Radola Gajda

Radola Gajda był najbardziej brawurowym i najbardziej kontrowersyjnym dowódcą czechosłowackiego wojska w Rosji. W 1915 roku służył jako rezerwista w armii austro-węgierskiej, a już we wrześniu 1918 roku, w wieku 26 lat, był generałem. Wiosną i latem 1918 roku jego oddziały opanowały środkowy odcinek Kolei Transsyberyjskiej i przebiły się na wschód aż za Bajkał. Później przeszedł na służbę admirała Aleksandra Kołczaka, w grudniu 1918 roku zdobył Perm i dowodził Armią Syberyjską. Jego biografia, pełna zmienionych nazwisk, fałszywych tytułów i nagłych zwrotów, kończy się mniej chlubnie: w niepodległej Czechosłowacji został przywódcą ruchu faszystowskiego.

Przed wojną i na Bałkanach

Urodził się 14 lutego 1892 roku w Kotorze w Dalmacji jako Rudolf Geidl, syn austriackiego podoficera i, według biografów, zubożałej czarnogórskiej szlachcianki. Dzieciństwo spędził na Morawach, w Kyjovie, gdzie uczył się w gimnazjum, ale go nie ukończył i wyuczył się na drogistę. W latach 1910–1911 odbył zasadniczą służbę wojskową w Mostarze. Potem wyjechał na Bałkany. W 1913 roku ożenił się w Szkodrze i tam zamieszkał. Część biografów sądzi, że brał udział w wojnach bałkańskich, ale nie jest to pewne.

Po wybuchu wojny powołano go do armii austro-węgierskiej, w której służył w Dalmacji i Bośni. We wrześniu 1915 roku znalazł się po stronie czarnogórskiej. Według jednych źródeł dostał się do niewoli, według innych sam przeszedł na stronę przeciwnika. W armii czarnogórskiej podawał się za lekarza i jako lekarz służył z rangą kapitana, choć znał tylko drogerię. Zmienił też imię na słowiańsko brzmiące Radola. Po upadku Czarnogóry na początku 1916 roku przedostał się na fałszywych dokumentach do Rosji. W Odessie został lekarzem pułkowym w jednej z serbskich jednostek ochotniczych, która pod koniec 1916 roku poniosła ciężkie straty w walkach w Dobrudży.

Zborów

Na początku 1917 roku wstąpił do czechosłowackiej brygady w armii rosyjskiej. 26 marca objął dowództwo kompanii w 2 Pułku Strzelców. W bitwie pod Zborowem 2 lipca 1917 roku wyróżnił się tak, że według czeskich biografów w czasie natarcia faktycznie kierował działaniami na całym jego południowym odcinku. Dostał za tę bitwę Order Świętego Jerzego IV klasy i szybko awansował. Gdy po Zborowie brygada rozrosła się w Korpus Czechosłowacki, Gajda należał do najbardziej obiecujących oficerów. 28 marca 1918 roku, gdy korpus wycofywał się już z Ukrainy przed Niemcami, objął dowództwo 7 Pułku Strzelców Tatrzańskich.

Bunt na kolei

Wiosną 1918 roku pociągi korpusu ciągnęły się przez Syberię w stronę Władywostoku, a pułk Gajdy stał w okolicach Nowonikołajewska, dzisiejszego Nowosybirska. W maju był delegatem na zjazd czechosłowackiego wojska w Czelabińsku i wszedł do wybranego tam tymczasowego komitetu wykonawczego, który postanowił nie oddawać broni bolszewikom. Gajda należał do tych, którzy najmocniej naciskali na zbrojne rozwiązanie. Gdy 25 maja Lew Trocki nakazał rozbroić Czechosłowaków, Gajda dał sygnał do akcji. Tego dnia jego ludzie opanowali stację w Mariinsku, a w nocy z 25 na 26 maja zajęli Nowonikołajewsk, gdzie władzę przejęła antybolszewicka organizacja rosyjskich oficerów. Działał nieraz wbrew poleceniom przedstawicieli Rady Narodowej i francuskich oficerów, którzy próbowali jeszcze załagodzić konflikt, i wbrew linii Tomáša Masaryka, który chciał, by korpus nie mieszał się do rosyjskiej wojny domowej.

Jego grupa, licząca kilka tysięcy ludzi, walczyła na wschód i na zachód od Nowonikołajewska. Po upadku Omska połączyła się z zachodnimi zgrupowaniami korpusu, a potem ruszyła wzdłuż kolei na wschód, by przebić się do Władywostoku. Razem z ochotnikami tworzonej Armii Syberyjskiej, którymi dowodził Anatolij Piepielajew, Czechosłowacy Gajdy wkroczyli 11 lipca do Irkucka. Rosyjskie opracowania przypisują tę zdobycz głównie Piepielajewowi, czeskie i zachodnie przede wszystkim Gajdzie. W następnych tygodniach jego oddziały walczyły o tunele kolei okrążającej Bajkał, które czerwoni próbowali wysadzać. Pod koniec sierpnia w Zabajkalu Gajda połączył się z legionistami idącymi z Władywostoku. Niemal cała Kolej Transsyberyjska, od Wołgi po Pacyfik, znalazła się w rękach przeciwników bolszewików. We wrześniu 1918 roku awansowano go na generała majora.

