Druga bitwa nad Sommą

Druga bitwa nad Sommą to brytyjska nazwa natarcia, w którym od 21 sierpnia do 3 września 1918 roku brytyjska 3 i 4 Armia wyparły Niemców z dawnego pola bitwy nad Sommą z 1916 roku. Po bitwie pod Amiens 8–11 sierpnia marszałek Douglas Haig nie chciał dalej uderzać czołowo na coraz silniejszą obronę niemiecką na południe od Sommy. Przeniósł ciężar ofensywy na północ, gdzie 21 sierpnia ruszyła 3 Armia generała Juliana Bynga. W ciągu dwóch tygodni Brytyjczycy, Australijczycy i Nowozelandczycy odbili Albert, Bapaume i Péronne, zdobyli Mont Saint-Quentin i wzięli kilkadziesiąt tysięcy jeńców. Ziemię, o którą w 1916 roku walczono przez prawie pięć miesięcy, a którą Niemcy zajęli w marcu 1918 roku w kilka dni, sprzymierzeni odzyskali w niespełna dwa tygodnie. 2 września niemieckie naczelne dowództwo postanowiło wycofać armie na Linię Hindenburga, z której wyruszyły do wiosennej ofensywy.

Nazwa i daty

Brytyjska komisja nazewnictwa bitew (Battles Nomenclature Committee) wyróżniła „drugie bitwy nad Sommą 1918” (The Second Battles of the Somme 1918), trwające od 21 sierpnia do 3 września. Składają się na nie bitwa pod Albert (21–23 sierpnia, z zajęciem Chuignes 23 sierpnia) i druga bitwa pod Bapaume (31 sierpnia – 3 września, ze zdobyciem Mont Saint-Quentin i zajęciem Péronne). Dni 24–30 sierpnia komisja pozostawiła bez osobnej nazwy. Pierwsze bitwy nad Sommą 1918 to w tej klasyfikacji niemiecka operacja Michael z marca i kwietnia. Bitwa pod Amiens jest w niej osobną bitwą, choć razem z drugimi bitwami nad Sommą tworzy grupę działań nazwaną „natarciem w Pikardii” (8 sierpnia – 3 września).

Nazwa nie przyjęła się powszechnie. Autor brytyjskiej historii oficjalnej, James Edmonds, zauważył, że określenie „bitwy nad Sommą” zarezerwowano w praktyce dla bitwy z 1916 roku, a bitwa pod Albert w rzeczywistości trwała do 29 sierpnia. Haig w swoim raporcie opisał walki od 21 sierpnia do 1 września jako jedną „bitwę pod Bapaume”. W wielu chronologiach i opracowaniach drugą bitwę nad Sommą liczy się już od natarcia pod Amiens 8 sierpnia, traktując całe natarcie w Pikardii jako jedną ofensywę. Trzymamy się dat oficjalnych, 21 sierpnia – 3 września, a bitwę pod Amiens opisujemy osobno. Równolegle, od 26 sierpnia, na północ od niej walczyła brytyjska 1 Armia nad Scarpe, w ramach tak zwanych drugich bitew pod Arras.

Tło

8 sierpnia brytyjska 4 Armia generała Henry’ego Rawlinsona i francuska 1 Armia generała Debeneya przełamały front niemiecki pod Amiens, a Ludendorff nazwał ten dzień „czarnym dniem armii niemieckiej”. Po kilku dniach natarcie utknęło w pasie starych okopów z 1916 roku, a Niemcy ściągnęli na zagrożony odcinek kilkanaście dywizji. Marszałek Ferdinand Foch chciał, by Brytyjczycy i Francuzi dalej nacierali na Roye i Chaulnes. Haig, po obejrzeniu zdjęć lotniczych niemieckich pozycji, odmówił. 15 sierpnia w Sarcus oświadczył Fochowi, że odpowiada przed swoim rządem i rodakami za życie żołnierzy, i przekonał go do swojego planu: natarcie miała teraz przejąć 3 Armia na północ od Ancre, na terenie mało zniszczonym ogniem, gdzie Niemcy się go nie spodziewali. Uderzając w kierunku Bapaume, miała obejść od północy niemiecką linię nad Sommą. Foch przyjął ten plan, a sam rozszerzał natarcie po drugiej stronie występu: od 10 sierpnia nacierała francuska 3 Armia generała Humberta, a od 17–18 sierpnia, z głównym uderzeniem 20 sierpnia, nacierała 10 Armia generała Mangina między Oise a Aisne.

