Nikołaj Bucharin

Nikołaj Bucharin był najmłodszym z wielkich przywódców bolszewickich i ich najzdolniejszym teoretykiem. W czasie wojny jako emigrant pisał prace o imperializmie, z których korzystał Włodzimierz Lenin, a zarazem spierał się z nim o kwestię narodową i o państwo. W 1917 roku kierował bolszewikami w Moskwie, a po rewolucji objął redakcję „Prawdy”. Jego rola w historii wojny skupia się w kilku tygodniach na przełomie 1917 i 1918 roku. Gdy Lenin zdecydował się przyjąć narzucony przez Niemcy pokój, Bucharin stanął na czele lewicowych komunistów, którzy żądali „wojny rewolucyjnej” z imperializmem i liczyli na rewolucję w Europie. Przez kilka tygodni miał za sobą większość partii i omal nie doprowadził do jej rozłamu. W historii ZSRR zapisał się później jako twórca teorii Nowej Polityki Ekonomicznej, przeciwnik przymusowej kolektywizacji i ofiara jednego z wielkich procesów pokazowych.

Przed wojną

Urodził się 9 października 1888 roku (27 września według kalendarza juliańskiego) w Moskwie, w rodzinie nauczycieli. Jako gimnazjalista razem z przyjacielem, późniejszym pisarzem Ilją Erenburgiem, brał udział w studenckich wiecach w czasie rewolucji 1905 roku, a w 1906 roku wstąpił do partii socjaldemokratycznej, do frakcji bolszewików. Studiował ekonomię na uniwersytecie moskiewskim i szybko wszedł do moskiewskiego komitetu partii. Kilka razy go aresztowano, a w 1911 roku zesłano do Onegi w guberni archangielskiej. Jeszcze w tym samym roku uciekł z zesłania i wyjechał za granicę, do Hanoweru, a potem do Austro-Węgier. W 1912 roku w Krakowie poznał Lenina. Na emigracji pilnie studiował ekonomię, także prace austriackich marksistów i teoretyków spoza głównego nurtu, co nieraz prowadziło do sporów z Leninem.

Wojna na emigracji

Wybuch wojny zastał go w Wiedniu. Władze austriackie aresztowały go jako podejrzanego o szpiegostwo na rzecz Rosji i wydaliły do Szwajcarii. Tam w 1915 roku napisał pracę „Gospodarka światowa i imperializm”, w której przedstawiał wojnę jako nieunikniony skutek walki wielkich państw kapitalistycznych o rynki i surowce. Lenin napisał do niej przedmowę i wykorzystał część jej tez we własnej, słynniejszej broszurze o imperializmie z 1916 roku. Jednocześnie obaj ostro się spierali. Bucharin, razem z Jurijem Piatakowem, odrzucał leninowskie hasło prawa narodów do samostanowienia, a w artykułach o państwie imperialistycznym głosił, że rewolucja musi to państwo rozbić. Lenin nazywał jego poglądy w kwestii narodowej „karykaturą marksizmu”, a w liście z 1916 roku pisał, że Bucharin jest rzetelnym ekonomistą, ale łatwowiernym wobec plotek i „diabelnie niestałym” w polityce. Później Lenin przyjął część jego tez o państwie.

W 1916 roku Bucharin przeniósł się do Szwecji, gdzie pod przybranym nazwiskiem pisał do lewicowej prasy skandynawskiej. W marcu policja szwedzka aresztowała go razem z Piatakowem i Jewgieniją Bosch, a po kilku tygodniach wydaliła do Norwegii. Jesienią 1916 roku wyjechał do Nowego Jorku, gdzie redagował rosyjską gazetę socjalistyczną „Nowyj Mir”. W styczniu 1917 roku jako pierwszy z emigrantów powitał tam Lwa Trockiego, z którym razem pracował w redakcji. W latach wojny siedział w więzieniach w Austro-Węgrzech, Szwecji i Norwegii, a w drodze powrotnej także w Japonii.

Rok 1917

Na wieść o rewolucji lutowej wyruszył do Rosji przez Japonię, gdzie na krótko go zatrzymano, i w maju 1917 roku dotarł do Moskwy. Wszedł do moskiewskich władz partii i stał się przywódcą młodej, radykalnej lewicy bolszewickiej w mieście, która domagała się szybkiego przejęcia władzy. Na VI zjeździe partii latem 1917 roku wybrano go do Komitetu Centralnego. Amerykański dziennikarz John Reed pisał, że uchodził za „bardziej lewicowego niż Lenin”. W listopadzie, gdy w Moskwie po tygodniu walk ulicznych bolszewicy przejęli władzę, Bucharin był najważniejszym bolszewikiem w mieście. Pisał dekrety moskiewskiej rady i reprezentował ją wobec rządu w Piotrogrodzie. Wkrótce potem został redaktorem „Prawdy”, głównej gazety partii.

