Deklaracja waszyngtońska
18 października 1918 roku Tomáš Masaryk, przewodniczący Czechosłowackiej Rady Narodowej, przekazał amerykańskiemu Departamentowi Stanu ostateczny tekst deklaracji niepodległości narodu czechosłowackiego. Dokument powstał w Waszyngtonie, dlatego przeszedł do historii jako deklaracja waszyngtońska, ale nosił datę „Paryż, 18 października 1918”. W Paryżu miał bowiem siedzibę rząd tymczasowy, w który kilka dni wcześniej przekształciła się Rada Narodowa. Podpisali go Masaryk jako premier i minister finansów, Milan Rastislav Štefánik jako minister obrony narodowej i Edvard Beneš jako minister spraw zagranicznych i spraw wewnętrznych. Następnego ranka, 19 października, tekst wydrukowały amerykańskie gazety. Brytyjska chronologia wojny odnotowała ogłoszenie niepodległości przez Czechosłowaków dopiero pod 21 października, ale sam dokument nosi datę 18 października i tego dnia trafił do rządu Stanów Zjednoczonych.
Wyścig z cesarskim manifestem
Według wspomnień jednego z amerykańskich przyjaciół Masaryka, redaktora „The Washington Post”, jeszcze w sierpniu przewodniczący Rady pokazywał mu projekt oświadczenia, które domagało się raczej autonomii pod berłem Habsburgów niż pełnej niepodległości. Przyspieszyła go jesienna dyplomacja Wiednia. Austro-Węgry poprosiły prezydenta Woodrowa Wilsona o rozejm na podstawie jego czternastu punktów, z których dziesiąty obiecywał narodom monarchii jedynie „najswobodniejszą możliwość autonomicznego rozwoju”. 16 października cesarz Karol ogłosił manifest zapowiadający przebudowę austriackiej części monarchii w państwo związkowe. Masaryk wiedział o tych planach od swoich informatorów i chciał, by zanim Wilson odpowie Wiedniowi, rząd amerykański miał w ręku jednoznaczne oświadczenie Czechów i Słowaków. Uważał manifest za ostatni wysiłek tonącego, który mógł jednak jeszcze zrobić wrażenie na tych, którzy wciąż sympatyzowali z Austrią.
Według czeskich opracowań Masaryk napisał obszerny szkic po czesku, a jego sekretarz przełożył go na angielski. Tekst czytali i poprawiali amerykańscy przyjaciele Masaryka, wśród nich sędzia Sądu Najwyższego Louis Brandeis, dziennikarze i profesor socjologii Herbert Adolphus Miller. Rzeźbiarz Gutzon Borglum miał zaproponować układ dokumentu. Mały komitet z udziałem prawników ostatecznie zredagował go w nocy z 16 na 17 października. Szkic Masaryk przekazał sekretarzowi stanu Robertowi Lansingowi jeszcze 16 października, a 18 października przesłał wersję ostateczną. W liście przewodnim napisał, że skoro Lansing nie wypowiedział się o terminie publikacji, a wydarzenia w Austro-Węgrzech biegną szybko, ogłasza deklarację tego samego dnia.
Co ogłoszono
Deklaracja zaczynała się od odniesienia do bieżącej chwili: Hohenzollernowie proponują pokój, by zatrzymać zwycięski marsz sprzymierzonych, a Habsburgowie obiecują federalizację i autonomię. Rada Narodowa, uznana przez sprzymierzonych za rząd tymczasowy, stwierdzała, że „federalizacja, a tym bardziej autonomia, nic nie znaczą pod panowaniem Habsburgów”. Powoływała się na deklarację czeskich posłów, uchwaloną w Pradze 6 stycznia 1918 roku, oraz na „historyczne i naturalne prawo” narodu. Przypominała, że Czechy, Morawy i Śląsk w 1526 roku dobrowolnie połączyły się z Austrią i Węgrami w obronie przed Turkami, a Habsburgowie złamali tę umowę. Domagała się połączenia Czech ze Słowacją, którą nazywała oderwaną częścią państwa narodowego. Długi wywód oskarżał dualistyczną monarchię o ucisk Słowian i o rozpętanie wojny bez zgody przedstawicieli ludów. Na końcu tej części dokument ogłaszał dynastię Habsburgów niegodną rządzenia narodem i stwierdzał, że skoro naród sam kiedyś wybrał ją na tron czeski, tym samym prawem ją teraz detronizuje.
