Niepodległość Czechosłowacji

28 października 1918 roku, w poniedziałek, w Pradze bez jednego wystrzału zakończyło się prawie czterysta lat panowania Habsburgów nad Czechami. Czechosłowacki Komitet Narodowy przejął urzędy w mieście, a wieczorem uchwalił ustawę, która zaczynała się od słów: „Samodzielne państwo czechosłowackie weszło w życie”. Pod nią i pod odezwą do narodu podpisało się pięciu ludzi, których Czesi nazywają odtąd „mężami 28 października”: agrariusz Antonín Švehla, narodowy demokrata Alois Rašín, narodowy socjalista Jiří Stříbrný, socjaldemokrata František Soukup i Słowak Vavro Šrobár. Dziesięć dni wcześniej emigracyjny rząd tymczasowy ogłosił niepodległość w deklaracji waszyngtońskiej. Teraz nowe państwo powstało na miejscu. Dzień ten stał się w Czechosłowacji świętem narodowym, a brytyjska chronologia wojny przyjmuje go za oficjalną datę przystąpienia Czechosłowacji do wojny jako państwa.

Komitet czeka na swoją chwilę

Komitet Narodowy powstał w Pradze 13 lipca 1918 roku z przedstawicieli wszystkich czeskich partii. Przewodniczył mu Karel Kramář, skazany w czasie wojny na śmierć za zdradę i ułaskawiony w 1917 roku, jego zastępcą był Švehla, a sekretarzem Soukup. Komitet miał przygotować przejęcie władzy w chwili upadku monarchii i utrzymywał tajną łączność z emigracją, z Tomášem Masarykiem i Edvardem Benešem. Jego przywódcy chcieli uniknąć rozlewu krwi i chaosu, którego obawiał się też Wiedeń. 14 października lewicowa Rada Socjalistyczna wezwała do strajku generalnego, a w kilku miastach, między innymi w Písku, mówcy proklamowali niepodległą republikę. Komitet zdystansował się od tych wystąpień, a władze wprowadziły do Pragi wojsko i aresztowały część organizatorów. Do rozlewu krwi nie doszło.

Manifest cesarza Karola z 16 października, który obiecywał przebudowę Austrii w związek państw narodowych, Komitet odrzucił. Pod koniec października delegacja z Kramářem i wiceprzewodniczącym Václavem Klofáčem wyjechała za zgodą władz do Szwajcarii, by spotkać się z Benešem. W Pradze zostali Švehla, Rašín, Soukup i Stříbrný.

Nota Andrássyego

Rano 28 października do Pragi dotarła wiadomość o nocie, którą minister spraw zagranicznych Gyula Andrássy wysłał dzień wcześniej do prezydenta Wilsona. Austro-Węgry prosiły w niej o natychmiastowy rozejm i przyjmowały wszystkie warunki Wilsona, w tym jego stanowisko w sprawie praw Czechosłowaków i Jugosłowian. Ludzie zrozumieli to jako kapitulację monarchii i uznanie niepodległości. Ulice wypełniły tłumy. Zrywano z budynków cesarskie orły, zamalowywano austriackie godła na skrzynkach pocztowych, wywieszano czerwono-białe flagi, a czescy żołnierze zrywali z mundurów cesarskie oznaki. Na placu Wacława, pod pomnikiem świętego Wacława, związany z agrariuszami ksiądz Isidor Zahradník ogłosił zgromadzonym powstanie samodzielnego państwa. Według czeskich opracowań wkrótce potem uczynili to tam także przedstawiciele Komitetu.

Przejęcie władzy

Komitet działał szybko. Około dziewiątej rano Švehla i Soukup w imieniu Komitetu przejęli Wojenny Zakład Zbożowy, urząd, który rozdzielał zboże i wysyłał je dla armii na front. Chodziło o to, by zatrzymać wywóz zboża z kraju. Urzędnicy złożyli ślubowanie wierności nowemu państwu. Do przywódców Komitetu dołączył Šrobár, lekarz z Ružomberku, który przebywał wtedy w Pradze. Jego podpis miał pokazać, że nowe państwo obejmuje także Słowację, choć Słowacy nie wiedzieli jeszcze, co dzieje się w Pradze. Komitet przejmował kolejne urzędy i wezwał je, by dalej pracowały, ale już pod jego zwierzchnictwem. Austriacki garnizon, dowodzony przez generała Paula Kestranka, nie próbował tego dnia przeszkodzić przewrotowi.

Wieczorem w gmachu Domu Reprezentacyjnego (Obecní dům), gdzie Komitet obradował od lipca, uchwalono pierwszą ustawę nowego państwa, przygotowaną przez Rašína. Stwierdzała ona, że „samodzielne państwo czechosłowackie weszło w życie”. Aby uniknąć zamieszania, utrzymywała w mocy dotychczasowe ustawy krajowe i państwowe oraz podporządkowywała Komitetowi wszystkie urzędy, od państwowych po gminne. Komitet ogłaszał się wyrazicielem „jednomyślnej woli narodu” i wykonawcą suwerenności państwowej. Formę ustroju miało określić Zgromadzenie Narodowe w porozumieniu z Czechosłowacką Radą Narodową w Paryżu. Później ustawę opublikowano w zbiorze praw pod numerem 11/1918. Wydano też odezwę zaczynającą się od słów: „Ludu czechosłowacki! Twoje odwieczne marzenie stało się rzeczywistością. Państwo czechosłowackie weszło dziś w szereg samodzielnych, wolnych, kulturalnych państw świata”. Odezwa wzywała do zachowania porządku i przypominała o czynach legionów czechosłowackich na froncie zachodnim i na Syberii. Tego samego dnia do Komitetu dokooptowano czterech przedstawicieli Słowaków. Niemców i Węgrów nie zaproszono.

Genewa

Tego samego dnia w Genewie delegacja Komitetu zaczęła rozmowy z Benešem. Praski przewrót ją zaskoczył. Politycy z kraju i emigracji ustalili w kolejnych dniach, że nowe państwo będzie republiką, a nie monarchią, którą część z nich jeszcze niedawno rozważała, że prezydentem zostanie Masaryk, a premierem Kramář. Rząd tymczasowy uznały już wtedy Francja, Wielka Brytania i Włochy, a Stany Zjednoczone traktowały Radę Narodową jak faktyczny rząd od września. Czescy historycy podkreślają, że Czechosłowacja była jedynym państwem powstałym na gruzach monarchii, którego istnienie sprzymierzeni uznali jeszcze przed konferencją pokojową.

Następne dni

Przewrót nie zakończył się 28 października. 29 października Komitet rozmawiał z namiestnikiem Czech o przekazaniu administracji, a władza czechosłowacka powstawała w Brnie, Pilźnie, Ostrawie, Ołomuńcu i innych miastach. Według czeskich opracowań austriackie dowództwo wojskowe w Pradze ostatecznie podporządkowało się Komitetowi 30 października. Tego samego dnia słowaccy politycy zebrani w Martinie przyjęli deklarację martińską, w której opowiedzieli się za wspólnym państwem z Czechami. Niemieccy posłowie z północnych Czech już 29 października ogłosili prowincję Niemieckie Czechy i chcieli ją przyłączyć do Austrii Niemieckiej. Granice nowego państwa, także z odradzającą się Polską na Śląsku Cieszyńskim, pozostawały otwarte. 14 listopada z Komitetu powstało Rewolucyjne Zgromadzenie Narodowe, które ogłosiło republikę, wybrało Masaryka na prezydenta i powołało rząd Kramářa.