Zamach Kołczaka

W nocy z 17 na 18 listopada 1918 roku oficerowie kozaccy aresztowali w Omsku eserowskich członków Ogólnorosyjskiego Rządu Tymczasowego, zwanego Dyrektoriatem. Rano Rada Ministrów przejęła pełnię władzy i przekazała ją wiceadmirałowi Aleksandrowi Kołczakowi, awansując go zarazem na pełnego admirała. Kołczak przyjął tytuł Najwyższego Władcy (Wierchownyj prawitiel) i naczelnego wodza wszystkich sił zbrojnych. Brytyjska chronologia wojny pisze, że ogłoszono go „dyktatorem całej Rosji”. Takiego tytułu nie było, ale słowo to oddaje istotę sprawy: władza Najwyższego Władcy nie miała żadnej kontroli poza mianującą go Radą Ministrów. Sam Kołczak mówił dziesięć dni później dziennikarzom: „Nazywają mnie dyktatorem. Niech tak będzie, nie boję się tego słowa”.

Kryzys Dyrektoriatu

Dyrektoriat powstał we wrześniu na naradzie w Ufie jako kompromis między eserowcami, którzy wywodzili się z rozpędzonej przez bolszewików konstytuanty, a konserwatywnym rządem syberyjskim w Omsku. Na jego czele stanął eserowiec Nikołaj Awksientjew. W październiku Dyrektoriat przeniósł się z zagrożonej Ufy do Omska i znalazł się w otoczeniu niechętnych mu oficerów, kozaków i polityków prawicy. Zgoda trwała krótko. 22 października Komitet Centralny Partii Socjalistów-Rewolucjonistów rozesłał odezwę napisaną przez Wiktora Czernowa, w której wzywał członków partii do zbrojenia się przeciw „kontrrewolucji” na tyłach frontu. Oficerowie widzieli w tym zapowiedź powrotu rewolucyjnego chaosu, który w 1917 roku rozłożył armię. Na początku listopada Kołczak, za namową naczelnego wodza, generała Wasilija Bołdyriewa, objął w rządzie stanowisko ministra wojny i marynarki. Admirał, który przyjechał do Omska w październiku, od razu pojechał na front, a w Omsku narastało napięcie. Brytyjski podpułkownik John Ward pisał, że w mieście co noc padały strzały i każdego ranka znajdowano na ulicach zabitych oficerów.

Noc z 17 na 18 listopada

Kołczak wrócił z frontu wieczorem 17 listopada, w pociągu, któremu towarzyszyła brytyjska kompania honorowa Warda. Tej samej nocy pułkownik Wiaczesław Wołkow, komendant garnizonu omskiego, i dwaj kozaccy podpułkownicy, Iwan Krasilnikow i Apollos Katanajew, aresztowali dwóch eserowskich członków Dyrektoriatu, Awksientjewa i Władimira Zenzinowa, a także zastępcę członka Dyrektoriatu Andrieja Argunowa i wiceministra spraw wewnętrznych Jewgienija Rogowskiego. Eserowski batalion ochrony Dyrektoriatu rozbrojono. Według opracowań rosyjskich zginął przy tym jeden człowiek. Za spiskowcami stało wielu oficerów sztabu, polityk kadecki Wiktor Piepielajew i minister finansów Iwan Michajłow. Trzech pozostałych członków Dyrektoriatu nikt nie tknął. Byli wśród nich premier Piotr Wołogodski, który przebywał w Omsku, i naczelny wódz Bołdyriew, który był akurat na froncie pod Ufą.

Rano zebrała się Rada Ministrów pod przewodnictwem Wołogodskiego. Uznała Dyrektoriat za nieistniejący, przejęła władzę i postanowiła przekazać ją jednej osobie. W tajnym głosowaniu kandydatami byli Bołdyriew, Kołczak i generał Dmitrij Horwat z Mandżurii. Wybrano Kołczaka. Admirał najpierw odmawiał, ale ostatecznie się zgodził. Ward dowiedział się o tym około 14.30. Czy wiedział wcześniej o spisku, pozostaje sporne. Ward był przekonany, że nie znał szczegółów. Według części rosyjskich historyków spiskowcy uprzedzili go, a on zgodził się stanąć na czele rządu, „jeśli będzie trzeba”.

