Nikołaj Krylenko

Nikołaj Krylenko był najbardziej nieprawdopodobnym naczelnym wodzem w historii armii rosyjskiej. Bolszewicki działacz z wykształceniem prawniczym, w czasie wojny chorąży i oficer łączności w pułku strzelców, w listopadzie 1917 roku z woli Lenina objął dowództwo wielomilionowej armii. Nie miał jej poprowadzić do zwycięstwa, lecz wyprowadzić z wojny. Wysłał przez front parlamentariuszy do Niemców, zajął Kwaterę Główną w Mohylewie, gdzie na jego oczach zamordowano jego poprzednika, i w lutym 1918 roku wydał rozkaz o zakończeniu wojny i demobilizacji. Z punktu widzenia sprzymierzonych to on, jako wykonawca polityki Lenina, przypieczętował wyjście Rosji z Ententy. Po wojnie był głównym oskarżycielem w radzieckich procesach pokazowych, aż sam padł ofiarą wielkiej czystki.

Przed wojną

Urodził się 14 maja 1885 roku (2 maja według kalendarza juliańskiego) we wsi Bechtiejewo w guberni smoleńskiej. Jego ojciec, wyrzucony ze studiów za działalność rewolucyjną, był potem dziennikarzem, a w końcu urzędnikiem akcyzy w Królestwie Polskim. Rodzina mieszkała w Kielcach, a potem w Lublinie, gdzie Nikołaj w 1903 roku ukończył gimnazjum klasyczne. Na wydziale historyczno-filologicznym uniwersytetu w Petersburgu wstąpił w 1904 roku do bolszewików. W czasie rewolucji 1905 roku był agitatorem i mówcą wieców, znanym pod pseudonimem „towarzysz Abram”. Wielokrotnie aresztowany, w 1907 roku został odesłany do Lublina, a w następnych latach na pewien czas odszedł od partii i uczył w polskich szkołach prywatnych w Lublinie i Sosnowcu.

Od 1911 roku znów pracował dla bolszewików, w redakcjach „Zwiezdy” i „Prawdy”. Odwiedzał Lenina w Krakowie i doradzał prawnie bolszewickim posłom do Dumy. W latach 1912–1913 odbył jednoroczną służbę wojskową w pułku piechoty w Lublinie i został chorążym rezerwy. Pod koniec 1913 roku zesłano go do Charkowa, gdzie eksternistycznie ukończył prawo. Latem 1914 roku, obawiając się kolejnego aresztowania, wyjechał do Austrii.

Wojna i rewolucja w okopach

Wybuch wojny zastał go w Austro-Węgrzech jako obywatela wrogiego państwa, więc przeniósł się do Szwajcarii, gdzie skupiała się bolszewicka emigracja. Podzielał stanowisko Lenina, który wzywał do przekształcenia wojny imperialistycznej w wojnę domową. Latem 1915 roku Lenin wysłał go z żoną, Jeleną Rozmirowicz, do Moskwy, by odbudowywał podziemie. W listopadzie Krylenkę aresztowano jako oficera rezerwy uchylającego się od służby i po kilku miesiącach więzienia w Charkowie, wiosną 1916 roku, wysłano na front z adnotacją, że należy go pilnować. Służył jako młodszy oficer łączności w fińskim pułku strzelców w 11 Armii na Froncie Południowo-Zachodnim.

Po rewolucji lutowej i powstaniu w wojsku wybieralnych komitetów, które upowszechnił rozkaz nr 1, Krylenko okazał się porywającym mówcą. Żołnierze wybrali go przewodniczącym komitetu pułku, potem dywizji, a w kwietniu komitetu całej 11 Armii. Gdy jednak po powrocie Lenina zaczął głosić bezwzględną walkę z Rządem Tymczasowym i natychmiastowy pokój, w maju stracił poparcie umiarkowanych członków komitetu i musiał ustąpić. W czerwcu wszedł do bolszewickiej Organizacji Wojskowej i został członkiem Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego. Po dniach lipcowych aresztowano go pod zarzutem zdrady stanu. Wyszedł na wolność we wrześniu, gdy po puczu Korniłowa rząd zwalniał uwięzionych bolszewików.

