Edvard Beneš

Edvard Beneš był najmłodszym z trzech przywódców czechosłowackiego ruchu niepodległościowego na emigracji i tym, który wykonał największą część codziennej pracy. Gdy w 1915 roku uciekł z Pragi, miał 31 lat i był mało znanym docentem socjologii. Przez trzy lata w Paryżu prowadził biuro Czechosłowackiej Rady Narodowej, pisał artykuły i memoriały, utrzymywał tajną łączność z krajem i negocjował z francuskimi i brytyjskimi urzędnikami. Latem 1918 roku to on wywalczył w Paryżu i Londynie uznanie Rady za zalążek rządu, a w październiku ogłosił powstanie czechosłowackiego rządu tymczasowego. Przez następne siedemnaście lat kierował polityką zagraniczną państwa, które pomógł stworzyć, a potem był jego prezydentem w najtragiczniejszych latach.

Przed wojną

Urodził się 28 maja 1884 roku w Kożlanach koło Pilzna jako dziesiąte dziecko rolnika. Uczył się w gimnazjum na praskich Winohradach i grał w piłkę w Slavii Praga. Studiował filozofię na czeskim uniwersytecie w Pradze, gdzie słuchał wykładów Tomáša Masaryka, a potem w Paryżu na Sorbonie i w szkole nauk politycznych. W 1908 roku obronił w Dijon doktorat z prawa o problemie austriackim i sprawie czeskiej. Był zapalonym frankofilem i przez całe życie uważał Paryż za swoje miasto. W 1909 roku ożenił się z Hanną Vlčkovą. Wykładał w akademii handlowej, a od 1912 roku jako docent socjologii na uniwersytecie. Politycznie zaczynał w kręgu socjaldemokracji, potem związał się z małą partią postępową Masaryka. Przed wojną, podobnie jak jego mistrz, nie domagał się jeszcze rozbicia monarchii.

Maffia i ucieczka

Po wybuchu wojny Beneš stał się jednym z organizatorów konspiracji, którą jej członkowie nazwali „Maffią”. Grupa praskich polityków i intelektualistów zbierała wiadomości o nastrojach w kraju i armii oraz o planach władz i przekazywała je Masarykowi, który od grudnia 1914 roku przebywał za granicą. Beneš kilka razy jeździł do Szwajcarii jako kurier, przewożąc dokumenty i wiadomości. Od maja 1915 roku władze aresztowały kolejnych czeskich polityków, w tym przywódcę młodoczechów Karla Kramářa, a krąg podejrzanych zacieśniał się także wokół Beneša. Na początku września 1915 roku Beneš z fałszywym paszportem przekroczył granicę i dotarł do Szwajcarii. Jego żonę władze aresztowały i przez kilka miesięcy przetrzymywały w więzieniu.

Masaryk powierzył mu sprawy we Francji, sam zaś wyjechał do Londynu. W Paryżu Beneš wygłaszał wykłady o Słowianach, pisał do francuskich gazet, a w 1916 roku wydał broszurę „Détruisez l’Autriche-Hongrie!” („Zniszczcie Austro-Węgry!”). Przebudował kurierską łączność z „Maffią”, przez którą przez całą wojnę napływały do Paryża wiadomości z Pragi. W grudniu 1915 roku poznał Milana Rastislava Štefánika, Słowaka w mundurze francuskiego lotnika, który miał dostęp do najważniejszych salonów i gabinetów Paryża. Obaj, choć różnili się temperamentem, na kilka lat stali się nierozłączną parą.

Sekretarz generalny

W lutym 1916 roku powstała Czechosłowacka Rada Narodowa z Masarykiem jako przewodniczącym, a Beneš został jej sekretarzem generalnym. Ponieważ Masaryk przebywał najpierw w Londynie, a od maja 1917 roku w Rosji i Ameryce, a Štefánik ciągle podróżował, to Beneš prowadził w Paryżu centralę ruchu. Według jego wspomnień razem ze Štefánikiem zabiegał w ministerstwie spraw zagranicznych o to, by w styczniu 1917 roku sprzymierzeni wymienili wyzwolenie Czechosłowaków w odpowiedzi na notę Wilsona. Masaryk przypisywał tę zasługę przede wszystkim premierowi Aristide’owi Briandowi.

Najważniejszym celem było własne wojsko. W grudniu 1917 roku rząd francuski wydał dekret, przygotowany według słowackich historyków przez Beneša i Štefánika, o utworzeniu autonomicznej armii czechosłowackiej we Francji, podlegającej we wszystkich sprawach wojskowych francuskiemu dowództwu, a politycznie Radzie Narodowej. Formalnie należał do niej także Korpus Czechosłowacki w Rosji. W kwietniu 1918 roku Beneš i Štefánik reprezentowali Radę na kongresie narodów uciskanych przez Austro-Węgry w Rzymie, po którym Włochy zgodziły się na własną armię czechosłowacką na swoim froncie.