Rola Brytyjczyków

Batalion Warda z Pułku Middlesex był jedną z niewielu sił zbrojnych w Omsku niezależnych od spiskowców. Ward ogłosił, że nie pozwoli żadnym oddziałom zbliżać się do swoich koszar, a jego karabiny maszynowe panowały nad dojściami do kwatery, w której obradowali ministrowie. Sam przyznawał, że dało to ministrom pewność siebie, choć zaprzeczał, by miał wpływ na ich decyzję. Wieczorem 18 listopada Kołczak w pełnym mundurze admirała przyszedł do Warda i wyjaśnił mu powody przewrotu. Ward ostrzegł, że jeśli aresztowanych spotka krzywda bez sądu, nowa władza straci sympatię Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Francji. Szef brytyjskiej misji wojskowej generał Alfred Knox zapewniał później, że przewrót odbył się bez wiedzy i udziału Wielkiej Brytanii. Bolszewicy i eserowcy od początku przedstawiali go jednak jako dzieło Brytyjczyków.

Losy aresztowanych rozstrzygnęły się w ciągu kilku dni. Wołkow, Krasilnikow i Katanajew sami zgłosili się do kwatery głównej i wzięli na siebie odpowiedzialność. Sąd wojenny szybko ich uniewinnił, a wkrótce awansowano ich na wyższe stopnie. Awksientjewa, Zenzinowa, Argunowa i Rogowskiego wywieziono w nocy z 20 na 21 listopada pociągiem do granicy chińskiej. Na prośbę Kołczaka wagony z więźniami doczepiono do pociągu wiozącego oddział brytyjski do Władywostoku. Eserowcy dziękowali Brytyjczykom za ochronę, bo nie ufali swoim rosyjskim strażnikom. Przez Harbin dotarli do Mandżurii, a stamtąd wyjechali na emigrację.

Reakcje

Kołczak ogłosił w odezwie do ludności, że nie pójdzie „ani drogą reakcji, ani zgubną drogą partyjności”, a jego głównym celem jest stworzenie zdolnej do walki armii, zwycięstwo nad bolszewizmem i przywrócenie ładu, aby naród mógł potem sam wybrać formę rządów. Poparli go prawicowi politycy, kadeci, większość oficerów i kozacy. Eserowcy uznali przewrót za zdradę. Zjazd deputowanych konstytuanty w Jekaterynburgu z Czernowem na czele wezwał 19 listopada do walki z „garstką spiskowców”. Kołczak kazał go rozpędzić, a generał Radola Gajda aresztował jego przywódców, choć po kilku dniach ich wypuścił. Filia Czechosłowackiej Rady Narodowej w Rosji, która niedawno świętowała w Jekaterynburgu narodziny republiki, 21 listopada wyraziła potępienie przewrotu. Dowódca korpusu, generał Jan Syrový, nakazał jednak wojsku zachować neutralność i uznać zmianę władzy za wewnętrzną sprawę Rosji.

Kołczak, który w 1917 roku stracił dowództwo Floty Czarnomorskiej po buncie marynarzy, stał się teraz przywódcą całego białego ruchu na wschodzie Rosji. W kolejnych miesiącach uznali jego zwierzchnictwo inni przywódcy białych, w tym generał Anton Denikin na południu. Wojska Najwyższego Władcy w grudniu zdobyły Perm, a wiosną 1919 roku podeszły pod Wołgę. Rządy Kołczaka, oparte na wojsku i nieufne wobec socjalistów, zraziły jednak wielu chłopów i robotników Syberii. Po klęskach na froncie admirał został w styczniu 1920 roku wydany przez Czechosłowaków przeciwnikom w Irkucku i w lutym rozstrzelany przez bolszewików.