Bitwa pod Bailleul

Bitwa pod Bailleul była walką o pas niskich wzgórz, które zamykają od północy płaską dolinę Lys we francuskiej Flandrii. Po pierwszych dniach niemieckiej ofensywy, nazwanej operacją Georgette, front brytyjski wygiął się tu w wielki łuk. Od 13 do 15 kwietnia 1918 roku kilkanaście dywizji niemieckiej 6 i 4 Armii nacierało na pozycje brytyjskiego IX Korpusu, broniącego się na pagórkach od Meteren po Neuve-Église. Wojska generała Alexandra Hamilton-Gordona składały się w dużej części z resztek brygad wykrwawionych już w marcu nad Sommą i w pierwszych dniach bitwy nad Lys. Przez dwa dni odpierały ataki, choć 13 kwietnia oddały wysunięty łuk przed Bailleul, a 14 kwietnia wieś Neuve-Église. 15 kwietnia po południu Niemcy zdobyli jednak grzbiet Ravelsberg na wschód od miasta. Młodzi żołnierze świeżo przybyłej 59 Dywizji nie wytrzymali natarcia od flanki i w nocy Brytyjczycy opuścili Bailleul. Miasto, od października 1914 roku jeden z największych brytyjskich ośrodków na tyłach frontu pod Ypres, legło w gruzach.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa pod Bailleul” (ang. Battle of Bailleul) i daty 13–15 kwietnia 1918 roku ustaliła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Jest to jedna z bitew, na które komisja podzieliła bitwę nad Lys. Obejmuje walki na lewym skrzydle niemieckiego włamania, od Meteren po Wulverghem i Wijtschate, toczone równocześnie z bitwą pod Hazebrouck na prawo od nich. Granica między obiema bitwami jest umowna, bo walki pod Meteren dotyczyły obu odcinków. Brytyjska historia oficjalna (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom II, 1937) opisuje je łącznie, rozdział po rozdziale dla każdego dnia. Bitwę zamyka utrata Bailleul w nocy z 15 na 16 kwietnia. Godziny w tekście podajemy według czasu brytyjskiego. Od 15 kwietnia w Niemczech obowiązywał czas letni, więc czas niemiecki wyprzedzał odtąd brytyjski o godzinę.

Tło

9 kwietnia niemiecka 6 Armia generała Ferdinanda von Quasta rozbiła nad Lys Korpus Portugalski, a następnego dnia 4 Armia generała Friedricha Sixta von Armina zdobyła grzbiet Messines. 11 kwietnia Brytyjczycy oddali Armentières i Merville. Na prawym skrzydle włamania, pod lasem Nieppe, Niemcy parli na węzeł kolejowy Hazebrouck. Na lewym skrzydle ich celem były Bailleul i wzgórza nad nim, a dalej pasmo flandryjskich wzgórz od Mont des Cats po Kemmelberg. Kto je trzymał, panował nad całą równiną aż po Ypres. W tych dniach żołnierze czytali rozkaz dzienny feldmarszałka Douglasa Haiga, który wzywał ich do walki „plecami do muru” i do obrony każdej pozycji do ostatniego człowieka.

Na południe od Bailleul i Neuve-Église teren wznosi się łagodnie ku pagórkom, na których leżą Meteren, samo Bailleul, Ravelsberg, Crucifix Corner i Neuve-Église. Trzy ostatnie oddzielała od głównego pasma wzgórz dolina górnej rzeczki Douve. 13 kwietnia front IX Korpusu 2 Armii generała Herberta Plumera miał ponad 20 kilometrów długości i był zwrócony na południe. W centrum, między Bailleul a Neuve-Église, tworzył duży łuk, którego broniło pięć zmęczonych brygad pod dowództwem generała Cecila Nicholsona z 34 Dywizji, w tym 88 Brygada z 29 Dywizji pod dowództwem generała Bernarda Freyberga. Na prawo od nich 19 Brygada 33 Dywizji osłaniała Meteren, a na lewo 25 Dywizja broniła Neuve-Église. Dalej na wschód, aż po Wijtschate, stała 19 Dywizja. Za frontem nie było prawie żadnych odwodów, bo armia brytyjska po walkach nad Sommą przerzucała do Flandrii wszystko, co miała, a francuskie dywizje, które obiecał generał Ferdinand Foch, dopiero nadciągały.

Przeciw nim Niemcy skupili duże siły. II Korpus Bawarski 6 Armii miał w pierwszej linii cztery dywizje, w tym świeży Korpus Alpejski (Alpenkorps), doborową formację górską, która walczyła wcześniej w Rumunii i pod Caporetto, a w drugiej linii dwie kolejne. Na lewym skrzydle 4 Armii, przeciw Neuve-Église, nacierał X Korpus Rezerwowy. Korpus Alpejski i 117 Dywizja miały wziąć Bailleul w kleszcze, obchodząc je z obu stron.

