Hubert Gough

Sir Hubert Gough zrobił w czasie wojny karierę szybszą niż ktokolwiek w armii brytyjskiej. W sierpniu 1914 roku był pułkownikiem z tymczasowym stopniem generała brygady i dowodził brygadą kawalerii, a niecałe dwa lata później, mając 45 lat, został pełnym generałem i dowódcą armii, najmłodszym na froncie zachodnim. Jego armia, najpierw nazywana Rezerwową, potem 5 Armią, walczyła nad Sommą, pod Bullecourt i w trzeciej bitwie pod Ypres, a w marcu 1918 roku przyjęła główny cios niemieckiej ofensywy wiosennej. Po tej klęsce rząd odebrał mu dowództwo. Gough przez resztę długiego życia walczył o dobre imię i w dużej mierze je odzyskał. Historycy wciąż jednak spierają się, czy w 1918 roku był ofiarą cudzych błędów, czy zapłacił z opóźnieniem za własne z lat 1916–1917.

Przed wojną

Urodził się 12 sierpnia 1870 roku w Londynie w anglo-irlandzkiej rodzinie wojskowych. Jego ojciec, generał Charles Gough, i stryj Hugh byli kawalerami Krzyża Wiktorii, podobnie jak później młodszy brat Huberta, John. Dzieciństwo spędził w szkołach w Anglii, z dala od rodziców służących w Indiach. Po Eton College i Sandhurst w 1889 roku wstąpił do 16 Pułku Lansjerów. Był świetnym jeźdźcem i graczem w polo, wcześnie awansował, walczył na pograniczu północno-zachodnim Indii.

W wojnie burskiej dowodził złożonym naprędce pułkiem konnych ochotników z kolonii i 28 lutego 1900 roku, wbrew rozkazom przełożonego, jako pierwszy wjechał z oddziałem do oblężonego Ladysmith. Półtora roku później, po słabym rozpoznaniu, wpadł w zasadzkę Burów pod Blood River Poort i trafił do niewoli, z której uciekł. W latach 1904–1906 wykładał w kolegium sztabowym w Camberley, którego komendantem był Henry Rawlinson, w 1907 roku jako najmłodszy podpułkownik w armii objął 16 Pułk Lansjerów, a w 1911 roku 3 Brygadę Kawalerii w obozie Curragh w Irlandii.

Tam w marcu 1914 roku znalazł się w centrum incydentu w Curragh. Gdy rząd Herberta Asquitha przygotowywał wprowadzenie irlandzkiego home rule, a dowództwo w Irlandii rozważało użycie wojska przeciw zbrojnym ochotnikom z Ulsteru, Gough i większość jego oficerów oświadczyli, że wolą dymisję niż udział w takiej operacji. W Londynie zażądał pisemnej gwarancji, że armia nie zostanie użyta do narzucenia Ulsterowi autonomii, i ją dostał. Asquith odwołał to zobowiązanie, a z rządu i sztabu odeszli minister wojny John Seely i szef Imperialnego Sztabu Generalnego John French. Gough wrócił do brygady jako bohater unionistów, ale dla liberałów i części generałów pozostał oficerem, który postawił warunki rządowi.

1914–1915: od brygady do korpusu

W sierpniu 1914 roku poprowadził brygadę do Francji w składzie dywizji kawalerii generała Edmunda Allenby’ego. Walczył pod Mons i pod Le Cateau, a w czasie odwrotu na własną rękę oderwał się od Allenby’ego i przyłączył do korpusu Douglasa Haiga, co na długo popsuło stosunki między nimi. W czasie bitwy nad Marną dowodził już zgrupowaniem dwóch brygad, z którego w połowie września utworzono 2 Dywizję Kawalerii. Jesienią jego kawalerzyści, często spieszeni i nieliczni, bronili we Flandrii części frontu pod Messines i Wytschaete. W październiku awansował na generała majora.

W lutym 1915 roku zmarł z ran jego brat John, szef sztabu Haiga, a Hubert w pewnej mierze zajął jego miejsce jako powiernik dowódcy 1 Armii. W kwietniu objął 7 Dywizję, która w maju pod Festubert jako jedyna z atakujących dywizji wdarła się na swoim odcinku w niemieckie okopy. W lipcu został tymczasowym generałem porucznikiem i dowódcą I Korpusu. Pod Loos 25 września jego korpus miał zdobyć Redutę Hohenzollernów i kopalnie na północnym odcinku. Mimo niepewnego wiatru uwolniono chlor, który miejscami wrócił na brytyjskie okopy, a w następnych dniach Gough raz po raz kazał ponawiać natarcia bez należytego wsparcia artylerii. Później należał do generałów, którzy w rozmowach z Haldane’em i królem Jerzym V obwiniali Frencha o porażkę i pomogli Haigowi przejąć dowództwo.