Na Uralu i u Kołczaka

Jesienią Gajda objął dowództwo na froncie uralskim, z kwaterą w Jekaterynburgu. Dowodził tam grupą wojsk czechosłowackich i rosyjskich. To on w czasie uroczystości w Jekaterynburgu w listopadzie 1918 roku, gdy legioniści świętowali narodziny swojego państwa, wprowadził na plac sztandary pułków. Zmęczeni legioniści coraz mniej chcieli jednak walczyć, a wojna, za którą przyszli do Rosji, właśnie się kończyła. Gajda postawił na Rosjan. Po przewrocie w Omsku, w którym Kołczak przejął władzę jako Najwyższy Władca, Gajda w Jekaterynburgu na jego polecenie rozpędził zjazd byłych deputowanych konstytuanty i aresztował jego przywódców, choć po kilku dniach ich wypuścił. Czechosłowacka Rada Narodowa w Rosji potępiła przewrót, a Gajda za zgodą ministra wojny Milana Rastislava Štefánika przeszedł na służbę rosyjską.

Pod koniec listopada jego grupa jekaterynburska uderzyła na Perm, uprzedzając przygotowywane natarcie czerwonych. W mrozach dochodzących do minus 30 stopni czerwona 3 Armia rozpadła się, a w nocy z 24 na 25 grudnia biali wkroczyli do Permu, biorąc według różnych źródeł od 20 do ponad 30 tysięcy jeńców. Bolszewicy mówili o „katastrofie permskiej”. Gajda dostał Order Świętego Jerzego III klasy, a Kołczak powierzył mu dowództwo nowej Armii Syberyjskiej. Żołnierze nazywali go „syberyjskim atamanem”.

Upadek u Kołczaka

Wiosną 1919 roku Armia Syberyjska nacierała na zachód, w stronę Wiatki i Kazania, w nadziei na połączenie z siłami sprzymierzonych na północy Rosji. Gdy ofensywa sąsiedniej Armii Zachodniej załamała się pod ciosami czerwonych, Gajda nie chciał przerzucić swoich sił na pomoc, a jego stosunki z Kołczakiem i jego sztabem szybko się psuły. Na początku lipca 1919 roku admirał odwołał go z dowództwa, a we wrześniu zwolnił ze służby i pozbawił rosyjskich odznaczeń. 17 listopada 1919 roku Gajda stanął we Władywostoku na czele eserowskiego powstania przeciw Kołczakowi. Po trzech dniach je stłumiono, a Gajdę uwolniono na żądanie sprzymierzonych misji pod warunkiem, że wyjedzie z Rosji.

Po wojnie

W lutym 1920 roku wrócił do Czechosłowacji, gdzie przyjęto go do armii w stopniu generała. Studiował we francuskiej Wyższej Szkole Wojennej, dowodził dywizją w Koszycach, a w 1926 roku na krótko kierował sztabem generalnym. W tym samym roku, pod naciskiem Masaryka, który obawiał się jego ambicji i sympatii do włoskiego faszyzmu, zawieszono go i wysłano na emeryturę po oskarżeniach o szpiegostwo na rzecz Rosji Radzieckiej, których komisja wojskowa nie potwierdziła. Od 1927 roku przewodził Narodowej Wspólnocie Faszystowskiej, a po nieudanym puczu jej członków w Brnie w 1933 roku został skazany na pół roku więzienia. Po wojnie, w 1947 roku, sąd skazał go na dwa lata więzienia za działalność w czasach II Republiki i w marcu 1939 roku. Wyszedł na wolność prawie niewidomy i zmarł w Pradze 15 kwietnia 1948 roku.

Ocena

Historycy są zgodni, że Gajda był utalentowanym, odważnym i popularnym wśród żołnierzy dowódcą, który w 1918 roku miał wielki udział w opanowaniu Kolei Transsyberyjskiej i w ratowaniu rozproszonego korpusu. Jednocześnie był awanturnikiem i samozwańcem, który zmyślał sobie wykształcenie, nie znosił podporządkowania i chętnie lekceważył rozkazy przełożonych. Jego decyzje z maja 1918 roku przyspieszyły wciągnięcie Czechosłowaków w rosyjską wojnę domową, czego Masaryk chciał uniknąć. U Kołczaka szybkie zwycięstwo pod Permem uczyniło go bohaterem, ale jego niesubordynacja wiosną 1919 roku przyczyniła się, według części historyków, do klęski białych na Uralu. Czescy historycy Antonín Klimek i Petr Hofman zatytułowali jego biografię „Zwycięzca, który przegrał”.