Ofensywa trapezuncka

Ofensywa trapezuncka była jedną z niewielu udanych operacji połączonych armii i floty w I wojnie światowej. Przez dziesięć tygodni, od lutego do kwietnia 1916 roku, nadmorski oddział generała Władimira Lachowa posuwał się wzdłuż stromego wybrzeża Lazystanu, od rosyjskiej granicy w stronę Trapezuntu. Okręty Floty Czarnomorskiej ostrzeliwały tureckie okopy z morza, a małe desanty lądowały na tyłach kolejnych pozycji obrońców. Gdy w kwietniu morzem przywieziono dwie brygady kozaków kubańskich, Rosjanie przełamali ostatnią linię obrony nad rzeką Kara Dere, a Turcy opuścili Trapezunt bez walki. Rosja zyskała port, przez który mogła zaopatrywać armię stojącą pod Erzurum.

Nazwa i daty

W literaturze rosyjskiej mówi się o operacji trapezunckiej (Трапезундская операция), w zachodniej o kampanii albo bitwie o Trapezunt. Za jej początek uznajemy natarcie oddziału Lachowa na turecką pozycję nad rzeką Arhavi. Według generała Jewgienija Masłowskiego, ówczesnego szefa oddziału operacyjnego sztabu Armii Kaukaskiej, rosyjskie okręty i piechota zaatakowały ją 23 stycznia według kalendarza juliańskiego, czyli 5 lutego 1916 roku według naszego kalendarza. Brytyjska historia wojen kaukaskich W.E.D. Allena i Pawła Muratowa, drugie główne źródło tej strony, także opisuje ostrzał z 5 lutego. Za koniec przyjmujemy wejście Rosjan do Trapezuntu: 5 kwietnia według kalendarza juliańskiego, czyli 18 kwietnia 1916 roku.

Wszystkie daty na tej stronie podajemy według kalendarza gregoriańskiego. Ponieważ Rosja liczyła wtedy czas o 13 dni wstecz, te same wydarzenia bywają w różnych publikacjach datowane różnie. Brytyjska chronologia wojny, na której opiera się nasza oś czasu, notuje desant pod Atiną pod 4 marca, początek natarcia na Trapezunt pod 6 kwietnia, a zdobycie miasta pod 17 kwietnia. Turcy opuścili Trapezunt w nocy z 15 na 16 kwietnia, a Rosjanie weszli do niego 18 kwietnia.

Tło

Trapezunt był najważniejszym portem północnej Anatolii. Zaczynała się w nim dobra szosa przez Gümüşhane i Bayburt do Erzurum, z odgałęzieniem do Erzincanu. Osmańska 3 Armia, walcząca na Kaukazie, dostawała tędy z Konstantynopola ludzi i zaopatrzenie, bo podróż morzem była znacznie krótsza niż marsz z końcowych stacji kolei. Flota Czarnomorska od jesieni 1914 roku ostrzeliwała port i polowała na tureckie statki, ale nie zdołała całkiem przeciąć tej drogi.

Na lądzie front nadmorski przez cały 1915 rok stał w miejscu. Oddział nadmorski (Приморский отряд), osłaniający Batumi, od wiosny 1915 roku trzymał pozycje nad rzeką Arhavi, kilkanaście kilometrów za dawną granicą rosyjsko-turecką. Wybrzeże Lazystanu było trudnym terenem: urwiste Góry Pontyjskie schodziły tu niemal do morza, a ich zbocza przecinały głębokie, zalesione doliny rzek. Każda z nich była gotową linią obrony. Rosjanie pamiętali, że w wojnie 1877–1878 roku ponieśli w tych górach ciężkie straty.

W styczniu 1916 roku generał Nikołaj Judenicz rozpoczął ofensywę na Erzurum. Lachow dostał rozkaz przejścia do natarcia na wybrzeżu, by przykuć tam Turków i nie dopuścić, by posiłki przewożone morzem do Trapezuntu poszły pod Erzurum. Według Masłowskiego jego oddział liczył wtedy 11 batalionów piechoty, osiem drużyn pospolitego ruszenia, dwie sotnie kawalerii i 24 działa. Wspierał go oddział okrętów w Batumi pod dowództwem komandora Michaiła Rimskiego-Korsakowa: na czas każdej operacji przysyłano z Sewastopola stary pancernik Rostisław, a stale służyły tam kanonierki Kubaniec i Doniec, kilka niszczycieli, transportowce i trałowce.

Przebieg: od Arhavi do Rize

Arhavi i Wice (5–16 lutego). 5 lutego rano okręty ostrzelały tureckie okopy na zachodnim brzegu Arhavi, a piechota przeszła rzekę w bród, podczas gdy kozacy obchodzili pozycję przez góry. Według Masłowskiego Turcy zostali zepchnięci z pozycji jeszcze tego samego dnia. Allen i Muratow piszą, że przedwczesny atak 19 Turkiestańskiego Pułku Strzelców przerwał ostrzał z morza, a Turcy porzucili okopy dopiero następnego ranka, zostawiając około 500 zabitych. Rosjanie stracili 160 ludzi. Ten sam schemat powtórzył się w połowie lutego nad rzeką Wice: przez cały dzień Rostisław i kanonierki ostrzeliwały turecką pozycję, a w nocy z 15 na 16 lutego obrońcy, odparci w kontrataku, wycofali się dalej na zachód. Około 19 lutego Rosjanie doszli do rzeki Büyük Dere, kilka kilometrów przed miasteczkiem Atina.

