Bitwa pod Guillemont

Bitwa pod Guillemont zakończyła jeden z najbardziej frustrujących rozdziałów bitwy nad Sommą. Wieś Guillemont, leżąca na prawym skrzydle brytyjskiego frontu, przy styku z Francuzami, przez ponad pięć tygodni odpierała kolejne natarcia. Od 23 lipca do końca sierpnia brytyjskie bataliony kilka razy wdzierały się w jej ruiny i za każdym razem były z nich wyrzucane albo ginęły w nich odcięte. Dopiero 3 września 1916 roku 20 Dywizja (Lekka), wzmocniona irlandzką 47 Brygadą z 16 Dywizji, zdobyła wieś w niespełna trzy godziny. Na jej prawym skrzydle 5 Dywizja przełamała drugą pozycję niemiecką, ale przez dwa dni nie mogła zdobyć farmy Falfemont, ostrzeliwanej z flanki, bo Francuzom nie udało się w porę oczyścić sąsiedniego wąwozu. Farma padła 5 września, a Brytyjczycy weszli do lasu Leuze nad Combles. Na lewym skrzydle 7 Dywizja kilka razy wdarła się do Ginchy i za każdym razem musiała się z niego wycofać.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa pod Guillemont” (ang. Battle of Guillemont) i daty 3–6 września 1916 roku ustaliła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Według brytyjskiej historii oficjalnej (Wilfrid Miles, Military Operations, France and Belgium, 1916, t. II) obejmuje ona cały odcinek od wąwozu pod Combles po Longueval, a więc nie tylko zdobycie Guillemont, farmy Falfemont i lasu Leuze przez XIV Korpus, ale także nieudane natarcia XV Korpusu na Ginchy i walki na wschodnim skraju lasu Delville. Wcześniejsze natarcia na wieś, od 23 lipca do końca sierpnia, nie wchodzą w zakres tej nazwy, choć w praktyce stanowiły z nią jedną całość. Ginchy zdobyto dopiero 9 września, w osobnej bitwie. Godziny podajemy według brytyjskiego czasu letniego, o godzinę wcześniejszego od niemieckiego.

Tło

Guillemont było niewielką wsią przy drodze z Longueval do Combles, na grzbiecie, którym biegła druga pozycja niemiecka. Od 14 lipca, gdy Brytyjczycy zdobyli las Trônes, wieś znalazła się tuż przed ich linią. Niemcy zamienili ją w twierdzę. Domy dawno zamieniły się w gruz, ale pod nimi zostały głębokie piwnice i schrony, a według brytyjskiej historii oficjalnej podziemne chodniki łączyły wszystkie studnie we wsi. Wieś osłaniały od południa farma Falfemont i lasek Wedge Wood na drugiej pozycji, a od północy Ginchy. Brytyjczycy atakujący Guillemont od zachodu szli przez otwarte pole pod ogniem z obu tych miejsc. Kłopot pogłębiał podział frontu: Guillemont należało do Brytyjczyków, a sąsiedni wąwóz pod Combles i Maurepas do francuskiej 6 Armii generała Émile’a Fayolle’a. Fayolle nie chciał posuwać się naprzód, dopóki wieś nie będzie w brytyjskich rękach, a Brytyjczycy nie mogli jej utrzymać bez postępów Francuzów.

Pierwsze duże natarcie na wieś przeprowadziła 23 lipca o świcie 30 Dywizja, w tę samą noc, w którą Australijczycy zdobyli Pozières. Batalion 19 Manchester przedarł się przez nieprzecięte zasieki do wsi, ale bez wsparcia został odcięty i zniszczony. 30 lipca, w gęstej mgle, ta sama dywizja zaatakowała razem z Francuzami. Szkoci z 2 Batalionu Royal Scots Fusiliers przeszli przez całą wieś, lecz i oni zostali okrążeni, a mgła uniemożliwiła lotnikom jakąkolwiek pomoc. 8 sierpnia natarcie 55 Dywizji z Lancashire i 2 Dywizji skończyło się tak samo: dwa bataliony z Liverpoolu, które weszły do Guillemont, zostały w nim odcięte i wybite. Kolejne próby 16, 18 i 21 sierpnia dały tylko skrawki ziemi. Najwięcej, bo stację kolejową na północny zachód od wsi, zdobyła 18 sierpnia 24 Dywizja. Natarcie zaplanowane na 24 sierpnia odwołano, bo wyczerpane dywizje nie były gotowe.