Somma

W kwietniu 1916 roku Gough objął Korpus Rezerwowy, przemianowany w maju na Armię Rezerwową. Miała ona wykorzystać przełamanie, na które liczył Haig: poprowadzić kawalerię i piechotę w wyłom i zwinąć niemiecki front. 1 lipca przełamania nie było. Jeszcze tego wieczoru Gough przejął dwa rozbite korpusy północne, a 7 lipca został tymczasowym pełnym generałem. Przez następne miesiące jego armia nacierała na lewym skrzydle bitwy nad Sommą.

Pod Pozières w lipcu i sierpniu trzy dywizje australijskie, nieustannie ponaglane przez Gougha do kolejnych, często wąskich i pośpiesznie przygotowanych ataków, straciły około 23 tysięcy ludzi. Australijczycy zapamiętali mu to na zawsze. Gough dowodził przy tym w sposób nietypowy dla armii brytyjskiej: zamiast zostawiać decyzje dowódcom korpusów, wtrącał się w szczegóły planów, ściągał do siebie kierowanie artylerią i ostro karcił podwładnych.

Jesienią Armia Rezerwowa zdobyła Thiepval i w deszczu i błocie wywalczyła wzgórza nad Ancre. Pod koniec października przemianowano ją na 5 Armię. 13 listopada, mimo wątpliwości sztabu Haiga, Gough uderzył nad Ancre i zdobył Beaumont-Hamel, cel z pierwszego dnia bitwy. Ten sukces, odniesiony w przededniu konferencji sprzymierzonych w Chantilly, umocnił jego pozycję u Haiga. Zimą i wiosną 1917 roku 5 Armia naciskała na Niemców nad Ancre, a potem szła za nimi w czasie odwrotu na Linię Hindenburga. 11 kwietnia Gough w pośpiechu rzucił na Linię Hindenburga pod Bullecourt 4 Dywizję Australijską, która miała iść za czołgami zamiast za ogniem artylerii. Czołgi zawiodły, a Australijczycy stracili ponad trzy tysiące ludzi. Druga bitwa pod Bullecourt w maju przyniosła niewielki wyłom za ogromną cenę i jeszcze pogłębiła nieufność Australijczyków do Gougha.

Trzecia bitwa pod Ypres

Pod koniec kwietnia 1917 roku Haig powierzył Goughowi główne natarcie we Flandrii. Wybrał go zamiast Herberta Plumera, który od dwóch lat znał łuk Ypres, bo chciał dowódcy energicznego, nastawionego na przełamanie i wyjście ku wybrzeżu belgijskiemu. 10 czerwca, po zwycięstwie Plumera pod Messines, 5 Armia przejęła front na północ od grzbietu. Gough poszerzył plan sztabu Haiga i kazał piechocie sięgać w pierwszym natarciu znacznie głębiej, niż sięgała osłona artylerii.

31 lipca dziewięć dywizji 5 Armii ruszyło na grzbiet Pilckem. Na lewym skrzydle odniosły sukces, ale na kluczowym płaskowyżu Gheluvelt utknęły, a oddziały, które zaszły najdalej, rozbiły niemieckie przeciwnatarcia. Tego samego dnia zaczęły się deszcze. Gough wznawiał natarcia w błocie, a 16 sierpnia pod Langemarck jego armia straciła według Robina Priora i Trevora Wilsona około 15 tysięcy ludzi, zdobywając niewiele. Zaufanie do niego się załamało i pod koniec sierpnia Haig przekazał główną rolę Plumerowi. W kolejnych natarciach, od Menin Road po Passchendaele, 5 Armia osłaniała już tylko lewe skrzydło 2 Armii. Pod koniec 1917 roku jednostki niechętnie szły do armii Gougha, a jego nazwisko stało się dla wielu żołnierzy synonimem lekceważenia strat.