Między 14 a 17 sierpnia Niemcy sami cofnęli się z wysuniętych pozycji pod Serre i Beaumont-Hamel, by skrócić front. Ich 17 Armia generała Ottona von Belowa i 2 Armia generała Georga von der Marwitza broniły się na liniach z czasów wiosennej ofensywy, wzdłuż Ancre i linii kolejowej z Albert do Arras. Od 12 sierpnia część frontu podlegała nowej grupie armii generała Maxa von Boehna. Dywizje niemieckie były jednak wyczerpane, a uzupełnień brakowało.

Bitwa pod Albert

21 sierpnia o 4.55 rano, w gęstej mgle, IV i VI Korpus 3 Armii zaatakowały na froncie od Ancre po Moyenneville, wsparte przez około 150 czołgów. Cel był ograniczony: zdobyć linię kolejową Albert–Arras. Mgła znów pomogła atakującym. Brytyjczycy i Nowozelandczycy zdobyli między innymi Achiet-le-Petit i Bucquoy i wzięli około 2 tysięcy jeńców, ale po rozwianiu się mgły w upale utknęli przed nasypem kolejowym. 22 sierpnia Byng dał wojskom dzień na przygotowania, a niemieckie kontrataki zostały odparte. Tego samego dnia lewe skrzydło 4 Armii, brytyjski III Korpus, uderzyło między Ancre a Sommą, a 18 Dywizja odbiła zrujnowane Albert, utracone w marcu.

23 sierpnia nastąpiło natarcie generalne na froncie długim, według Haiga, na 33 mile (około 53 kilometrów), od Lihons po Mercatel pod Arras. Na południe od Sommy australijska 1 Dywizja uderzyła na Chuignes i dolinę za nią, biorąc około 2 tysięcy jeńców. Na północy 3 Armia zdobyła nasyp kolejowy Albert–Arras, ostatnią mocną pozycję niemiecką na tym odcinku. Według australijskiej historii oficjalnej obie armie wzięły tego dnia około 8 tysięcy jeńców. W kolejnych dniach Brytyjczycy szli naprzód przez dawne pole bitwy z 1916 roku. 24 sierpnia odbili La Boisselle, Ovillers, Pozières i Thiepval, a Australijczycy zajęli Bray nad Sommą. 25 sierpnia walczono o las Mametz. Tym razem miejsca, które w 1916 roku kosztowały tygodnie walk i dziesiątki tysięcy zabitych, zdobywano w ciągu godzin.

Odwrót nad Sommę

26 sierpnia na północ od 3 Armii zaatakowała brytyjska 1 Armia nad Scarpe, z Korpusem Kanadyjskim przeniesionym spod Amiens. Tego dnia niemieckie naczelne dowództwo nakazało odwrót na linię Sommy, przedłużoną na północ przez okolice Bapaume do pozycji Drocourt–Quéant. W następnych dniach Niemcy cofali się, osłaniani przez straże tylne i karabiny maszynowe, a Brytyjczycy i Francuzi szli za nimi. 27 sierpnia francuska 1 Armia odbiła Roye, a 28 sierpnia Chaulnes i doszła do Nesle. 29 sierpnia Francuzi z 3 Armii weszli do Noyon, a o świcie tego dnia Niemcy opuścili Bapaume, które przez cztery dni zatrzymywało natarcie IV Korpusu. Około 8.30 Dywizja Nowozelandzka przeszła przez miasto, utracone w nocy z 24 na 25 marca, w czasie pierwszej bitwy pod Bapaume. Na południu Australijczycy doszli do zakola Sommy naprzeciw Péronne.