Desanty pod Atiną i Mapawri (4–8 marca). Pozycja nad Büyük Dere była bardzo silna, a Turcy wzmocnili ją batalionami przysłanymi z Trapezuntu. Lachow postanowił obejść ją jednocześnie przez góry i od morza. 4 marca okręty ostrzeliwały turecką pozycję, a wieczorem dwa płaskodenne frachtowce żeglugi przybrzeżnej, tak zwane elpidifory, wzięły w Batumi dwa bataliony płastunów, pieszych Kozaków kubańskich. O świcie wysadziły ich pod Atiną, na tyłach Turków. Obrońcy w panice uciekli w góry. Według Allena i Muratowa desant wylądował 5 marca rano, a według Masłowskiego 4 marca (20 lutego według kalendarza juliańskiego). Kolejny desant wylądował pod Mapawri, a 8 marca Rosjanie weszli do Rize. Według Allena i Muratowa całe natarcie od Arhavi do Rize kosztowało oddział Lachowa mniej niż 300 zabitych i rannych.

Of i Kara Dere (marzec–początek kwietnia). Za Rize oddział zatrzymał się na kilka tygodni przed tureckimi pozycjami pod miasteczkiem Of. Według Masłowskiego w trzydniowej walce pod koniec marca Rosjanie zdobyli Of. Około 28–30 marca ich piechota doszła do wsi Humurgan nad rzeką Kara Dere, która wpada do morza przy miasteczku Sürmene. Na jej zachodnim brzegu Turcy, wzmocnieni batalionami 10 Dywizji przysłanymi z Trapezuntu, zajęli ostatnią silną pozycję przed miastem. Allen i Muratow szacują ich siły na około 12 tysięcy ludzi z 20 działami. 30 marca niemiecki okręt podwodny U-33 zatopił w pobliżu Rize rosyjski statek szpitalny Portugal, który zabierał rannych z tego wybrzeża.

Decyzja o zdobyciu Trapezuntu

Szybki marsz Lachowa podsunął Judeniczowi myśl o zdobyciu samego Trapezuntu. Po upadku Erzurum Rosjanie musieli zaopatrywać armię w głębi Anatolii setki kilometrów od kolei, a port pozwoliłby dowozić wszystko morzem. Trapezunt był też potrzebny do każdego dalszego natarcia na Erzincan. Stawka, kwatera główna cara, uważała front kaukaski za drugorzędny, ale zgodziła się zawrócić na Kaukaz dwie brygady płastunów, 1 i 2 Kubańską Brygadę Płastunów.

Przewiezienie ich wymagało pomocy floty. Admirał Andriej Eberhardt, dowódca Floty Czarnomorskiej, niechętnie odciągał okręty od głównego zadania, którym było przygotowanie desantu nad Bosforem. Według Allena i Muratowa 20 marca przyjechał do Batumi na naradę z Judeniczem i zgodził się osłonić przewiezienie obu brygad do Rize, ale tylko na krótki, ściśle określony czas. Do sztabu Lachowa docierały tymczasem pogłoski od miejscowych Greków, że do Trapezuntu przybyły dywizje spod Gallipoli i 5 tysięcy Niemców, a samo miasto otaczają potężne umocnienia. W rzeczywistości poza kilkoma niedokończonymi bateriami nadbrzeżnymi Trapezunt nie miał żadnych fortyfikacji.

Przebieg: przełamanie nad Kara Dere

Przewiezienie płastunów (4–10 kwietnia). 4 i 5 kwietnia w Noworosyjsku zaokrętowano obie brygady z artylerią. Po południu 5 kwietnia flotylla transportowa kontradmirała Chomienki wyszła w morze. Masłowski liczy ją na 38 statków, a Allen i Muratow piszą o dziesięciu transportowcach i dwunastu elpidiforach. Następnego ranka na morzu dołączyły do niej główne siły Floty Czarnomorskiej. 7 kwietnia rano Judenicz przybył do Rize. Lachow przekonywał go, że Turcy lada godzina zaatakują nad Kara Dere, więc Judenicz zażądał wysadzenia płastunów dalej na zachód, tuż za linią frontu. Chomienko miał jednak rozkaz wyładunku w Rize, a Eberhardt, zaniepokojony meldunkami o niemieckich okrętach podwodnych, odmówił i zapowiedział, że po wyładunku cała flota wraca do Sewastopola. Judenicz załadował więc 2 Brygadę na elpidifory oddziału Lachowa i bez osłony floty wysadził ją rano 8 kwietnia pod Humurganem. 1 Brygada szła brzegiem pieszo i dotarła na front 10 kwietnia. Tego samego dnia pod Humurganem pojawił się niemiecko-turecki krążownik Breslau, który ostrzelał rosyjską piechotę na brzegu.