Marzec 1918 i dymisja

Zimą 5 Armię przeniesiono na południe, nad Sommę, gdzie przejęła od Francuzów front aż po Oise. W marcu 1918 roku dwanaście dywizji piechoty i trzy dywizje kawalerii broniło około 68 kilometrów, wiele z nich na słabo umocnionych pozycjach. Gough prosił o posiłki i o robotników do budowy umocnień, ale Haig, który bardziej obawiał się o porty nad kanałem, trzymał odwody na północy. Już 5 marca minister wojny lord Derby pisał do Haiga, że Gough nie ma zaufania swoich żołnierzy, ale Haig go nie odwołał.

21 marca na 5 Armię i sąsiednią 3 Armię generała Juliana Bynga spadła operacja Michael. W gęstej mgle Niemcy przeszli przez strefę wysuniętą, a pod Saint-Quentin rozbili prawe skrzydło Gougha. Gough postanowił walczyć, cofając się, i przez tydzień jego armia, rozerwana w kilku miejscach, wycofywała się za Sommę ku Amiens, ale się nie rozpadła. Od nocy 24 marca jej oddziały na południe od Sommy podlegały francuskiemu generałowi Émile’owi Fayolle’owi, a 26 marca w Doullens koordynację na froncie powierzono Ferdinandowi Fochowi.

W Londynie krążyły tymczasem opowieści o armii w panice. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego Henry Wilson, za zgodą rządu Davida Lloyda George’a, uznał Gougha za winnego. 27 marca wieczorem Gough dowiedział się, że następnego dnia zastąpi go Rawlinson, i 28 marca przekazał mu dowództwo. Haig chciał go zatrzymać do budowy tylnych linii obrony, ale rząd nakazał mu wrócić do kraju. 9 kwietnia Lloyd George w Izbie Gmin nie wykluczył sądu wojennego. Obiecanego dochodzenia nigdy nie przeprowadzono.

Po wojnie

Od maja 1919 roku Gough kierował sprzymierzoną misją wojskową w Finlandii i krajach bałtyckich. Utrzymywał dobre stosunki z białym generałem Nikołajem Judeniczem i z przywódcami Łotwy i Estonii. W 1922 roku przeszedł w stan spoczynku jako generał, a w wyborach uzupełniających bez powodzenia kandydował do parlamentu z ramienia liberałów. Zmienił zdanie w sprawie Irlandii, poparł autonomię i odrzucił propozycję kandydowania z list unionistów.

O swoją reputację walczył piórem. W 1931 roku wydał książkę „The Fifth Army”, a w 1954 roku wspomnienia „Soldiering On”. Lloyd George przyznał mu w latach trzydziestych w liście, że „żaden generał nie mógłby wygrać tej bitwy”. W 1937 roku Gough otrzymał Krzyż Wielki Orderu Łaźni, co uznano za jego rehabilitację. W 1940 roku, mając blisko 70 lat, zorganizował od podstaw oddział Home Guard w londyńskim Chelsea. Zmarł w Londynie 18 marca 1963 roku, mając 92 lata.

Ocena

Opinie o Goughu były skrajne już za jego życia. Był odważny, szybki w myśleniu, czarujący w towarzystwie i jako jedyny z wyższych dowódców regularnie odwiedzał pierwszą linię. Brytyjski historyk oficjalny James Edmonds porównywał go z George’em Pattonem i sądził, że w wojnie manewrowej mógłby być wielkim dowódcą, a jego biograf Anthony Farrar-Hockley zwracał uwagę, że nad Sommą armia Gougha zdobyła trudniejszy teren i wzięła więcej jeńców niż 4 Armia Rawlinsona, tracąc mniej ludzi.

Większość współczesnych historyków ocenia go jednak surowo. Robin Prior i Trevor Wilson piszą, że po Sommie powinien był zniknąć w zasłużonym zapomnieniu, a jego sierpniowe natarcia pod Ypres nazywają fatalnymi. Gary Sheffield uważa, że Haig awansował go i utrzymywał ponad jego możliwości, a gwałtowność Gougha i jego skłonność do kontrolowania wszystkiego mogły wynikać z potrzeby udowodnienia, że zasłużył na tak szybki awans. Wielu historyków, w tym Sheffield, przyznaje mu przy tym, że w marcu 1918 roku dowodził rozsądnie i że odwołano go za jedyną wielką bitwę, w której jego armia poradziła sobie lepiej, niż wymagały okoliczności. Długie życie i walka o rehabilitację sprawiły, że w drugiej połowie XX wieku traktowano go łagodniej niż Haiga, a krytyka jego dowodzenia w latach 1916–1917 wróciła dopiero w pracach historyków ostatnich dekad.