Wiktor Czernow

Wiktor Michajłowicz Czernow był współzałożycielem i głównym teoretykiem Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, czyli eserowców, największej partii rewolucyjnej Rosji, która mówiła w imieniu chłopów. W czasie wojny był na emigracji jednym z przywódców jej skrzydła antywojennego. W 1917 roku wrócił do kraju i jako minister rolnictwa Rządu Tymczasowego próbował przygotować oddanie ziemi chłopom, co uczyniło go celem nienawiści prawicy i nie zadowoliło lewicy. W styczniu 1918 roku przewodniczył jedynemu posiedzeniu Zgromadzenia Ustawodawczego, rozpędzonego przez bolszewików. Jego losy pokazują, jak partia, która w pierwszych wolnych wyborach w dziejach Rosji zdobyła najwięcej głosów, straciła władzę na rzecz znacznie mniejszych bolszewików.

Przed wojną

Urodził się 7 grudnia 1873 roku (25 listopada według kalendarza juliańskiego) w guberni saratowskiej nad Wołgą. Starsze biografie podają jako miejsce urodzenia Kamyszyn, ale rosyjscy badacze, opierając się na metryce, ustalili w latach dziewięćdziesiątych, że był to Chwałyńsk. Jego ojciec, syn chłopa pańszczyźnianego, wyszedł na urzędnika skarbowego i dosłużył się osobistego szlachectwa. Czernow studiował prawo na Uniwersytecie Moskiewskim i już jako student związał się z narodnikami. W 1894 roku został aresztowany, a potem zesłany do guberni saratowskiej i do Tambowa, gdzie zakładał pierwsze organizacje rewolucyjne wśród chłopów.

W 1899 roku wyjechał za granicę. Był jednym z twórców partii eserowców, powstałej na przełomie 1901 i 1902 roku, redaktorem jej gazety „Rewolucjonnaja Rossija” i autorem jej programu. Jego najważniejszym pomysłem była „socjalizacja ziemi”: zniesienie prywatnej własności ziemi i oddanie jej w równe użytkowanie tym, którzy sami ją uprawiają. Inaczej niż marksiści uważał, że w rolniczej Rosji siłą rewolucji będą nie tylko robotnicy, ale przede wszystkim chłopi. Partia stosowała też terror wobec carskich dygnitarzy. W 1905 roku Czernow wrócił do Rosji, a od 1908 roku znów żył na emigracji, wstrząśnięty ujawnieniem, że szef bojówki partyjnej Jewno Azef od lat był agentem policji. Przez lata go bronił.

Wojna na emigracji

Wybuch wojny podzielił eserowców tak samo jak socjaldemokratów. Część przywódców, jak „babcia rewolucji” Jekatierina Breszko-Breszkowska czy Nikołaj Awksientjew, uznała, że trzeba bronić Rosji i jej zachodnich sojuszników przed Niemcami. Czernow stanął na czele skrzydła internacjonalistycznego. Na naradzie eserowskich emigrantów w Szwajcarii w sierpniu 1914 roku przekonywał, że Rosja nie prowadzi wojny obronnej, tylko dynastyczną, a jej klęska może przynieść władzę ludowi. Od jesieni 1914 roku współredagował w Paryżu antywojenne gazety, które francuska cenzura stale okrawała.

We wrześniu 1915 roku pojechał na konferencję w Zimmerwaldzie. Głosował za manifestem przeciwników wojny, ale go nie podpisał, bo uważał, że za mało mówi o winie caratu i o losie chłopów. Od lewicy zimmerwaldzkiej Włodzimierza Lenina dzieliło go jednak wiele. Chciał pokoju bez aneksji i kontrybucji, wymuszonego przez „trzecią siłę”, czyli zorganizowane masy pracujące wszystkich walczących krajów, a nie wojny domowej.

Minister rolnictwa

Po rewolucji lutowej próbował wrócić do Rosji przez Wielką Brytanię, ale Brytyjczycy, nieufni wobec przeciwników wojny, zawrócili go do Francji. Przyjechał do Piotrogrodu ostatecznie 21 kwietnia 1917 roku (8 kwietnia st. st.), kilka dni po Leninie. Przywiózł wiadomość, że na Zachodzie nikt nie zauważył deklaracji Rządu Tymczasowego o wyrzeczeniu się podbojów, co przyczyniło się do kryzysu kwietniowego. Wszedł do kierownictwa Rady Piotrogrodzkiej, a 18 maja jako minister rolnictwa do pierwszego rządu koalicyjnego.

Chciał przygotować reformę rolną dla Zgromadzenia Ustawodawczego, a do tego czasu zakazać sprzedaży ziemi i oddać ją pod zarząd komitetów ziemskich. Dzięki temu chłopi mieliby pewność, że majątki nie zostaną przed reformą rozparcelowane i sprzedane, a jednocześnie mniej powodów, by zajmować je na własną rękę. W czerwcu i lipcu przeprowadził zawieszenie ustaw rolnych Stołypina, ale najważniejsze projekty utknęły w rządzie, blokowane przez kadetów, premiera księcia Gieorgija Lwowa, a potem także przez Aleksandra Kiereńskiego. Lwow, odchodząc z rządu w lipcu, wprost obwiniał politykę Czernowa o podważanie ludowego poczucia prawa. We własnej partii Czernow też tracił wpływy. Na zjeździe eserowców w maju i czerwcu 1917 roku jego rezolucja w sprawie wojny przegrała z bardziej umiarkowaną, a do Komitetu Centralnego wszedł z gorszym wynikiem niż przywódca prawego skrzydła Abram Goc.