Jesienią przewodniczył zjazdowi rad Obwodu Północnego i działał w Komitecie Wojskowo-Rewolucyjnym Rady Piotrogrodzkiej. W październiku zapewniał Komitet Centralny partii, że garnizon stolicy poprze powstanie. W czasie przewrotu 7 listopada był jednym z jego przywódców.

Komisarz i naczelny wódz

8 listopada 1917 roku II Zjazd Rad powołał go do Rady Komisarzy Ludowych jako jednego z trzech członków komitetu do spraw wojskowych i morskich, obok Władimira Antonowa-Owsiejenki i marynarza Pawła Dybienki. Pomagał w obronie Piotrogrodu przed oddziałami Kiereńskiego, które pod Pułkowem próbowały odbić stolicę.

Rząd Lenina chciał natychmiastowego rozejmu. Gdy pełniący obowiązki naczelnego wodza generał Nikołaj Duchonin odmówił rozpoczęcia rokowań z nieprzyjacielem, Lenin w nocy z 21 na 22 listopada odwołał go i mianował naczelnym wodzem Krylenkę. Wybór chorążego na najwyższe stanowisko w armii był gestem politycznym: nowa władza chciała pokazać, że generałowie, którzy nie słuchają rad, nie mają już nic do powiedzenia. Lenin wezwał jednocześnie żołnierzy, by sami wybierali pełnomocników do rozmów z nieprzyjacielem na swoich odcinkach.

Krylenko pojechał specjalnym pociągiem na Front Północny, po drodze odwołując dowódców, którzy nie uznawali nowej władzy. W Dźwińsku wybrał trzech parlamentariuszy, którzy 26 listopada przeszli przez linię frontu, a 27 listopada wrócili z pisemną zgodą niemieckiego dowództwa na rokowania o rozejm. Krylenko kazał wstrzymać ogień wszędzie, gdzie nie zaatakuje przeciwnik, i zachęcał pułki do zawierania lokalnych porozumień z Niemcami i Austriakami. 28 listopada rozkazał na wszystkich frontach przerwać ogień i zacząć bratanie się z nieprzyjacielem. Front, od Zatoki Ryskiej po Morze Czarne, praktycznie zamilkł, zanim jeszcze w Brześciu Litewskim zasiedli do rozmów pełnomocnicy.

Mohylew

3 grudnia 1917 roku Krylenko z eskortą marynarzy wjechał bez walki do Mohylewa, siedziby Stawki. Duchonin, który odmówił ucieczki, został aresztowany i doprowadzony do wagonu Krylenki. Dzień wcześniej kazał jednak zwolnić z Bychowa generałów aresztowanych po puczu Korniłowa, a pogłoska, że Ławr Korniłow idzie na Mohylew, rozjuszyła tłum żołnierzy i marynarzy na dworcu. Według najczęściej powtarzanej wersji Krylenko przemówił przeciw samosądowi, ale gdy odszedł, tłum wywlókł generała z wagonu i zabił go na peronie. Kilka dni później Krylenko zaproponował, by nie ścigać sprawców, i nikt nie poniósł kary. Biali nigdy mu tego nie zapomnieli. Krylenko ogłosił objęcie dowództwa.

15 grudnia, po podpisaniu rozejmu w Brześciu, rozkazał dowódcom i komitetom wszystkich frontów wstrzymać działania wojenne, nie czekając na pełny tekst układu. W kolejnych tygodniach jako naczelny wódz i współtwórca Armii Czerwonej zajmował się „demokratyzacją” resztek dawnego wojska: wybieralnością dowódców, zniesieniem stopni i oznak różnic służbowych. W styczniu 1918 roku współpodpisał z Leninem i komisarzem wojny Nikołajem Podwojskim żądania wobec Rumunii, która rozbrajała rozkładające się rosyjskie oddziały, co doprowadziło do zerwania stosunków. Konflikt z I Korpusem Polskim generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, który nie zgodził się na wybieralnych dowódców, skończył się walką. W rozkazie datowanym na początek lutego Krylenko ogłosił Dowbora „wrogiem rewolucji” wyjętym spod prawa.

