Włodzimierz Lenin

Włodzimierz Iljicz Uljanow, znany pod pseudonimem Lenin, był w pierwszej wojnie światowej najbardziej nieprzejednanym przeciwnikiem wojny w obozie socjalistów, a pod jej koniec człowiekiem, który zmienił jej przebieg na wschodzie. Na stronie ententy figuruje tylko dlatego, że był obywatelem jednego z jej mocarstw. W rzeczywistości od 1914 roku życzył klęski rządowi własnego kraju i wzywał, by wojnę między państwami zamienić w wojnę domową klas. Do wiosny 1917 roku był emigrantem w Szwajcarii, przywódcą niewielkiej frakcji. W kwietniu Niemcy przepuścili go do Rosji, licząc, że osłabi ją od środka. Siedem miesięcy później jego partia przejęła władzę w Piotrogrodzie, a w marcu 1918 roku, wbrew większości własnych towarzyszy, Lenin przeforsował pokój brzeski, który wyprowadził Rosję z wojny i otworzył Niemcom drogę do ostatniej wielkiej ofensywy na zachodzie. Jego państwo przetrwało pokonane Niemcy o ponad siedemdziesiąt lat.

Przed wojną

Urodził się 22 kwietnia 1870 roku (10 kwietnia według kalendarza juliańskiego) w Symbirsku nad Wołgą, w rodzinie inspektora szkół ludowych, który dosłużył się dziedzicznego szlachectwa. W 1887 roku jego starszy brat Aleksandr został powieszony za udział w spisku na życie cara Aleksandra III. Kilka miesięcy później Włodzimierza usunięto z uniwersytetu w Kazaniu za udział w zebraniu studenckim. Egzaminy prawnicze zdał eksternistycznie w Petersburgu w 1891 roku, ale adwokaturą zajmował się krótko. Został marksistą. W 1895 roku aresztowano go za działalność w petersburskim „Związku Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej” i zesłano na trzy lata do wsi Szuszenskoje na Syberii.

Od 1900 roku przebywał głównie za granicą. Współredagował gazetę „Iskra”, a w broszurze „Co robić?” (1902) przedstawił model partii zawodowych rewolucjonistów, scentralizowanej i karnej. Na zjeździe Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w 1903 roku spór o tę koncepcję podzielił partię na bolszewików, czyli zwolenników Lenina, i mienszewików. W czasie rewolucji 1905 roku wrócił do Rosji, ale od końca 1907 roku znów żył na emigracji, w Genewie, Paryżu, a od 1912 roku w Krakowie. Stąd, blisko granicy, kierował legalną gazetą „Prawda” i frakcją bolszewicką w Dumie. Lato 1914 roku spędzał z żoną Nadieżdą Krupską w Poroninie na Podhalu.

1914: wojna wojnie

Wybuch wojny zastał go w Galicji jako obywatela państwa nieprzyjacielskiego. 8 sierpnia 1914 roku austriacka żandarmeria aresztowała go pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Rosji i osadziła w więzieniu w Nowym Targu. Wstawili się za nim polscy i austriaccy socjaliści, wśród nich Ignacy Daszyński i Victor Adler, który miał przekonywać ministra, że Lenin jest większym wrogiem caratu niż ktokolwiek w Wiedniu. Po jedenastu dniach go zwolniono, a na początku września wyjechał do neutralnej Szwajcarii. Zamieszkał w Bernie, a od lutego 1916 roku w Zurychu.

Najbardziej wstrząsnęło nim to, że socjaliści niemieccy, francuscy i belgijscy głosowali za kredytami wojennymi albo weszli do rządów. Uznał, że II Międzynarodówka zbankrutowała. Wojnę nazwał imperialistyczną, prowadzoną o podział kolonii i rynków, i ogłosił hasła, które nawet wielu radykałów uważało za skandaliczne: dla rosyjskiego proletariatu najmniejszym złem jest klęska caratu, a zadaniem socjalistów jest przekształcenie wojny imperialistycznej w wojnę domową. Ostro zwalczał też socjalistów, którzy wzywali tylko do pokoju, bo uważał, że bez rewolucji pokój byłby jedynie przerwą przed następną wojną.