W czasie dni lipcowych marynarze z Kronsztadu pochwycili go przed Pałacem Taurydzkim i wciągnęli do samochodu, krzycząc, by brał władzę, skoro mu ją dają. Uwolnił go Lew Trocki. Prawicowa prasa rozpętała przeciw niemu kampanię, zarzucając mu defetyzm i kontakty z Niemcami. W drugim rządzie koalicyjnym zachował jednak resort rolnictwa jako jedyny prawdziwy radykał gabinetu. Odszedł z niego na początku września, w dniach puczu Korniłowa.

Konstytuanta

Przewrót bolszewicki zastał go poza Piotrogrodem. Odrzucił go, ale jego centrolewicowe skrzydło wolało czekać, aż władza Lenina się skompromituje, niż od razu chwytać za broń. W listopadzie przy Kwaterze Głównej w Mohylewie powstał plan utworzenia rządu socjalistów z Czernowem na czele, lecz zabrakło dla niego poparcia, także wśród prawego skrzydła eserowców, i nic z tego nie wyszło. Na zjeździe partii na przełomie listopada i grudnia ludzie Czernowa zdobyli większość w Komitecie Centralnym.

W wyborach do Konstytuanty eserowcy zdobyli najwięcej mandatów. 18 stycznia 1918 roku zgromadzenie wybrało Czernowa na przewodniczącego 244 głosami przeciw 153 oddanym na kandydatkę bolszewików i lewicowych eserowców Mariję Spiridonową. W przemówieniu wzywał do oddania ziemi chłopom, do pokoju i do federacji narodów Rosji, ale o uznaniu władzy rad nie powiedział ani słowa. Bolszewicy opuścili salę. Około 4.20 nad ranem dowódca warty, marynarz Anatolij Żelezniakow, oznajmił Czernowowi, że wszyscy mają wyjść, „ponieważ warta jest zmęczona”. Czernow zdążył jeszcze przeprowadzić głosowanie nad ustawą o ziemi, wezwaniem do powszechnego pokoju demokratycznego i proklamacją republiki federacyjnej, po czym zamknął posiedzenie. Następnego dnia rząd Lenina rozwiązał zgromadzenie.

Wojna domowa

Wiosną 1918 roku Czernow ukrywał się w Moskwie, a partia postanowiła obalić dyktaturę bolszewików. Gdy po buncie Korpusu Czechosłowackiego grupa posłów eserowskich utworzyła w czerwcu w Samarze Komucz, Komitet Członków Zgromadzenia Ustawodawczego, Czernowa wysłano najpierw do Saratowa. Do Samary dotarł dopiero we wrześniu, gdy na naradzie w Ufie powołano już Dyrektoriat, kompromisowy rząd eserowców i konserwatystów syberyjskich. Czernow był z tego kompromisu niezadowolony. 22 października rozesłano odezwę Komitetu Centralnego eserowców, napisaną przez niego, wzywającą członków partii do zbrojenia się przeciw „kontrrewolucji”. Dla oficerów w Omsku był to dowód, że eserowcy chcą powtórzyć rok 1917, i stał się jednym z pretekstów zamachu admirała Kołczaka 18 listopada. Zjazd posłów konstytuanty w Jekaterynburgu, któremu przewodniczył Czernow, wezwał do walki z „garstką spiskowców”, ale Kołczak kazał go rozpędzić. Czernow trafił na krótko do aresztu, z którego wydostał się z pomocą Czechosłowaków.

Został między młotem a kowadłem. Głosił walkę na dwa fronty, przeciw bolszewikom i przeciw białym generałom, ale nie miał już ani wojska, ani terytorium. W marcu 1919 roku nielegalnie wrócił do Moskwy, a w 1920 roku na fałszywym paszporcie wyjechał do Estonii.

Po wojnie

Na emigracji kierował zagraniczną delegacją partii eserowców, mieszkał w Berlinie, Pradze i Paryżu. W Niemczech wygrał proces o zniesławienie z wydawcą, który zarzucił mu branie niemieckich pieniędzy w czasie wojny. Przed niemiecką okupacją Francji uciekł przez Portugalię do Stanów Zjednoczonych, gdzie na początku lat czterdziestych osiadł w Nowym Jorku. Wydał wspomnienia i książkę „Wielka rewolucja rosyjska”. Zmarł w Nowym Jorku 15 kwietnia 1952 roku.

Ocena

Czernow był wybitnym teoretykiem i publicystą, ale jako polityk uchodził za słabego. Współcześni, także ci mu życzliwi, opisywali go jako człowieka wielkiej erudycji i elokwencji, który w chwilach decyzji się wahał. Kiereński i kadeci widzieli w nim demagoga, który podburzał chłopów, bolszewicy drobnomieszczańskiego gadułę. Historycy, jak Oliver Radkey w klasycznej pracy o eserowcach, podkreślają, że partia, którą zbudował, wygrała wybory, lecz była zbyt podzielona, by wykorzystać zwycięstwo. Jej prawe skrzydło chciało wojny u boku sojuszników, lewe odeszło do bolszewików, a Czernow nie potrafił utrzymać ich razem. W historii wojny jego nazwisko łączy się z dwoma symbolami: z ministrem, któremu marynarze kazali „brać władzę”, i z przewodniczącym zgromadzenia, któremu marynarze kazali wyjść, bo „warta jest zmęczona”.