Te ataki kosztowały bardzo dużo. Według brytyjskiej historii oficjalnej 2 Dywizja straciła od 24 lipca do 11 sierpnia ponad 4900 ludzi, 55 Dywizja w samym sierpniu ponad 4100, a 24 Dywizja w sierpniu ponad 3500. Historycy, między innymi Robin Prior i Trevor Wilson, krytykowali potem generała Henry’ego Rawlinsona, dowódcę 4 Armii, za to, że atakował wieś raz po raz wąskim frontem, siłami jednej czy dwóch brygad, pod ogniem z niezdobytych sąsiednich pozycji. Do podobnego wniosku doszedł w sierpniu sam Douglas Haig. Pod koniec miesiąca ponaglał Rawlinsona, by zdobył Ginchy, Guillemont i farmę Falfemont bez zwłoki, ale starannie przygotowanym natarciem na szerszym froncie, w porozumieniu z Francuzami. Haigowi się spieszyło: na połowę września planował wielką ofensywę z udziałem nowej broni, czołgów, i chciał ruszyć do niej z linii lasu Leuze, Ginchy i High Wood.

Plan

Prawe skrzydło 4 Armii przejął w połowie sierpnia XIV Korpus generała porucznika lorda Cavana. Do natarcia przydzielono mu dwie dywizje. 5 Dywizja generała majora Reginalda Stephensa miała zdobyć drugą pozycję niemiecką od farmy Falfemont po Wedge Wood, a potem dojść do lasu Leuze nad wąwozem pod Combles. 20 Dywizja (Lekka) generała majora Williama Douglasa Smitha miała zdobyć samo Guillemont i dojść do drogi z Wedge Wood do Ginchy. Jej 59 Brygada była tak osłabiona, że liczyła tylko 1650 karabinów, więc wzmocniono ją dwoma batalionami z innych brygad. Wyczerpaną 60 Brygadę zastąpiła 47 Brygada z 16 Dywizji (Irlandzkiej), złożona z batalionów Connaught Rangers, Leinster Regiment, Royal Munster Fusiliers i Royal Irish Regiment. Na lewo od XIV Korpusu 7 Dywizja z XV Korpusu miała zdobyć Ginchy, a jeszcze dalej 1 Dywizja okopy przy High Wood. Francuska 6 Armia miała jednocześnie zaatakować na całym froncie na północ od Sommy, od Combles po Cléry.

Natarcie wyznaczono najpierw na 29 sierpnia, ale od 25 sierpnia padało i kredowa ziemia zamieniła się w lepkie błoto, w którym kopanie okopów wyjściowych i donoszenie amunicji szło bardzo powoli. Termin przesunięto na 30 sierpnia, potem na 1 września, a w końcu, na prośbę Francuzów, na 3 września. Deszcz ustał 30 sierpnia. 31 sierpnia Niemcy przeprowadzili pod lasem Delville największy kontratak od początku bitwy i wyparli Brytyjczyków z części zdobytych okopów. Rano 2 września zaczął się przygotowawczy ostrzał. Piechota miała iść tuż za ruchomą zaporą ogniową, która przez Guillemont posuwała się w tempie 100 jardów (około 90 metrów) na cztery minuty.

Wieś i okolice broniła niemiecka 111 Dywizja, należąca do 1 Armii generała Fritza von Belowa. W samym Guillemont stał batalion 76 Pułku Piechoty z kompanią karabinów maszynowych, na południe od wsi hanowerski 73 Pułk Fizylierów, a farmę Falfemont trzymał 164 Pułk Piechoty. Dalej na południowy wschód stała 2 Dywizja Gwardii. W 73 Pułku służył podporucznik Ernst Jünger, który w swoim wojennym dzienniku, wydanym po wojnie jako In Stahlgewittern (W stalowych burzach), opisał Guillemont pod koniec sierpnia jako pole lejów, na którym wieś różniła się od reszty terenu tylko tym, że leje były jaśniejsze od zmielonych na pył kamieni domów.

