Tomáš Masaryk

Tomáš Garrigue Masaryk w chwili wybuchu wojny miał 64 lata, był profesorem filozofii na czeskim uniwersytecie w Pradze i posłem do wiedeńskiego parlamentu, znanym bardziej z polemik niż z wpływów politycznych. Przez następne cztery lata, bez państwa, pieniędzy i formalnego mandatu, przekonywał rządy Ententy, że Austro-Węgry należy rozbić, a na ich gruzach powołać niepodległe państwo Czechów i Słowaków. Stanął na czele emigracyjnej Czechosłowackiej Rady Narodowej, w Rosji zbudował z jeńców wojennych armię, a w Stanach Zjednoczonych zabiegał o poparcie prezydenta Wilsona. W listopadzie 1918 roku, jeszcze za oceanem, został wybrany pierwszym prezydentem Czechosłowacji. Czesi nazwali go „prezydentem wyzwolicielem”, a historycy do dziś spierają się tylko o to, jak wiele z upadku monarchii habsburskiej było jego zasługą, a jak wiele skutkiem klęski militarnej państw centralnych.

Przed wojną

Urodził się 7 marca 1850 roku w Hodonínie na Morawach. Jego ojciec, Słowak, był stangretem w cesarskim majątku, matka Morawianką wychowaną w kulturze niemieckiej. Syn biednej rodziny przyuczał się do zawodu ślusarza i kowala, zanim dzięki wsparciu nauczycieli trafił do gimnazjum w Brnie, a potem w Wiedniu. Na tamtejszym uniwersytecie studiował filozofię pod kierunkiem Franza Brentana, a w Lipsku poznał Amerykankę Charlotte Garrigue. Ożenił się z nią w 1878 roku i przyjął jej nazwisko jako drugie imię. W 1882 roku objął katedrę filozofii na nowo utworzonym czeskim uniwersytecie w Pradze.

W Pradze szybko zyskał opinię burzyciela narodowych mitów. Poparł dowody, że uchodzące za średniowieczne rękopisy królowodworski i zielonogórski są fałszerstwem, a w 1899 roku wystąpił w obronie Żyda Leopolda Hilsnera, skazanego w procesie opartym na oskarżeniu o mord rytualny. Dwukrotnie ściągnął na siebie gniew dużej części czeskiej opinii. W latach 1891–1893 zasiadał w Radzie Państwa z ramienia partii młodoczeskiej, w 1900 roku założył własne, nieliczne stronnictwo realistów (Czeską Partię Ludową, później Postępową) i od 1907 roku znów był posłem, wybieranym na Wołoszczyźnie morawskiej. W 1909 roku wykazał, że dokumenty, na których oparto proces o zdradę stanu przeciw serbskim i chorwackim politykom, były sfałszowane w kręgach austro-węgierskiej dyplomacji. Znał dobrze Rosję, o której napisał obszerne studium, i Stany Zjednoczone, gdzie wykładał w Chicago. Do 1914 roku nie był jednak zwolennikiem rozbicia monarchii. Liczył, że da się ją przebudować w federację równoprawnych narodów.

Decyzja o emigracji

Według jego późniejszych wspomnień wojna przekonała go, że reforma monarchii jest niemożliwa, a Austro-Węgry stały się narzędziem niemieckiej polityki. Jesienią 1914 roku dwukrotnie wyjeżdżał do neutralnej Holandii. W Rotterdamie przekazał brytyjskiemu historykowi Robertowi Setonowi-Watsonowi pierwszy szkic programu niepodległości ziem czeskich, który trafił do Foreign Office. W grudniu 1914 roku wyjechał z córką Olgą do Włoch, a stamtąd do Szwajcarii. W Genewie dotarło do niego ostrzeżenie przyjaciół z Pragi, że w razie powrotu zostanie aresztowany. Postanowił zostać na emigracji. Kontakt z krajem utrzymywał przez tajną organizację, którą jej członkowie nazywali „Maffią”, a której jednym z organizatorów był jego dawny student Edvard Beneš.

Za emigrację zapłaciła rodzina. W marcu 1915 roku w Pradze zmarł starszy syn Masaryka, malarz Herbert. Jesienią 1915 roku władze aresztowały córkę Alice i przez wiele miesięcy więziły ją w Wiedniu. Uwolniono ją latem 1916 roku, m.in. pod naciskiem dyplomacji amerykańskiej. Żona, Charlotte, która została w Pradze, ciężko zachorowała.

