Murmańska rada po stronie Ententy

30 czerwca 1918 roku w Murmańsku zebrała się Murmańska Rada Krajowa razem z komitetem centralnym miejscowej flotylli (Centromurem), komitetem kolejarzy i delegatami z okolicznych gmin. Według rosyjskich opracowań zgromadzeni postanowili nie wykonywać poleceń Rady Komisarzy Ludowych i przyjąć od sojuszników pomoc gospodarczą i wojskową. Generał Frederick Poole, dowódca wojsk sojuszniczych na północy Rosji, opisał to w raporcie jako wielkie zebranie, na którym jednogłośnie uchwalono, że Murman nie wykona rozkazu centralnej władzy radzieckiej, by wyrzucić sojuszników z kraju. Rada miała sama bronić Murmańska przed Niemcami i zaprosiła sojuszników do współpracy. Przedstawiciele państw Ententy się zgodzili. Rada nie przestała formalnie być organem radzieckim, ale w praktyce zerwała z rządem Lenina.

Między Moskwą a sojusznikami

Do takiego wyboru doprowadziły miesiące lawirowania. Na początku marca, gdy w Brześciu ważył się pokój, Lew Trocki polecił radzie przyjąć pomoc misji sojuszniczych. Przewodniczący rady Aleksiej Jurjew, palacz okrętowy, który przed rewolucją jako emigrant w Nowym Jorku współpracował z gazetą „Nowyj Mir”, gdzie pisał też Trocki, zawarł wtedy z Brytyjczykami i Francuzami ustne porozumienie. Po pokoju brzeskim Moskwa, naciskana przez Berlin, zaczęła jednak uznawać obecność obcych wojsk w Murmańsku za sprzeczną z traktatem. Na początku czerwca Lenin i Cziczerin zażądali od rady, by przestała pomagać Brytyjczykom i Francuzom. Jurjew odpowiadał kolejnymi telegramami. W jednym z nich, z 15 czerwca, pisał, że polityka wroga sojusznikom jest w Murmańsku niemożliwa. Region zależał od dostaw węgla i żywności z Zachodu, a w porcie stały okręty Ententy. 26 czerwca Lenin wysłał Jurjewowi ostatnią depeszę: jeśli nadal nie chce zrozumieć polityki radzieckiej, „równie wrogiej Anglikom i Niemcom”, niech „ma pretensje do siebie”.

Kolej w rękach sojuszników

Decyzję przyspieszyło to, co działo się na kolei murmańskiej. Moskwa słała na północ oddziały czerwonogwardzistów. Według Poole’a 28 czerwca stało się jasne, że rząd centralny chce usunąć sojuszników siłą. Generał Charles Maynard, który kilka dni wcześniej przypłynął z posiłkami, 27 czerwca wyruszył na inspekcję linii. W Kandałakszy zastał pociąg z około 300 czerwonogwardzistami, którzy mieli jechać do Murmańska, i zatrzymał go pod groźbą karabinów maszynowych. 30 czerwca dotarł do Kiemi nad Morzem Białym, gdzie zatrzymał kolejne transporty. Wkrótce wydał rozkaz rozbrojenia oddziałów czerwonych w Kiemi, w Kandałakszy i na stacjach między nimi. Według Poole’a zabrano przy tym około 3 tysięcy karabinów, milion naboi i 17 karabinów maszynowych. Maynard w swoim raporcie podawał wyższe liczby: 60 karabinów maszynowych i blisko 10 tysięcy karabinów. W ten sposób na przełomie czerwca i lipca linia od Murmańska do Kiemi znalazła się pod kontrolą sojuszników, prawie bez rozlewu krwi.

Co było dalej

Moskwa odpowiedziała szybko. W nocy z 1 na 2 lipca Jurjew rozmawiał przez telegraf z Leninem i Cziczerinem, a 2 lipca „Izwiestija” ogłosiły, że przewodniczący murmańskiej rady przeszedł na stronę „anglo-francuskich imperialistów”. Lenin i Trocki uznali go za wroga ludu i postawili poza prawem. 6 lipca Poole, kapitan francuskiego krążownika Amiral Aube i dowódca amerykańskiego krążownika Olympia podpisali z radą porozumienie (Maynard we wspomnieniach podaje 7 lipca). Sojusznicy mieli dostarczać broń, żywność, towary i pieniądze, a rada miała bronić regionu przed Niemcami i zachować władzę nad jego sprawami wewnętrznymi. Około 7 lipca okręt HMS Attentive i oddział sojuszniczy zajęły Sorokę, skąd czerwoni wycofali się na południe, paląc za sobą mosty kolejowe. Północ Rosji stała się bazą interwencji sojuszników, a na początku sierpnia wojska Poole’a wylądowały w Archangielsku.