We wrześniu 1915 roku był na konferencji w Zimmerwaldzie, gdzie przeciwnicy wojny z kilkunastu krajów uchwalili manifest napisany w dużej części przez Lwa Trockiego. Lenin uważał go za zbyt łagodny i skupił wokół siebie mniejszość, tak zwaną lewicę zimmerwaldzką, która żądała zerwania z socjalistami popierającymi swoje rządy. Podobnie było w kwietniu 1916 roku w Kienthalu. W 1916 roku napisał „Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu”, w którym przedstawił wojnę jako nieuchronny skutek walki wielkich monopoli i państw o podział świata. Miał wtedy niewielu zwolenników i mało pieniędzy. W styczniu 1917 roku mówił w Zurychu do młodych Szwajcarów, że jego pokolenie może nie dożyć rozstrzygających bitew nadchodzącej rewolucji.

1917: droga do władzy

O rewolucji lutowej dowiedział się z gazet w połowie marca. Droga przez Francję i Wielką Brytanię była dla niego zamknięta, więc przyjął propozycję przejazdu przez Niemcy. Berlin zgodził się, bo sekretarz stanu Arthur Zimmermann i naczelne dowództwo liczyli, że radykałowie podkopią wysiłek wojenny Rosji. 16 kwietnia Lenin przyjechał na Dworzec Fiński w Piotrogrodzie, a następnego dnia ogłosił „tezy kwietniowe”: żadnego poparcia dla Rządu Tymczasowego, cała władza w ręce rad, pokój. Większość socjalistów, w tym część bolszewików, uznała to za oderwanie od rzeczywistości. W ciągu kilku tygodni Lenin przeciągnął jednak partię na swoją stronę.

Program był prosty i trafiał w nastroje żołnierzy, chłopów i robotników: pokój, ziemia, chleb. Bolszewicy pozostali poza pierwszym rządem koalicyjnym, w którym zasiedli umiarkowani socjaliści, tacy jak Irakli Cereteli i Wiktor Czernow, i mogli bez przeszkód krytykować władzę za kontynuowanie wojny i nieudaną ofensywę Kiereńskiego. W czerwcu, na I Zjeździe Rad, Cereteli powiedział, że w Rosji nie ma partii gotowej sama wziąć władzę. Lenin odpowiedział z sali, że taka partia jest.

Po dniach lipcowych rząd oskarżył bolszewików o działanie na zlecenie Niemiec i wydał nakaz aresztowania Lenina. Ukrywał się pod Piotrogrodem, a potem w Finlandii, gdzie pisał „Państwo a rewolucja”. Sprawa niemieckich pieniędzy do dziś budzi spory. Akta niemieckiego ministerstwa spraw zagranicznych, ogłoszone po drugiej wojnie światowej, potwierdzają, że Berlin przekazywał bolszewikom znaczne sumy, głównie przez pośredników w Sztokholmie. Większość historyków uważa jednak, że Lenin nie był niczyim agentem: brał pieniądze od każdego, kto mógł przyspieszyć rewolucję, i zamierzał ją potem rozpalić także w Niemczech.

Pucz Korniłowa we wrześniu odwrócił bieg wydarzeń. Rząd Aleksandra Kiereńskiego musiał w obronie stolicy uzbroić robotników, bolszewicy wyszli z podziemia, a w radach Piotrogrodu i Moskwy zdobyli większość. Lenin z ukrycia bombardował Komitet Centralny listami, że trzeba natychmiast brać władzę. W październiku potajemnie wrócił do stolicy i 23 października (10 października st. st.) przeforsował uchwałę o powstaniu zbrojnym, wbrew Lwu Kamieniewowi i Grigorijowi Zinowjewowi. Przygotowania prowadził jednak głównie Trocki, przewodniczący Rady Piotrogrodzkiej i jej Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego. 7 listopada bolszewicy obalili Rząd Tymczasowy, a następnego dnia II Zjazd Rad uchwalił napisane przez Lenina dekrety o pokoju i o ziemi i powołał Radę Komisarzy Ludowych z nim jako przewodniczącym.