Lato 1918: uznanie

Wiosną 1918 roku sprawa czechosłowacka zyskała rozgłos dzięki legionistom, którzy po buncie przeciw bolszewikom opanowali Kolej Transsyberyjską. Beneš wykorzystał to bez wahania. 30 czerwca był pod Darney, gdy żołnierze czechosłowackiej brygady we Francji przysięgali na sztandar wręczony przez prezydenta Raymonda Poincarégo. Tego dnia Francja uznała Radę Narodową za najwyższy organ ruchu czechosłowackiego i poparła dążenie do niepodległości. W lipcu prowadził rozmowy w Londynie. Rozmawiał z ministrem spraw zagranicznych Arthurem Balfourem i lordem Robertem Cecilem. Pierwszy brytyjski projekt uznał za zbyt skromny i przedstawił własny, który Brytyjczycy przyjęli z niewielkimi zmianami. Deklaracja z 9 sierpnia uznawała Czechosłowaków za naród sprzymierzony, trzy ich armie za jedną armię sprzymierzoną, a Radę za „powierniczkę przyszłego rządu”. Beneš uważał ją za największy sukces dyplomatyczny ruchu w czasie wojny.

Kolejne kroki stawiał już Masaryk w Waszyngtonie, gdzie 3 września Stany Zjednoczone uznały Radę za faktyczny rząd wojujący. 14 października Beneš ogłosił w Paryżu, że Rada przekształca się w rząd tymczasowy, w którym Masaryk jest premierem, Štefánik ministrem wojny, a on sam ministrem spraw zagranicznych i spraw wewnętrznych. Francja uznała ten rząd nazajutrz. Cztery dni później Masaryk ogłosił w Waszyngtonie deklarację niepodległości, nad której tekstem Beneš również pracował.

Genewa i koniec wojny

28 października, gdy Komitet Narodowy przejmował władzę w Pradze, Beneš zaczynał w Genewie rozmowy z delegacją polityków z kraju pod przewodnictwem Kramářa. Po raz pierwszy od trzech lat emigranci spotkali się z ludźmi z kraju. Uzgodniono, że państwo będzie republiką, prezydentem zostanie Masaryk, a premierem Kramář. Kramář pisał do Pragi, że gdyby widziano, jak Beneš panuje nad sprawami światowymi, zdjęto by przed nim kapelusz. 4 listopada Beneš w imieniu Czechosłowaków uczestniczył w paryskiej naradzie przywódców Ententy, na której powierzono Fochowi kierownictwo wojny z Niemcami na wszystkich frontach. Pośredniczył także w rozmowach Serbów z Jugosłowianami w czasie konferencji genewskiej. 14 listopada w Pradze powołano go na ministra spraw zagranicznych w rządzie Kramářa, ale zamiast wracać do kraju, został w Paryżu, gdzie przygotowywał konferencję pokojową.

Po wojnie

Na konferencji pokojowej w Paryżu wywalczył dla Czechosłowacji granice historycznych ziem czeskich, z Niemcami sudeckimi, oraz południową granicę Słowacji. W sporze z Polską o Śląsk Cieszyński w styczniu 1919 roku był przeciwny zbrojnemu wkroczeniu wojsk czechosłowackich, bo wyczuwał niechęć sprzymierzonych, a w 1920 roku doprowadził do podziału regionu korzystnego dla Pragi. Do kraju wrócił dopiero we wrześniu 1919 roku. Wiosną 1919 roku, według wielu relacji, ostro spierał się ze Štefánikiem, który zarzucał mu oparcie budowy armii wyłącznie na Francji, z pominięciem Włoch. Ministrem spraw zagranicznych był nieprzerwanie do 1935 roku, a w latach 1921–1922 także premierem. Współtworzył Małą Ententę i był jedną z czołowych postaci Ligi Narodów. W 1935 roku zastąpił Masaryka na stanowisku prezydenta. Po układzie monachijskim w 1938 roku ustąpił i wyjechał na emigrację, w czasie II wojny światowej stał na czele czechosłowackiego rządu w Londynie, a w latach 1945–1948 znów był prezydentem. Po przejęciu władzy przez komunistów ustąpił w czerwcu 1948 roku i zmarł 3 września tego roku w swojej willi w Sezimovie Ústí.

Ocena

Rola Beneša w latach 1915–1918 rzadko jest kwestionowana. Historycy zgodnie widzą w nim organizatora, bez którego idee Masaryka i znajomości Štefánika nie przełożyłyby się na dokumenty, umowy i dekrety. Był niezwykle pracowity, metodyczny i cierpliwy, umiał przekonywać urzędników i znajdować formuły, które ich rządy mogły przyjąć, jak brytyjska „powierniczka przyszłego rządu”. Sam uważał politykę za praktyczną socjologię, którą da się prowadzić naukowo.

Te same cechy jego krytycy uznają za słabość. Zarzucają mu nadmierną wiarę w dokumenty i formuły dyplomatyczne, chłodny legalizm i brak wyczucia nastrojów zwykłych ludzi, a także to, że w Paryżu w 1919 roku włączył do państwa miliony Niemców i Węgrów, których lojalności nie zdołało ono potem zdobyć. Jego dorobek z czasów wielkiej wojny ocenia się jednak zwykle osobno od decyzji z 1938 i 1948 roku, wokół których spór w Czechach i na Słowacji trwa do dziś.