6 lipca 1915 roku, w pięćsetną rocznicę spalenia na stosie Jana Husa, Masaryk wystąpił publicznie w Genewie i zapowiedział walkę z panowaniem Habsburgów. We wrześniu 1915 roku dołączył do niego Beneš i obaj podzielili się pracą: Beneš zamieszkał w Paryżu, Masaryk przeniósł się do Londynu. 19 października 1915 roku inaugurował w King’s College wykładem o „problemie małych narodów w europejskim kryzysie”. Wykładał tam przez półtora roku, pisał memoriały dla brytyjskich polityków, a w 1916 roku z Setonem-Watsonem założył tygodnik „The New Europe”, który domagał się przebudowy Europy Środkowej według zasady narodowej. 14 listopada 1915 roku zagraniczny komitet czeski ogłosił manifest, w którym zapowiedział walkę z monarchią aż do zdobycia niepodległości. Beneš nazwał go później wypowiedzeniem wojny Austro-Węgrom.

Rada Narodowa

W lutym 1916 roku komitet przekształcono w Czechosłowacką Radę Narodową z siedzibą w Paryżu. Masaryk został jej przewodniczącym, wiceprzewodniczącymi Josef Dürich i Milan Rastislav Štefánik, a sekretarzem generalnym Beneš. Na początku lutego, dzięki znajomościom Štefánika, Masaryka przyjął premier Francji Aristide Briand. Masaryk przekonywał go, że Austro-Węgry nie są przeciwwagą dla Niemiec, lecz ich wasalem, i że tylko pas niepodległych państw od Bałtyku po Adriatyk może zatrzymać niemiecki napór na wschód. Komunikat o rozmowie ukazał się w prasie. Masaryk przypisywał staraniom Brianda także to, że w styczniu 1917 roku sprzymierzeni wymienili w odpowiedzi na notę Wilsona wyzwolenie Czechosłowaków wśród celów wojny. Był to pierwszy wspólny dokument Ententy, który wymieniał ich z nazwy.

Masaryk nie wierzył, że do niepodległości wystarczy dyplomacja. Uważał, że naród, który chce mieć państwo, musi mieć własne wojsko walczące po stronie sprzymierzonych. Czeski ochotniczy oddział istniał w armii rosyjskiej od 1914 roku, ale carskie władze nie pozwalały na masowy werbunek wśród setek tysięcy jeńców z armii austro-węgierskiej. W Rosji działał też Dürich, który szukał poparcia carskiego rządu, a na przełomie 1916 i 1917 roku stanął na czele konkurencyjnej rady pod jego patronatem, za co Rada Narodowa go wykluczyła. Spór o przywództwo ruchu w Rosji rozstrzygnęła dopiero rewolucja lutowa.

Rosja: wojsko z jeńców

W maju 1917 roku Masaryk przyjechał do Piotrogrodu. Pomagał mu stary znajomy, minister spraw zagranicznych Rządu Tymczasowego Pawieł Milukow, choć ten wkrótce stracił stanowisko. Masaryk jeździł do kwatery głównej w Mohylewie, do obozów jenieckich, szpitali i jednostek. Pierwszym wielkim sprawdzianem czechosłowackiej brygady była bitwa pod Zborowem 2 lipca 1917 roku, jeden z nielicznych sukcesów ofensywy Kiereńskiego. Po niej rosyjskie władze zgodziły się na werbunek w obozach. Brygada rozrosła się w dwie dywizje, a jesienią w Korpus Czechosłowacki, który pod koniec roku liczył kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy. Legioniści traktowali Masaryka jak naczelnego wodza i nazywali go „tatíček”, tatuś.

Przewrót bolszewicki postawił korpus w trudnym położeniu. Masaryk ogłosił, że jego wojsko nie będzie się mieszać do wewnętrznych spraw Rosji, i zabiegał o przerzucenie go na front zachodni. W grudniu 1917 roku rząd francuski powołał autonomiczną armię czechosłowacką we Francji, a korpus w Rosji uznano za jej część. Gdy po traktacie brzeskim Niemcy zajmowali Ukrainę, 1 Dywizja korpusu w marcu 1918 roku osłaniała pod Bachmaczem odwrót pociągów z legionistami. Masaryk wyjechał z Moskwy 7 marca, w dniu swoich 68. urodzin. Postanowiono, że korpus pojedzie jego śladem przez Syberię do Władywostoku, a stamtąd statkami do Francji. Masaryk radził wówczas sprzymierzonym, by uznali rząd bolszewicki de facto, i sprzeciwiał się zbrojnej interwencji w Rosji. Gdy w maju korpus zbuntował się przeciw rozkazowi rozbrojenia, był już daleko.

Ameryka i deklaracja niepodległości

Przez Syberię, Koreę i Japonię dotarł 29 kwietnia 1918 roku do Vancouveru. 5 maja w Chicago, największym skupisku czeskich emigrantów w Ameryce, witały go dziesiątki tysięcy ludzi. Pod koniec maja w Pittsburghu przedstawiciele czeskich i słowackich organizacji emigracyjnych zawarli w jego obecności umowę pittsburską, która obiecywała Słowakom w przyszłym państwie własną administrację, sejm i sądy. Masaryk ją podpisał, ale uważał za porozumienie emigrantów, które nie wiąże przyszłych władz państwa. Z tego powodu Słowacy wypominali mu ją przez następne dwie dekady.

