Bitwa pod Chyrowem

Bitwa pod Chyrowem była jedną z najcięższych bitew jesiennej kampanii 1914 roku w Galicji. Po odsieczy Przemyśla austro-węgierskie 2 i 3 Armia próbowały przełamać pozycje rosyjskiej 8 Armii generała Aleksieja Brusiłowa, które ciągnęły się od okolic Przemyśla przez wzgórza koło Chyrowa po Stary Sambor i podnóże Karpat. Przez trzy tygodnie na zalesionych wzgórzach między Sanem a Dniestrem i w dolinie Strwiąża trwały krwawe natarcia i kontrnatarcia. Żadna ze stron nie przełamała frontu, a na początku listopada Austriacy musieli się wycofać, bo o losie kampanii przesądziła porażka państw centralnych nad Wisłą.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 13 października – 2 listopada 1914 roku. Datę początkową podajemy za brytyjską chronologią wojny, która pod 13 października odnotowuje początek bitwy pod Chyrowem. Tego dnia armie austro-węgierskie rozpoczęły ogólne natarcie na pozycje Brusiłowa. Datę końcową podaje Encyclopaedia Britannica z 1922 roku, oparta na austriackich opracowaniach. 2 listopada cała 2 Armia jeszcze nacierała, ale w nocy z 2 na 3 listopada wojska austro-węgierskie zaczęły się wycofywać.

Austriacka historia oficjalna mówi o bitwie pod Przemyślem i Chyrowem i dzieli ją na dwie fazy: od 10 do 23 października i od 23 października do 2 listopada. Pierwsze starcia zaczęły się bowiem już 9–10 października, gdy czołowe oddziały 2 Armii natrafiły na Rosjan w przesmyku pod Chyrowem. W historiografii rosyjskiej i anglojęzycznej walki te są zwykle częścią szerszej bitwy nad Sanem, trwającej od początku października do początku listopada. Brusiłow w swoich wspomnieniach nazywał je po prostu bitwą pod Przemyślem, która „trwała bez przerwy przez miesiąc”.

Tło

Na początku października 1914 roku armie austro-węgierskie przeszły do kontrofensywy w Galicji, równocześnie z niemieckim marszem na Warszawę i Dęblin. Rosjanie nie przyjęli bitwy w środkowej Galicji. Przerwali oblężenie Przemyśla i na północ od twierdzy wycofali się za San. Na południe od niej 8 Armia Brusiłowa zajęła przygotowany wcześniej front od Przemyśla po Stary Sambor, zasłaniający drogę na Lwów.

Dowództwo austro-węgierskie liczyło, że właśnie tu, na południowym skrzydle, uda się rozbić słabsze siły rosyjskie i wyjść na tyły armii broniących Sanu. Od południa, z Karpat, nadciągała 2 Armia generała Eduarda von Böhm-Ermollego. Jej prawe skrzydło, IV Korpus generała Tersztyánszky’ego, odbiło Przełęcz Użocką i doszło do Turki. Od zachodu i spod Przemyśla atakować miało południowe skrzydło 3 Armii generała Svetozara Boroevicia.

Siły

Po stronie austro-węgierskiej walczyły główne siły 2 Armii, VII i XII Korpus oraz IV Korpus Tersztyánszky’ego, wsparte przez kilka dywizji kawalerii, a także korpusy z południowego skrzydła 3 Armii: III i XI Korpus oraz wydzielona z załogi Przemyśla węgierska 23 Dywizja Piechoty Honwedu. Od strony Karpat Wschodnich, na Stryj, nacierał korpus generała Petera Hofmanna.

Brusiłow miał na tym odcinku początkowo tylko dwa korpusy, VIII i XXIV. Wkrótce dołączył do nich XII Korpus, odwołany spod Przemyśla, oraz VII Korpus, odebrany 3 Armii. Na prawym skrzydle, przy twierdzy, stały słabsze dywizje drugorzutowe nowo utworzonej 11 Armii. Według Brusiłowa jego wojska walczyły z niemal dwukrotnie liczniejszym przeciwnikiem, ale broniły się na umocnionych pozycjach na wzgórzach, a Austriacy musieli nacierać w bardzo trudnym terenie, po nielicznych górskich drogach.

Przebieg

9–12 października. Czołowa dywizja 2 Armii doszła 9 października do Krościenka i natrafiła na rosyjski XXIV Korpus, który zamknął przesmyk pod Chyrowem. Austriacy musieli rozwinąć się do natarcia na umocnione rosyjskie pozycje na wzgórzach na południe od Starego Sambora i naprzeciw skrzydła armii Boroevicia.