Wyjście z wojny

Dekret o pokoju wzywał wszystkie walczące państwa do natychmiastowego rozejmu i pokoju „bez aneksji i bez kontrybucji”. Gdy sojusznicy milczeli, 21 listopada rząd Lenina polecił naczelnemu dowództwu zaproponować rozejm przeciwnikowi, a pełniącego obowiązki naczelnego wodza Nikołaja Duchonina, który odmówił, zastąpił chorążym Nikołajem Krylenką. 15 grudnia w Brześciu Litewskim podpisano rozejm. Dla ententy był to odrębny układ z wrogiem, łamiący zobowiązanie z września 1914 roku, że żaden z sojuszników nie zawrze osobnego pokoju. Lenin ani myślał się tym przejmować. Uważał tajne traktaty caratu za nieważne, a Trocki zaczął je publikować.

W tym samym czasie Lenin budował dyktaturę partii. 20 grudnia powstała Czeka, a w styczniu 1918 roku bolszewicy rozpędzili Zgromadzenie Ustawodawcze, w którym większość mieli eserowcy Czernowa. Rząd uznał też niepodległość Finlandii, licząc, że fińscy czerwoni wkrótce przejmą tam władzę.

Rokowania pokojowe w Brześciu pokazały, że Niemcy nie zamierzają zrezygnować z ziem polskich, litewskich i kurlandzkich. Lenin, inaczej niż większość partii, wyciągnął z tego wniosek, że trzeba podpisać pokój natychmiast, nawet aneksyjny. Armia rosyjska już nie istniała, a rewolucja potrzebowała „wytchnienia”. Na naradzie 21 stycznia jego tezy poparło tylko 15 z 63 obecnych działaczy, a większość opowiedziała się za „wojną rewolucyjną” Nikołaja Bucharina. Komitet Centralny przyjął w końcu formułę Trockiego: przeciągać rokowania, a w ostateczności ogłosić koniec wojny bez podpisywania pokoju. Lenin zgodził się na tę próbę. 10 lutego Trocki ogłosił w Brześciu „ani wojnę, ani pokój”, a osiem dni później Niemcy ruszyli do ofensywy, nie napotykając prawie żadnego oporu.

Wtedy Lenin postawił sprawę na ostrzu noża. W nocy z 18 na 19 lutego, po długim sporze, przekonał Komitet Centralny jednym głosem do przyjęcia niemieckich warunków. Gdy 23 lutego nadeszły warunki jeszcze cięższe, zagroził odejściem z rządu i z Komitetu Centralnego: „Jeśli ich nie podpiszecie, podpiszecie wyrok śmierci na władzę radziecką za trzy tygodnie”. Wygrał, bo Trocki i trzej inni członkowie komitetu wstrzymali się od głosu. 3 marca 1918 roku delegacja radziecka podpisała traktat brzeski. Rosja traciła Polskę, Litwę, Kurlandię, Inflanty, Estonię, Finlandię i Ukrainę, a więc ziemie zamieszkane według różnych szacunków przez od jednej czwartej do jednej trzeciej ludności dawnego imperium, z dużą częścią jego przemysłu i większością kopalń węgla. Lenin porównywał ten pokój do pokoju w Tylży z 1807 roku i 15 marca przeforsował jego ratyfikację na zjeździe rad. Rząd przeniósł się już wtedy do Moskwy, dalej od Niemców.

Dla ententy pokój brzeski był katastrofą. Niemcy mogły przerzucić na zachód dziesiątki dywizji, a Erich Ludendorff rozpoczął 21 marca wielką ofensywę we Francji. Sojusznicy zaczęli lądować w Murmańsku, Archangielsku i Władywostoku, początkowo by nie dopuścić, aby zapasy wojenne wpadły w ręce Niemców, a wkrótce także po to, by wesprzeć przeciwników bolszewików. Lenin lawirował. Pilnował, by nie dać Niemcom pretekstu do marszu na Moskwę, i po zabójstwie posła Mirbacha w lipcu stłumił wystąpienie lewicowych eserowców, którzy chcieli zerwać pokój. Pod koniec sierpnia zgodził się na traktat uzupełniający, w którym Rosja wyrzekła się Inflant i Estonii i zobowiązała do zapłaty sześciu miliardów marek.