Wojna rewolucyjna

Bucharin wierzył, że wojna światowa przerodzi się w rewolucję w całej Europie, a rewolucja rosyjska jest tylko jej początkiem. Pokój z cesarskimi Niemcami uważał za zdradę tej sprawy, a zarazem odrzucał każdą pomoc państw Ententy. Gdy w czasie rokowań w Brześciu okazało się, że Niemcy nie zamierzają zrezygnować z Polski, Litwy i Kurlandii, Lenin uznał, że trzeba podpisać pokój nawet aneksyjny, bo armii już nie ma, a rewolucja potrzebuje „wytchnienia”. Bucharin i jego zwolennicy, nazywani lewicowymi komunistami, żądali zerwania rokowań i „wojny rewolucyjnej”, prowadzonej w razie potrzeby oddziałami partyzanckimi w głębi kraju. Na naradzie działaczy partyjnych 21 stycznia 1918 roku za tym stanowiskiem opowiedziały się 32 osoby z 63 obecnych, za Leninem tylko 15, a za Trockim 16. Komitet Centralny przyjął wtedy jako wyjście pośrednie formułę Trockiego, który 10 lutego ogłosił w Brześciu „ani wojnę, ani pokój”.

18 lutego Niemcy ruszyli do ofensywy i nie napotkali prawie żadnego oporu. Jeszcze 17 lutego i rano 18 lutego Bucharin i jego zwolennicy pomogli odrzucić wniosek Lenina o natychmiastowym wznowieniu rozmów, ale wieczorem, po upadku Dźwińska, Trocki przeszedł na stronę Lenina i Komitet Centralny zgodził się na pokój. 23 lutego, gdy nadeszły jeszcze cięższe warunki niemieckie, Lenin zagroził dymisją, jeśli nie zostaną przyjęte. Za ich przyjęciem głosowało siedmiu członków komitetu, przeciw czterech, wśród nich Bucharin, a czterech wstrzymało się od głosu. W nocy z 23 na 24 lutego we Wszechrosyjskim Centralnym Komitecie Wykonawczym Bucharin wbrew dyscyplinie partyjnej głosował przeciw pokojowi. Razem z kilkoma innymi przywódcami lewicy złożył stanowiska w kierownictwie partii, a redakcję „Prawdy” opuścił.

Lewicowi komuniści wydawali w Piotrogrodzie i Moskwie własne pismo „Kommunist” i mieli w tych tygodniach poparcie wielu organizacji partyjnych, w tym moskiewskiej. Na VII zjeździe partii w marcu 1918 roku Bucharin wygłosił koreferat przeciw pokojowi, ale według najczęściej podawanych danych rezolucję Lenina przyjęto 30 głosami przeciw 12 przy 4 wstrzymujących się. Traktat brzeski, podpisany 3 marca, oddawał Niemcom i ich sojusznikom ogromne terytoria. Na zjeździe rad, który ratyfikował go 15 marca, lewicowi komuniści nie poparli traktatu i wstrzymali się od głosu. Kilka lat później, w 1924 roku, Bucharin ujawnił, że lewicowi eserowcy proponowali mu wtedy aresztowanie Lenina na dobę i utworzenie rządu przeciwników pokoju, czego odmówił. Pisał, że partia była wówczas „o włos od rozłamu, a kraj o włos od zguby”.

Po pokoju brzeskim

Opór lewicowych komunistów słabł w miarę, jak rewolucja w Europie nie nadchodziła, a bunt lewicowych eserowców w lipcu 1918 roku pokazał, czym grozi dalsza walka z pokojem. Bucharin pogodził się z Leninem i latem wrócił do redakcji „Prawdy”. W listopadzie 1918 roku, po klęsce Niemiec i wybuchu rewolucji w Berlinie, Rosja Radziecka unieważniła traktat brzeski, co lewicowi komuniści mogli uznać za częściowe potwierdzenie swoich racji, choć to nie wojna rewolucyjna, lecz zwycięstwo Ententy zniweczyło niemiecki pokój.

Po wojnie

W marcu 1919 roku Bucharin wszedł do kierownictwa Międzynarodówki Komunistycznej i został zastępcą członka Biura Politycznego. W czasie wojny domowej popierał komunizm wojenny i napisał z Jewgienijem Prieobrażenskim popularne „ABC komunizmu”. Po 1921 roku stał się głównym teoretykiem NEP, a po śmierci Lenina sojusznikiem Stalina przeciw Trockiemu i w latach 1926–1929 kierował Kominternem. Gdy Stalin rozpoczął przymusową kolektywizację, Bucharin jako przywódca „prawicowego odchylenia” stracił w 1929 roku wszystkie ważne stanowiska. Później redagował „Izwiestija” i współtworzył konstytucję z 1936 roku. W 1937 roku został aresztowany, a w marcu 1938 roku w procesie pokazowym skazany na śmierć. Rozstrzelano go 15 marca 1938 roku. Zrehabilitowano go dopiero w 1988 roku.

Ocena

Lenin w swoim tak zwanym testamencie nazwał Bucharina „najcenniejszym i największym teoretykiem partii” i „ulubieńcem całej partii”, ale dodał, że jego poglądy tylko z wielkim zastrzeżeniem można uznać za w pełni marksistowskie. Historycy zgadzają się, że w sporze o pokój brzeski rację miał Lenin: Rosja nie miała armii, a wojna rewolucyjna skończyłaby się zapewne zajęciem Piotrogrodu i Moskwy przez Niemców. Amerykański biograf Bucharina Stephen Cohen podkreśla jednak, że stanowisko lewicowych komunistów nie było prostą lekkomyślnością. Wyrastało z przekonania, że rewolucja w zacofanej Rosji może przetrwać tylko jako część rewolucji europejskiej, i z obawy, że kompromis z niemieckim imperializmem wypaczy samą rewolucję. Spór z 1918 roku był pierwszym wielkim rozłamem w partii po przejęciu władzy i pierwszą próbą siły dla przywództwa Lenina.