Druga część zapowiadała ustrój nowego państwa. Autorzy powoływali się na zasady głoszone przez Wilsona, na Deklarację niepodległości Stanów Zjednoczonych, na Abrahama Lincolna i na francuską Deklarację praw człowieka i obywatela, a także na tradycję wojen husyckich i „naród Komeńskiego”. Państwo czechosłowackie miało być republiką. Obiecywano wolność sumienia, wyznania, nauki i sztuki, słowa, prasy, zgromadzeń i petycji, rozdział Kościoła od państwa, powszechne prawo wyborcze i równouprawnienie kobiet, ordynację proporcjonalną, równe prawa mniejszości narodowych i rząd parlamentarny. Stałą armię miała zastąpić milicja. Zapowiadano reformy społeczne, wykup wielkich majątków ziemskich pod osadnictwo i zniesienie tytułów szlacheckich. Nowe państwo miało przejąć część przedwojennego długu monarchii, ale nie długów wojennych, które zostawiało tym, którzy je zaciągnęli. Ostateczne decyzje o konstytucji należały do przyszłych wybranych przedstawicieli narodu. Tekst kończył się słowami: „Wierzymy w demokrację, wierzymy w wolność, i to wolność coraz większą”.
Deklaracja mówiła o jednym narodzie czechosłowackim i nie powtarzała zapowiedzi osobnej słowackiej administracji, sejmu i sądów z umowy pittsburskiej, którą Masaryk zawarł z emigrantami w maju. Słowaccy zwolennicy autonomii wypominali to później. Spory budził też podpis Štefánika, który przebywał wtedy daleko od Waszyngtonu, w drodze na Syberię, i według części relacji dopiero po fakcie dowiedział się, że widnieje pod dokumentem.
Odpowiedź Waszyngtonu
Tego samego lub następnego dnia (według dokumentów amerykańskich 19 października) Lansing wręczył posłowi Szwecji, który reprezentował w Waszyngtonie interesy Austro-Węgier, odpowiedź prezydenta na austriacką notę. Wilson pisał w niej, że po uznaniu Czechosłowaków za stronę wojującą, a Rady Narodowej za faktyczny rząd, czego Stany Zjednoczone dokonały we wrześniu, sama autonomia narodów monarchii nie może już być podstawą pokoju. O tym, co ich zadowoli, miały odtąd decydować same te narody. Nie wiadomo dokładnie, na ile do tej decyzji przyczyniła się deklaracja. Czeski historyk Jan Blahoslav Kozák uważał, że nie ona zmieniła poglądy prezydenta, ale jego nastawienie skłoniło Masaryka do pośpiechu. Według czeskich opracowań Wilson napisał 18 października do Masaryka, że przeczytał deklarację, był nią poruszony, a z odpowiedzi dla Wiednia Masaryk będzie zadowolony.
Rano 19 października amerykańska prasa wydrukowała obok siebie manifest cesarza Karola i czechosłowacką deklarację. „The Washington Post” pisał, że dwa dokumenty pokazują różnicę między wolnością prawdziwą a fałszywą. Rząd tymczasowy, który Beneš ogłosił w Paryżu 14 października, uznała dzień później Francja, a według czeskich opracowań w kolejnych dniach także Wielka Brytania i Włochy. 26 października Masaryk przewodniczył w Independence Hall w Filadelfii zjazdowi przedstawicieli narodów Europy Środkowej, którzy podpisali tam deklarację wspólnych celów. W samych ziemiach czeskich władza austriacka trwała jednak jeszcze przez dziesięć dni.