1919 roku ogłosili w Wiesbaden Republikę Nadreńską. Brytyjczycy i Amerykanie zaprotestowali, a francuski rząd nie poparł tej akcji, i jesienią 1919 roku Mangina odwołano znad Renu. Jego żądanie, by w wojskach okupacyjnych służyli żołnierze z Afryki, stało się w Niemczech pretekstem do rasistowskiej kampanii propagandowej o „czarnej hańbie” nad Renem. Od 1920 roku zasiadał w Najwyższej Radzie Wojennej, odbył misję do Ameryki Południowej, a potem był generalnym inspektorem wojsk kolonialnych. Wydał książkę „Comment finit la guerre” („Jak skończyła się wojna”). Zmarł nagle w Paryżu 12 maja 1925 roku, a prawicowa prasa rozgłaszała pogłoski o otruciu. W 1932 roku jego prochy przeniesiono do Pałacu Inwalidów. W czerwcu 1940 roku Niemcy, którzy weszli do Paryża, wysadzili jego pomnik.

Ocena

Mangin od początku dzielił opinię. Dla zwolenników był wodzem z temperamentem, który rozumiał, że wojny nie wygrywa się w obronie, i który jako jeden z pierwszych pokazał, jak skutecznie atakować: pod Verdun starannie przygotowanym natarciem z ograniczonymi celami, a w 1918 roku zaskoczeniem, czołgami i pośpiechem, który nie dawał Niemcom czasu na odwody. Francuskie biografie podkreślają, że jego dobrze przygotowane natarcia pod Verdun kosztowały niewiele. Dla krytyków był „rzeźnikiem” i „pożeraczem ludzi”, który nie liczył się ze stratami, zwłaszcza wśród żołnierzy kolonialnych, i który bezkrytycznie poparł nierealne plany Nivelle’a. Sam miał mówić, że cokolwiek się zrobi, traci się wielu ludzi.

Historycy zwracają też uwagę, że jego największe zwycięstwa nie były wyłącznie jego zasługą. Pod Verdun plan i artylerię przygotowywał sztab Nivelle’a, a w lipcu 1918 roku kontrofensywę zaplanował i obronił przed wątpliwościami Pétaina Ferdinand Foch. Mangin był jednak tym, kto najlepiej potrafił takie uderzenia wykonać. Jego późniejsza polityka w Nadrenii i otwarcie kolonialne poglądy sprawiły, że w Niemczech stał się symbolem francuskiego triumfu, a we Francji jeszcze długo uchodził za postać zbyt niezależną, by w pełni mu ufać.