Przebieg

3 września: Falfemont. Dzień zaczął się od porażki. O 8.50 rano batalion 2 King’s Own Scottish Borderers z 5 Dywizji ruszył w idealnym porządku na farmę Falfemont, oddaloną o niespełna 400 metrów. Natarcie miała wspierać francuska piechota z wąwozu pod Combles i zapora ogniowa francuskich dział polowych. Francuski 127 Pułk Piechoty nie zdołał się jednak ruszyć pod ogniem karabinów maszynowych, a francuskie działa, bez uprzedzenia Brytyjczyków, przeniesiono do odpierania niemieckiego kontrataku dalej na południe. Szkoci, ostrzeliwani z przodu i z flanki, stracili prawie trzystu ludzi. Nikt się nie wycofał, bo wszyscy leżeli zabici lub ranni. Kolejna próba w południe i trzecia o 18.30 też się nie powiodły. Udało się tylko zająć lasek Wedge Wood.

3 września: Guillemont. O 12.00 ruszyło główne natarcie. 95 Brygada 5 Dywizji zdobyła okopy na grzbiecie na południe od Guillemont, a potem drugą pozycję niemiecką aż po skraj wsi. Batalion lekkiej piechoty z Kornwalii celnym ogniem karabinowym wybijał niemieckich karabinierów maszynowych, co brytyjska historia oficjalna podkreśla jako coś niezwykłego w czasach, gdy żołnierze polegali głównie na granatach. Na samą wieś uderzyły dwie brygady 20 Dywizji. Na lewym skrzydle 59 Brygady batalion 10 King’s Royal Rifle Corps ruszył jeszcze przed godziną zero, ponosząc straty od własnej artylerii, ale zaskakując Niemców. To samo zrobili po sąsiedzku Irlandczycy z 6 Batalionu Connaught Rangers. Batalion 7 Leinster uderzył od strony stacji. W dwadzieścia minut cały pierwszy cel był zdobyty. O 12.50 natarcie ruszyło dalej i o 13.15 żołnierze okopywali się już za środkiem wsi. O 14.50 obie brygady doszły do drogi z Wedge Wood do Ginchy. Opór Niemców się załamał. Dowódca 59 Brygady meldował, że przed nim nie ma „nic” i że należy wprowadzić świeże oddziały. Szeregowy Thomas Hughes z Connaught Rangers i porucznik John Vincent Holland z Leinster Regiment otrzymali za ten dzień Krzyże Wiktorii. Zginął dowódca Connaught Rangers, podpułkownik John Lenox-Conyngham. Według historii niemieckiego 76 Pułku jego batalion w Guillemont został w większości zniszczony w czasie ostrzału i szturmu, a nieliczni ranni, którzy około 14.30 dotarli na tyły, przynieśli wiadomość: „Guillemont jest angielskie!”.

3 września: Ginchy. Na lewym skrzydle sukces nie był pełny. Batalion 20 Manchester z 7 Dywizji wdarł się w południe do Ginchy i przeszedł na jego wschodni skraj, ale batalion na jego lewo zatrzymał ogień z okopów przy lesie Delville. Niemiecki kontratak od północy wyparł Brytyjczyków ze wsi po południu, a wieczorem Niemcy znów ją obsadzili. Dowódca 20 Dywizji zabronił więc dalszego marszu ku lasowi Leuze i kazał osłonić lewe skrzydło. Sierżant David Jones z 12 Batalionu King’s (Liverpool) utrzymał ze swoim plutonem wysuniętą pozycję na południowym skraju Ginchy aż do 5 września i również otrzymał Krzyż Wiktorii. Zdobycie Guillemont i włamanie się 5 Dywizji w drugą pozycję były jedynymi zdobyczami tego dnia. Natarcia 1 Dywizji pod High Wood, Australijczyków pod farmą Mouquet i Armii Rezerwowej nad Ancre się nie powiodły. Francuzi zdobyli za to większą część wsi Cléry i Le Forest, ale ich lewe skrzydło nie posunęło się wąwozem pod Combles.

4 września. Noc i następny dzień były wietrzne i deszczowe. 5 Dywizja znów zaatakowała farmę Falfemont, a francuscy sąsiedzi znów nie ruszyli. Batalion 1 Bedfordshire, posuwając się z Wedge Wood niemieckim okopem, wziął ponad 180 jeńców i zajął północny i zachodni narożnik farmy, ale natarcia z frontu nadal się załamywały. Na lewo od niej dwie kompanie 1 Devonshire wieczorem weszły do lasu Leuze, gdzie było niewielu Niemców. 20 Dywizja, niepewna, co dzieje się w Ginchy, wysyłała naprzód tylko patrole, a 7 Dywizja rano jeszcze raz weszła do Ginchy i znów została z niego wyparta.