Wojna domowa i terror

Pokój zewnętrzny otworzył wojnę wewnętrzną. Latem 1918 roku bunt Korpusu Czechosłowackiego i powstanie antybolszewickich rządów nad Wołgą i na Syberii postawiły władzę radziecką na krawędzi upadku. W nocy z 16 na 17 lipca w Jekaterynburgu bolszewicy zamordowali rodzinę carską. Udziału Lenina w tej decyzji nie dowodzi żaden znany dokument, ale większość historyków uważa, że bez zgody Moskwy do zbrodni by nie doszło. 30 sierpnia 1918 roku Lenin został ciężko raniony w zamachu po wiecu w moskiewskich zakładach Michelsona. Odpowiedzią był czerwony terror: masowe egzekucje zakładników i „wrogów klasowych”, których Lenin od dawna domagał się w poufnych zarządzeniach.

Upadek Niemiec w listopadzie 1918 roku pozwolił mu unieważnić traktat brzeski i ruszyć na zachód za wycofującymi się Niemcami. Jeszcze 29 sierpnia 1918 roku Rada Komisarzy Ludowych uchyliła traktaty rozbiorowe zawarte przez carat z Prusami i Austrią, uznając prawo narodu polskiego do niepodległości. Nie przeszkodziło to Leninowi w 1920 roku pchnąć Armii Czerwonej na Warszawę w nadziei, że przez Polskę rewolucja dotrze do Niemiec.

Po wojnie

W marcu 1919 roku Lenin założył w Moskwie III Międzynarodówkę, która miała kierować rewolucją światową. Bolszewicy wygrali wojnę domową, ale rewolucja na Zachodzie nie wybuchła, a klęska pod Warszawą w sierpniu 1920 roku zamknęła drogę do Niemiec. Wyniszczony kraj ogarnęły głód i bunty chłopskie, a w marcu 1921 roku zbuntowali się marynarze w Kronsztadzie, niedawna duma rewolucji. Lenin kazał stłumić bunt i jednocześnie ogłosił Nową Politykę Ekonomiczną, która przywróciła częściowo wolny handel. Od maja 1922 roku przechodził kolejne udary. W ostatnich notatkach, nazwanych później jego testamentem, ostrzegał przed Józefem Stalinem, sekretarzem generalnym partii, i radził usunąć go z tego stanowiska. Zmarł 21 stycznia 1924 roku w Gorkach pod Moskwą. Jego zabalsamowane ciało wystawiono w mauzoleum na placu Czerwonym.

Ocena

Żadna postać pierwszej wojny światowej, poza być może cesarzem Wilhelmem II, nie wywołuje równie skrajnych ocen. Historiografia radziecka czciła go jako geniusza, który przewidział upadek caratu i dał ludom Rosji pokój i ziemię. Historycy zachodni, jak Richard Pipes czy Robert Service, widzą w nim przede wszystkim twórcę dyktatury jednej partii, terroru policji politycznej i systemu obozów, który Stalin tylko rozbudował. Orlando Figes podkreśla, że bez wojny i jej klęsk bolszewicy nigdy nie doszliby do władzy, a Lenin umiał jak nikt inny wykorzystać zmęczenie żołnierzy i głód ziemi chłopów.

W historii samej wojny Lenin zapisał się dwojako. Niemcy sprowadzili go do Rosji jako broń przeciw wrogowi i przez kilka miesięcy wydawało się, że broń zadziałała: front wschodni zniknął, a pokój brzeski dał Rzeszy ogromne zdobycze. Wielu historyków zauważa jednak, że ta wygrana okazała się złudna. Niemcy musieli zostawić na wschodzie, według częstych szacunków, około miliona żołnierzy do pilnowania okupowanych ziem, a idea rewolucji, którą pomogli rozpalić, w listopadzie 1918 roku dotarła do ich własnych portów i koszar. Sam Lenin, oskarżany przez współczesnych o zdradę na rzecz Niemiec, zawarł z nimi upokarzający pokój, by ocalić swoją władzę, a osiem miesięcy później patrzył, jak upada monarchia Hohenzollernów, która mu go podyktowała.