Druga bitwa pod Bapaume

Linia Sommy wydawała się mocna. Rzeka płynie tu na północ szeroką, bagnistą doliną, a północną flankę Péronne osłania wzgórze Mont Saint-Quentin, na którym stały doborowe oddziały niemieckiej 2 Dywizji Gwardii. Generał John Monash, dowódca Korpusu Australijskiego, postanowił je zdobyć z marszu, zanim Niemcy okrzepną. 30 sierpnia australijska 2 Dywizja uchwyciła przyczółek za Sommą pod Cléry, a 31 sierpnia o 5.00 jej 5 Brygada, licząca zaledwie około 1300 ludzi, zaatakowała wzgórze z północnego zachodu. Atak całkowicie zaskoczył Niemców i Australijczycy zdobyli wieś Mont Saint-Quentin. Kontratak wyparł ich ze szczytu, ale następnego dnia, 1 września, 6 Brygada odbiła wzgórze, a 5 Dywizja wdarła się przez fosę do Péronne i zajęła większą część miasta. Rawlinson, według często przytaczanej relacji, nazwał te walki największym osiągnięciem wojskowym tej wojny.

Na północy 3 Armia nacierała dalej na wschód od Bapaume. 2 września brytyjska 1 Armia z Kanadyjczykami przełamała nad Scarpe pozycję Drocourt–Quéant, umocnione przedłużenie Linii Hindenburga. Jeszcze tego dnia niemieckie naczelne dowództwo nakazało odwrót na całym froncie od Vimy po Vailly nad Aisne na Linię Hindenburga, na którą Niemcy wycofali się wiosną 1917 roku i z której ruszyli do ofensywy w marcu 1918 roku. 3 września brytyjska 3 i 4 Armia zaczęły pościg w kierunku Canal du Nord, a druga bitwa nad Sommą się zakończyła.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej od 21 sierpnia do 3 września 4 Armia wzięła 12 414 jeńców, a 3 Armia i 1 Armia razem 33 827, przy czym ta druga liczba obejmuje także walki nad Scarpe i na pozycji Drocourt–Quéant. Straty 4 Armii w tym okresie wyniosły około 33,7 tysiąca ludzi, a 3 Armii i Korpusu Kanadyjskiego z 1 Armii około 55,7 tysiąca. Edmonds liczył, że 4 Armia walczyła szesnastoma dywizjami przeciw trzydziestu trzem niemieckim, a 3 Armia z Kanadyjczykami osiemnastoma przeciw co najmniej trzydziestu trzem, choć wiele dywizji niemieckich było bardzo osłabionych. Całkowitych strat niemieckich nie znamy; bawarska historia oficjalna pisała, że w sierpniu niemieckie dywizje „po prostu topniały”, a z braku uzupełnień trzeba było rozwiązywać całe dywizje i pułki.

Znaczenie

Druga bitwa nad Sommą była pierwszą bitwą, w której armia brytyjska przeszła od pojedynczych, starannie przygotowanych natarć do ciągłego, ruchomego nacierania na szerokim froncie. Zamiast przebijać się czołowo przez coraz silniejszą obronę, Haig uderzał kolejno w nowe miejsca, a Niemcy, gdy tylko groziło im obejście, cofali się, zanim sprzymierzeni zdołali wykorzystać sukces. Brytyjczycy nie mieli dużych odwodów, więc przełamania nie udało się zamienić w okrążenie, ale niemieckie armie traciły ludzi szybciej, niż mogły ich uzupełniać. Ziemia zdobyta w marcu w operacji Michael została w większości odzyskana, a Niemcy musieli też opuścić występ nad Lys we Flandrii.

Bitwa przyniosła ogromny wzrost wiary w zwycięstwo po stronie sprzymierzonych i dalszy upadek ducha po stronie niemieckiej. Ludendorff, który jeszcze w lipcu liczył na rozstrzygnięcie wojny, na początku września musiał przyznać, że armia może już tylko bronić się na Linii Hindenburga. Pod koniec września Brytyjczycy, Francuzi i Amerykanie zaatakowali i tę linię.