Bitwa nad Kara Dere (14 kwietnia). Z płastunami Lachow miał według Allena i Muratowa 21 batalionów, około 20 tysięcy piechoty i 30 dział. Do natarcia wróciły okręty: Rostisław i Pantielejmon, dawny Potiomkin, z kilkoma niszczycielami. Główny cios miał spaść na lewym skrzydle, w górach, gdzie 1 Brygada płastunów generała Gułygi i 19 Turkiestański Pułk Strzelców miały zdobyć wzgórze Ahu Dağ, klucz tureckiej pozycji. 14 kwietnia przed świtem zwiadowcy i czołowe sotnie przeprawiły się przez Kara Dere, częściowo po linowych kładkach. Według Masłowskiego około 10.45 pułk turkiestański z batalionem płastunów zdobył Ahu Dağ na bagnety. Od 11.00 okręty ostrzeliwały z boku i od tyłu tureckie okopy nad morzem. Według Allena i Muratowa wystrzeliły tego dnia 1220 pocisków, a około 14.00 Turcy porzucili nadbrzeżny odcinek i zaczęli się cofać przez Sürmene w stronę Trapezuntu. Allen i Muratow uważają atak na Ahu Dağ, który kosztował Rosjan około tysiąca zabitych i rannych, za odważny, ale niepotrzebny, bo ogień okrętów i tak zmusiłby Turków do odwrotu.

Pościg (15–17 kwietnia). 15 i 16 kwietnia Rosjanie szli wzdłuż brzegu, spychając słabe straże tylne. Po kilku strzałach z okrętów Turcy porzucali każdą kolejną pozycję nad nadmorskimi potokami. 16 kwietnia czołowe oddziały Lachowa stanęły nad potokiem Kalafka i we wsi Dorana (u Masłowskiego Drena), 11–13 kilometrów od Trapezuntu. Pancerniki, które wystrzelały amunicję, odeszły tego dnia z wybrzeża. Wojska Lachowa, pomieszane po szybkim pościgu, dostały dzień odpoczynku.

Zajęcie Trapezuntu

Turcy nie bronili miasta. Według Allena i Muratowa, a także tureckich opracowań, ich wojska opuściły Trapezunt w nocy z 15 na 16 kwietnia. 18 kwietnia do rosyjskich linii przyszła delegacja miejscowych Greków z wiadomością, że miasta nikt już nie broni. Tego samego ranka do Trapezuntu wkroczyły czołowe oddziały Lachowa, a od strony morza na niszczycielu przypłynął Judenicz. Według Masłowskiego, który mu towarzyszył, większość ludności tureckiej uciekła, a Grecy i nieliczni Ormianie z greckim metropolitą Chryzantem na czele witali Rosjan kwiatami. Judenicz przeszedł pieszo do greckiej katedry, gdzie odprawiono nabożeństwo dziękczynne. Lachow wprowadził do miasta tylko kilka batalionów, a resztę wojsk skierował na południe i zachód. 19 kwietnia pod Cevizlik, na szosie do Gümüşhane, jego oddziały starły się z turecką strażą tylną, a na zachodzie zajęły zatokę Platana (dziś Akçaabat), gdzie flota zamierzała urządzić swoją przystań.

Straty

Pełnych danych o stratach brak. Według Allena i Muratowa nad Arhavi Turcy stracili około 500 zabitych, a Rosjanie 160 zabitych i rannych. Całe natarcie do Rize kosztowało Rosjan mniej niż 300 ludzi, a bój o Ahu Dağ około tysiąca. Strat tureckich w ostatniej fazie nie podają ani rosyjskie, ani brytyjskie źródła.

Znaczenie

Ofensywa trapezuncka pokazała, ile znaczy panowanie na morzu w walce na wąskim nadbrzeżnym pasie. Ogień okrętów z boku i od tyłu raz po raz zmuszał Turków do opuszczania pozycji, które od frontu trudno byłoby zdobyć, a desanty z płaskodennych statków przybrzeżnych pozwalały obchodzić obrońców od morza. Allen i Muratow porównują lekkie straty Lachowa z krwawymi i bezowocnymi szturmami na te same góry w 1877 i 1878 roku. Operacja odsłoniła jednak także słabą współpracę dowództwa armii i floty: spór Judenicza z Eberhardtem w Rize mógł kosztować Rosjan całe przedsięwzięcie.

Zdobycie Trapezuntu przecięło najkrótszą drogę z Konstantynopola do 3 Armii i dało Rosjanom port dla wojsk walczących w głębi Anatolii. Już w maju i czerwcu 1916 roku przewieziono tu morzem kolejne brygady płastunów, które wzięły udział w walkach latem. Trapezunt pozostał w rosyjskich rękach do rozpadu armii rosyjskiej po rewolucji. Turcy wrócili do miasta w lutym 1918 roku. Z dawnej społeczności ormiańskiej Trapezuntu, liczącej przed wojną według szacunków około 30 tysięcy osób, wymordowanej i deportowanej w 1915 roku w czasie ludobójstwa Ormian, Rosjanie zastali już tylko niewielu ocalałych.