Koniec wojny i koniec stanowiska

10 lutego 1918 roku Lew Trocki zerwał rozmowy w Brześciu formułą „ani wojna, ani pokój” i zażądał od Krylenki rozkazu o zakończeniu stanu wojny. Krylenko wydał go rano 11 lutego. Według części źródeł Lenin próbował go zatrzymać, ale nie zdążył. Żołnierze, którzy i tak masowo wracali do domów, uznali wojnę za skończoną. Gdy 18 lutego Niemcy wznowili działania i rozpoczęli operację Faustschlag, nie było już armii, która mogłaby ich zatrzymać. Krylenko jako naczelny wódz wzywał do obrony rewolucji i działał w komitecie obrony Piotrogrodu, ale jego słowa niewiele mogły zmienić. Rząd przyjął niemieckie warunki, a 3 marca podpisano traktat brzeski.

Klęska skompromitowała „demokratyczną” armię. Trocki przeforsował oparcie nowego wojska na dawnych oficerach carskich i powołanie Najwyższej Rady Wojskowej z generałem Michaiłem Bonczem-Brujewiczem na czele. Krylenko zaprotestował i 4 marca poprosił o zwolnienie. 13 marca rząd przyjął jego dymisję, a stanowisko naczelnego wodza zlikwidowano.

Po wojnie

Krylenko przeszedł do Ludowego Komisariatu Sprawiedliwości. Od maja 1918 roku przewodniczył Trybunałowi Rewolucyjnemu, a w kolejnych latach był oskarżycielem w głównych procesach politycznych, m.in. eserowców w 1922 roku i inżynierów w procesie szachtyńskim w 1928 roku. Głosił, że o wyroku powinny decydować względy polityczne, a nie dowody winy. Był ludowym komisarzem sprawiedliwości Rosji, a od 1936 roku całego ZSRR. Kierował radzieckimi szachami, sprowadził do Moskwy byłego mistrza świata Emanuela Laskera i prowadził wyprawy wysokogórskie w Pamirze. W styczniu 1938 roku publicznie skrytykowany, został odwołany i aresztowany przez NKWD. Po przesłuchaniach przyznał się do wymyślonych zarzutów. 29 lipca 1938 roku po dwudziestominutowym procesie skazano go na śmierć i tego samego dnia rozstrzelano na poligonie Kommunarka. W 1955 roku został zrehabilitowany.

Ocena

Krylenko nie był dowódcą wojskowym w żadnym zwykłym sensie. Historycy zgodnie widzą w nim przede wszystkim politycznego wykonawcę decyzji Lenina, którego zadaniem było przejęcie Stawki i doprowadzenie do rozejmu, a nie prowadzenie operacji. Współcześni podkreślali jego talent mówcy, zdolnego słowami uspokoić wrogi tłum, ale też słabość organizacyjną. Dla przeciwników bolszewików był symbolem rozkładu armii: chorąży na stanowisku naczelnego wodza, przy którym zginął Duchonin, a front otworzył się przed Niemcami. Sprzymierzeni widzieli w jego rozkazach o rozejmie i bratanie się z nieprzyjacielem złamanie zobowiązań Rosji, a zamilknięcie frontu wschodniego ułatwiło Niemcom przerzucenie dziesiątek dywizji na zachód.

Zwolennicy rewolucji bronili go, wskazując, że rozkazy Krylenki jedynie potwierdzały to, co i tak się działo: żołnierze nie chcieli dalej walczyć. Jego późniejsza rola w procesach pokazowych sprawiła, że w historiografii zapamiętano go raczej jako jednego z architektów radzieckiego bezprawia niż jako naczelnego wodza. Jego własny los, śmierć z wyroku sądu działającego według zasad, które sam głosił, bywa przytaczany jako przykład rewolucji pożerającej własne dzieci.