5–6 września. Niemiecki opór słabł. Do trzeciej nad ranem 5 września batalion 1 Norfolk zajął farmę Falfemont, a do 7.30 cały odcinek drugiej pozycji. Dowódcy batalionów meldowali, że Niemcy są rozbici i skłonni do odwrotu. Rawlinson kazał więc śmiało zająć las Leuze i wzgórza między nim a Ginchy. Po południu Devonshire obsadzili niemiecki okop w lesie Leuze, a połączenie z francuskim lewym skrzydłem w wąwozie pod Combles zostało nawiązane. Ataki batalionu 7 Royal Irish Fusiliers na okop Combles Trench załamały się jednak na zasiekach ukrytych w zbożu. Tego dnia w miejsce 20 Dywizji front przejęła 16 Dywizja (Irlandzka) generała Williama Hickiego. 6 września, w piękny jesienny dzień, irlandzki batalion wszedł do sąsiedniego lasu Bouleaux, ale stracił łączność z sąsiadami. Wieczorem w lesie Leuze London Scottish z 56 Dywizji, zmieniającej 5 Dywizję, odparli niemiecki kontratak. 7 Dywizja jeszcze dwa razy zaatakowała Ginchy, rano i po południu 6 września. Żołnierze batalionów Gordon Highlanders i Devonshire po południu wdarli się do wsi i wysłali na tyły jeńców, ale o 16.30 kontratak znów ich wyparł. Generał Herbert Watts zameldował, że jego dywizja nie może już nic więcej zrobić.

Straty

Brytyjska historia oficjalna nie podaje łącznych strat bitwy, tylko liczby z meldunków dywizji za dłuższe okresy. 59 Brygada z trzema dołączonymi batalionami straciła 3 września prawie 1400 ludzi, a irlandzka 47 Brygada ponad tysiąc. Cała 20 Dywizja straciła od 22 sierpnia do 8 września 2950 oficerów i żołnierzy, 5 Dywizja od 26 sierpnia do 7 września 4233, a 7 Dywizja, która walczyła o Ginchy, od 23 sierpnia 3800. Bataliony 5 Dywizji, liczące przed natarciem średnio po 700 ludzi, straciły około 40 procent stanu, w większości rannych. Same tylko 3 września Brytyjczycy wzięli do niewoli ponad 700 Niemców, a pole bitwy pokrywały ciała niemieckich zabitych. Pełnych strat niemieckich nie znamy. Historie pułkowe, na które powołuje się Miles, piszą o niemal całkowitym zniszczeniu batalionów broniących Guillemont i okopów na południe od wsi.

Znaczenie

Po sześciu tygodniach nieudanych ataków Brytyjczycy zdobyli wreszcie wieś, która blokowała ich prawe skrzydło. Zlikwidowali występ pod lasem Delville, który przez lato był ostrzeliwany z trzech stron, zajęli drugą pozycję niemiecką od Ginchy po wąwóz pod Combles i połączyli się z Francuzami. Ginchy zostało odsłonięte od południa i padło 9 września. Wśród historyków bitwa uchodzi za dowód, że armia brytyjska nauczyła się czegoś przez lato. Natarcie na szerszym froncie, starannie przygotowane, tuż za ruchomą zaporą ogniową i w porozumieniu z Francuzami, zrobiło w trzy godziny to, czego przez całe lato nie zdołały zrobić wcześniejsze próby. Nieudane ataki na farmę Falfemont i Ginchy pokazały jednak, jak bardzo każdy sukces zależał od zabezpieczenia skrzydeł. Brytyjczycy nie zdążyli też zdobyć umocnionego punktu Quadrilateral na wschód od Ginchy, który miał się okazać jedną z przeszkód w natarciu 15 września. Dla 16 Dywizji (Irlandzkiej), złożonej w dużej części z ochotników z nacjonalistycznego ruchu Johna Redmonda, Guillemont i kilka dni później Ginchy stały się najważniejszymi miejscami pamięci tej wojny.