Przebieg

13 kwietnia. Dzień był zimny i szary, rano we mgle. Niemieckie natarcie zaczęło się źle. Według dziennika 4 Armii II Korpus Bawarski ruszył o 6.30, pół godziny przed sąsiednim X Korpusem Rezerwowym, a jego prawa dywizja nacierała niemal prostopadle do kierunku sąsiadów i wpadła pod ogień ich własnej artylerii. Rozbita, zatrzymała się, a Bawarczycy odłożyli atak do popołudnia. Za to o 5 rano, bez przygotowania artyleryjskiego, niemiecka 214 Dywizja uderzyła we mgle na 75 Brygadę pod Neuve-Église i zepchnęła ją na północ. Część Niemców wdarła się do środka wsi, ale saperzy i odwodowa kompania 2 Batalionu pułku Worcestershire wyparli ich, a żołnierze pułku York i Lancaster wzięli pięćdziesięciu jeńców. Po południu Niemcy wracali raz po raz, a wieczorem znów weszli do wsi. Sztab 2/Worcestershire bronił się w otoczonym merostwie.

Pod Bailleul brygady Nicholsona trzymały się mimo przewagi przeciwnika. O 15.30 Niemcy rozpoczęli ogólne natarcie na łuk. Dwie brygady na prawym skrzydle cofnęły się o 200–500 metrów, a lewe skrzydło o ponad kilometr. Batalion nowofundlandzki, w odwodzie 88 Brygady, zatrzymał Niemców ogniem dopiero wtedy, gdy byli dwadzieścia kilka metrów od jego okopów. Wieczorem przeciwnik coraz głębiej obchodził lewe skrzydło Nicholsona od strony Neuve-Église, a część 102 Brygady broniła się frontem do tyłu. Dowódcy brygad, którzy uznali dalszy opór w łuku za zbyt kosztowny, wymogli zgodę na odwrót. W nocy wojska odeszły, nie niepokojone przez Niemców, na przygotowaną linię od południowych przedmieść Bailleul przez Mont de Lille i Ravelsberg po Crucifix Corner. Pocisk trafił w piwnicę sztabu, zabijając generała R. C. Gore’a, dowódcę 101 Brygady. Tego wieczoru Haig kazał Plumerowi przygotować się do obrony pasma wzgórz od Mont des Cats po Kemmel i do wycofania się z łuku Ypres.

14 kwietnia. W niedzielę, przy niskich chmurach i silnym wietrze, Niemcy ponowili natarcie. Od rana miało ono zdobyć Bailleul i Meteren. Przygotowanie artyleryjskie niemieckie pułki same nazywały „słabym i niedostatecznym”, a zamiast wielkiego szturmu, jak pisze jedna z ich historii, były tylko pojedyncze próby, bo pole opanowały brytyjskie karabiny maszynowe ukryte w żywopłotach i rowach. Pod Crucifix Corner Niemcy wdarli się na pozycje, ale w walce wręcz zostali wyparci, zostawiając stu jeńców. Korpus Alpejski doszedł do nasypu kolejowego i stacji Bailleul. Po południu Niemcy zdobyli szczyt Mont de Lille na wschód od miasta, ale broniący go batalion natychmiast go odbił, a Niemcy zostawili na zboczu trzydzieści ciał. Pod Meteren 19 Brygada odparła trzy ataki, a pomogli jej żołnierze z obozów uzupełnień, wśród nich nowozelandzki batalion okopowy i batalion uzupełnień XXII Korpusu, dowodzony przez 65-letniego emerytowanego pułkownika.

Pod Neuve-Église ludzie ze sztabu 2/Worcestershire w ciągu dnia przebili się z merostwa do swoich. Adiutant batalionu, podporucznik John Crowe, który przed południem z garstką ochotników wyrwał się z okrążenia i zdobył dwa karabiny maszynowe pilnujące wyjść ze wsi, otrzymał Krzyż Wiktorii. Około 16.30 wieś była już w całości w rękach niemieckich. Dowódca IX Korpusu uznał, że kontratak kosztowałby za dużo, i za zgodą Plumera cofnął lewe skrzydło na linię od Ravelsbergu przez Crucifix Corner w stronę Spanbroekmolen. W nocy dwie brygady 59 Dywizji zluzowały wyczerpane wojska Nicholsona, które przeszły do drugiej linii.

Dla Niemców był to dzień zawodu. Wieczorem 6 Armia meldowała, że jej natarcie „wygasło”, a żołnierze są kompletnie wyczerpani. Erich Ludendorff zgodził się, by wstrzymała ataki na Meteren i Strazeele do 17 kwietnia, ale 4 Armia miała nacierać dalej. W południe do jej kwatery przybył cesarz Wilhelm II. Tego samego dnia w Abbeville Haig prosił Focha o zluzowanie wyczerpanych dywizji brytyjskich przez Francuzów. Foch odmówił, twierdząc, że bitwy nie wolno przerywać zmianą wojsk, i ku zaskoczeniu Brytyjczyków oznajmił, że bitwa pod Hazebrouck jest skończona.