13–18 października. 13 października obie armie austro-węgierskie przeszły do ogólnego natarcia. VII i XII Korpus uderzyły na wzgórza w rejonie Czyszek i Starej Soli, a grupa Tersztyánszky’ego z Turki doliną Bystrzycy w stronę Sambora. Rosjanie odpowiedzieli silnymi kontratakami na lewe skrzydło 2 Armii. Najcięższe walki toczyły się na wzgórzach na południe od Starego Sambora oraz pod wsiami Błożew Górna i Towarnia, gdzie Rosjanie próbowali przebić się w stronę Chyrowa i Dobromila. Austriacy musieli rzucić do walki wszystkie odwody, a 16 października wprowadzili do bitwy III Korpus z armii Boroevicia. Mimo to w nocy z 17 na 18 października Rosjanie wdarli się w dolinę Błożewki i zepchnęli część austro-węgierskich dywizji. 18 października uderzyli też z rejonu Borysławia w bok grupy Tersztyánszky’ego, która musiała się cofnąć.

19–23 października. Boroević ściągnął pod Przemyśl kolejny, XI Korpus, który około 19 października odrzucił Rosjan. 44 Dywizja Piechoty zdobyła szturmem wzgórze Magiera, kilkanaście kilometrów na południowy wschód od Przemyśla, a obrońcy odpierali potem rosyjskie próby jego odbicia. W tym samym czasie korpus Hofmanna zajął Stryj i ruszył na Drohobycz, co zagroziło tyłom 8 Armii i drodze na Lwów. Brusiłow przerzucił tam koleją dywizję znad Sanu, która po dwudniowym boju odzyskała Stryj około 22 października. Około 23 października dowództwo 2 Armii, wobec rosyjskiej przewagi na jej prawym skrzydle, cofnęło IV Korpus na wzgórza pod Turką.

24 października – 2 listopada. 24 października 4 Brygada Strzelców generała Antona Denikina, zwana „żelazną”, bez przygotowania artyleryjskiego zdobyła wieś Łużek Górny, w której mieściło się dowództwo jednej z austro-węgierskich grup, i zmusiła sztab do pospiesznej ucieczki. 26 października ogólne natarcie 3 Armii, osłabionej przez cholerę i brak amunicji, niemal całkowicie się załamało. Tego samego dnia Rosjanie omal nie przełamali frontu między korpusami 2 Armii, ale odparła ich wysłana na pomoc grupa generała Krautwalda z 3 Armii. Do 31 października Austriacy wyparli rosyjski VII Korpus z zaciekle bronionego wzgórza, na którym omal nie doszło do przełamania. 2 listopada cała 2 Armia przeszła do natarcia, a XII Korpus podszedł pod Stary Sambor.

Odwrót

Gdy wydawało się, że bitwa zaczyna się toczyć po myśli Austriaków, z naczelnego dowództwa nadszedł rozkaz odwrotu. Już 27 października naczelne dowództwo uprzedziło dowódców armii, że sytuacja nad Wisłą jest zła. Pod Dęblinem i Warszawą Niemcy i Austriacy przegrali, a ich armie cofały się na zachód. Armie walczące nad Sanem, pod Przemyślem i pod Chyrowem zostały zagrożone od północy i nie mogły już utrzymać swoich pozycji. W nocy z 2 na 3 listopada wojska austro-węgierskie zaczęły się wycofywać, dla wielu żołnierzy zupełnie niespodziewanie. Brusiłow, któremu lotnicy donieśli o długich kolumnach taborów odchodzących na zachód, natychmiast nakazał pościg.

Straty

Dokładne straty w samej bitwie pod Chyrowem trudno oddzielić od strat całej jesiennej kampanii nad Sanem, która według niektórych szacunków kosztowała Austro-Węgry ponad 200 tysięcy żołnierzy. O skali strat świadczą dane poszczególnych oddziałów. II batalion 7 Pułku Piechoty Honwedu z 23 Dywizji, walczący pod Magierą, 16 października liczył 830 karabinów, a 5 listopada już tylko 264. Rosjanie także ponieśli ciężkie straty. Brusiłow pisał, że była to ostatnia bitwa, w której jego armia walczyła jeszcze jako regularna, wyszkolona w czasie pokoju armia. Po trzech miesiącach wojny większość zawodowych oficerów i żołnierzy wypadła już z szeregów.

Znaczenie

Bitwa pod Chyrowem pokazała, że armia austro-węgierska po klęskach sierpnia i września nie była już zdolna do przełamania umocnionego rosyjskiego frontu, mimo przewagi liczebnej na tym odcinku. Brusiłow utrzymał swoje pozycje, osłonił Lwów i lewe skrzydło całego rosyjskiego frontu. Odwrót z początku listopada przekreślił zdobycze kontrofensywy. Przemyśl po raz drugi znalazł się w okrążeniu, a armie austro-węgierskie cofnęły się na linię Dunajca i w Karpaty.