Najważniejszy był Waszyngton. Masaryk miał wpływowych przyjaciół, m.in. przemysłowca Charlesa Crane’a, którego syn był sekretarzem sekretarza stanu Roberta Lansinga. 19 czerwca prezydent Woodrow Wilson przyjął go w Białym Domu. Rozmawiali przede wszystkim o Rosji, bo Wilson cenił Masaryka jako jej znawcę, ale los korpusu na Syberii sprawił, że sprawa czechosłowacka stała się dla Amerykanów pilna. W czerwcu Departament Stanu opowiedział się za wyzwoleniem Słowian spod panowania niemieckiego i austriackiego. Masaryk i Beneš działali w tandemie: po francuskim uznaniu Rady Narodowej w czerwcu i brytyjskim w sierpniu Masaryk przekonał Lansinga do jeszcze mocniejszej formuły. 3 września Stany Zjednoczone uznały Radę za faktyczny rząd wojujący.

W październiku Wiedeń poprosił Wilsona o pokój, a cesarz Karol I obiecał w manifeście przebudować Austrię w państwo związkowe. Masaryk chciał, by zanim Wilson odpowie, w Waszyngtonie leżało jednoznaczne oświadczenie Czechów i Słowaków. Z pomocą amerykańskich przyjaciół napisał deklarację waszyngtońską, którą 18 października przekazał Departamentowi Stanu jako premier rządu tymczasowego. Ogłaszała ona niepodległość i republikę, zrywała z Habsburgami i obiecywała demokratyczny ustrój, swobody obywatelskie, reformę rolną i równe prawa dla mniejszości. Nazajutrz Wilson odpisał Wiedniowi, że sama autonomia narodów monarchii już nie wystarczy. Masaryk nazwał tę notę wyrokiem śmierci na Austro-Węgry. 26 października przewodniczył w Filadelfii zjazdowi przedstawicieli narodów Europy Środkowej.

Prezydent

O przewrocie w Pradze, gdzie Komitet Narodowy 28 października przejął władzę, Masaryk dowiedział się w Ameryce. 14 listopada 1918 roku Rewolucyjne Zgromadzenie Narodowe ogłosiło republikę i jednogłośnie wybrało go na prezydenta. Wracał przez Londyn, Paryż i Włochy, gdzie odwiedził czechosłowackich legionistów. 21 grudnia przyjechał do Pragi, a dzień później w pierwszym orędziu nazwał Niemców w Czechach potomkami kolonistów, co tamtejsi Niemcy zapamiętali na długo.

Po wojnie

Był prezydentem przez siedemnaście lat, wybierany w 1920, 1927 i 1934 roku. Formalnie miał niewielkie uprawnienia, ale jego autorytet i nieformalne zaplecze, zwane „Zamkiem” (Hrad), uczyniły go najważniejszą postacią państwa, w którym rządy często się zmieniały. Czechosłowacja jako jedyne z państw Europy Środkowej utrzymała demokrację przez cały okres międzywojenny. Nie ufał skrajnej prawicy i to pod jego naciskiem w 1926 roku odsunięto od armii bohatera Syberii, generała Radolę Gajdę. W grudniu 1935 roku, schorowany, ustąpił, a jego następcą został Beneš. Zmarł 14 września 1937 roku w zamku w Lánach, rok przed konferencją w Monachium.

Ocena

Dla Czechów i Słowaków Masaryk jest ojcem założycielem państwa, a w historiografii zachodniej uchodzi za wzór intelektualisty w polityce i jednego z najskuteczniejszych emigracyjnych przywódców w dziejach. Historycy podkreślają, że potrafił połączyć trzy rzeczy: autorytet naukowca znanego w świecie anglosaskim, sieć osobistych znajomości wśród dziennikarzy i polityków oraz armię, której czyny na Syberii zrobiły na sprzymierzonych większe wrażenie niż jakikolwiek memoriał.

Nie brak jednak głosów krytycznych. Część historyków, zwłaszcza austriackich, uważa, że rola emigracji jest przeceniana, a o losie monarchii przesądziły klęska militarna, głód i rozkład państwa od środka, nie wykłady w Londynie. Krytycy przypominają, że obraz Austro-Węgier jako „więzienia narodów”, który Masaryk upowszechniał na Zachodzie, był uproszczony. Słowaccy autonomiści zarzucali mu niespełnienie umowy pittsburskiej i ideę jednego „narodu czechosłowackiego”, a Niemcy sudeccy to, że państwo powstało bez ich udziału i wbrew ich woli. Mimo to nawet krytycy przyznają, że bez jego uporu Czechosłowacja w 1918 roku nie byłaby uznana przez sprzymierzonych, zanim jeszcze powstała na miejscu.