15 kwietnia. Plumer nie chciał oddawać Bailleul bez walki, choć linia przed miastem nie miała wartości taktycznej. Obawiał się, że jeśli Niemcy zobaczą, że Brytyjczycy wycofują się jednocześnie z łuku Ypres i spod Bailleul, odzyskają ducha. Północną część odcinka przejęła od 6 Armii niemiecka 4 Armia, a trzy dywizje nacierające na wzgórza objęło dowództwo Korpusu Rezerwowego Gwardii, świeżo przybyłe z Rosji. W południe na Crucifix Corner spadł bardzo silny ostrzał, który o 14.00 objął cały front 177 Brygady. Natarcie ruszyło o 14.45. Brygady 59 Dywizji, rozbite już w marcu nad Sommą i uzupełnione w dużej części młodymi żołnierzami pierwszy raz w ogniu, trzymały front długi na blisko 5,5 kilometra, który objęły o zmroku. Przez godzinę odpierały ataki. Gdy Niemcy ruszyli ponownie, zdobyli jednak Mont de Lille, gdzie z całej załogi zostało jednego oficera i trzech żołnierzy. Kontratak odbił wzgórze na krótko, ale o 17.00 zostało ono ostatecznie w rękach niemieckich. Około 16.30 padło Crucifix Corner. Stamtąd skręcili wzdłuż drogi na Ravelsberg i zaczęli zwijać brytyjską linię od flanki. Według dowódcy dywizji front „rozsypał się”. Bataliony 176 Brygady, broniące się na południe od Bailleul, w obawie przed odcięciem wycofały się po zmroku przez miasto.

Rozbitków zatrzymano około 20.00 na drogach na północ od Bailleul, gdzie oficerowie 34 Dywizji zebrali kilkuset ludzi. Na linii od Meteren do Kemmel, przygotowanej w pośpiechu, stało sześć brygad Nicholsona, liczących razem około 7 tysięcy ludzi. Po prawej stronie 33 Dywizja zagięła skrzydło na zachód od Bailleul, a po lewej 19 Dywizja wycofała się na linię pośrednią pod Kemmel. Artyleria IX Korpusu ostrzelała pole przy zakładzie dla obłąkanych na skraju miasta, gdzie spodziewano się zbiórki Niemców. Następnego dnia lotnik meldował, że leżą tam setki ciał. Haig napisał w swoim raporcie, że Niemcy wdarli się do miasta około 21.00, ale niemieckie historie pułków zgodnie podają, że weszli do Bailleul dopiero późno w nocy lub 16 kwietnia, gdy patrole stwierdziły, że Brytyjczycy je opuścili.

Straty

Strat w samej bitwie pod Bailleul nie da się wyodrębnić ze strat całej bitwy nad Lys. Brytyjskie brygady, które wzięły w niej udział, były w większości ruinami, zanim do niej weszły, a w jej trakcie topniały dalej. Sztab brytyjski obliczył, że w pierwszych trzech dniach bitwy nad Lys, 9–11 kwietnia, piechota straciła 26 tysięcy ludzi, a uzupełnień ledwie starczało na tydzień walk. Szczególnie ciężko ucierpiały 176 i 177 Brygada 59 Dywizji. Niemcy także ponosili duże straty: brytyjska historia oficjalna, opierając się na niemieckich historiach pułków, pisze o natarciach dziesiątkowanych przez artylerię i karabiny maszynowe, zwłaszcza 13 i 14 kwietnia.

Znaczenie

Utrata Bailleul i grzbietu Ravelsberg była dla Brytyjczyków bolesna, ale nie oznaczała przełamania. Front cofnął się o kilka kilometrów na linię od Meteren przez Dranoutre do Kemmel, u stóp pasma wzgórz, które teraz stało się celem Niemców. Następnego dnia padły Meteren i Wijtschate, a Plumer zakończył planowe wycofanie się z grzbietu Passchendaele, zdobytego za tak wysoką cenę w 1917 roku. Za to Niemcy, mimo dwukrotnej przewagi liczebnej, posuwali się coraz wolniej. W otwartych walkach wśród żywopłotów i farm brakowało im wielkiej masy ciężkiej artylerii, która dała im zwycięstwa w marcu, a ich dywizje, jak przyznawał wieczorem 14 kwietnia sztab 6 Armii, były wyczerpane. Z Bailleul do najbliższych wzgórz było blisko, ale o Kemmelberg trzeba było stoczyć jeszcze dwie bitwy.

Samo Bailleul, liczące przed wojną ponad 13 tysięcy mieszkańców, zostało zniszczone. Ostrzeliwane przez Niemców w kwietniu, a potem przez brytyjską artylerię i lotnictwo, gdy było w rękach niemieckich, zamieniło się w morze gruzów. Według lokalnych źródeł w listopadzie 1918 roku stał w nim tylko jeden dom, a z dawnego miasta przetrwała gotycka sala u podstawy dzwonnicy. Brytyjskie patrole 36 (Ulsterskiej) Dywizji weszły do ruin 30 sierpnia 1918 roku.