Pierwsze oblężenie Przemyśla

Pierwsze oblężenie twierdzy Przemyśl trwało od drugiej połowy września do 9–11 października 1914 roku. Po klęsce w bitwie galicyjskiej armie austro-węgierskie wycofały się na zachód, a w okrążonej twierdzy nad Sanem zostało ponad 120 tysięcy żołnierzy pod dowództwem generała Hermanna Kusmanka von Burgneustädten. Rosyjska 3 Armia generała Radko Dimitriewa próbowała zdobyć twierdzę szturmem, ale w dniach 5–8 października poniosła ciężkie straty i niczego nie osiągnęła. Zaraz potem oblężenie przerwała austro-węgierska odsiecz. Była to pierwsza część jednego z najdłuższych oblężeń I wojny światowej, które zakończyło się kapitulacją twierdzy w marcu 1915 roku.

Daty oblężenia

Na tej stronie przyjmujemy daty 24 września – 9 października 1914 roku, za brytyjską chronologią wojny. Pod 24 września odnotowuje ona odcięcie Przemyśla, a pod 9 października jego odsiecz. Polskie opracowania zaczynają zwykle oblężenie 17 września, gdy z fortu „Popowice” padł pierwszy strzał do rosyjskiego patrolu kawalerii, a anglojęzyczne często 16 września. Okrążanie twierdzy trwało kilka dni, a pierścień zamknął się całkowicie około 26 września. Koniec oblężenia także rozkłada się na kilka dni. Rosjanie zaczęli odchodzić od fortów 9 października i tego samego dnia do twierdzy dotarły pierwsze oddziały austro-węgierskiej kawalerii. Dlatego za koniec oblężenia przyjmujemy ten dzień. Polskie źródła podają jednak najczęściej 10 października, gdy wojska rosyjskie wycofały się na całej linii, a część opracowań, zwłaszcza anglojęzycznych, 11 października. Główne siły odsieczy nadeszły 11–12 października.

Twierdza

Przemyśl zamykał drogę z Galicji Wschodniej na Kraków i na przełęcze karpackie. Austriacy budowali tu umocnienia od połowy XIX wieku. Zewnętrzny pierścień fortów miał około 45 kilometrów obwodu i 17 fortów głównych, uzupełnionych przez mniejsze forty, baterie i schrony. Wewnętrzny pierścień otaczał miasto. Większość umocnień pochodziła jednak z XIX wieku i nie była przygotowana na ostrzał nowoczesnej ciężkiej artylerii. Latem 1914 roku załoga i tysiące robotników w pośpiechu kopały okopy między fortami, rozciągały zasieki i budowały nowe stanowiska dział. Aby oczyścić pole ostrzału, wycięto lasy i zburzono zabudowania wielu okolicznych wsi.

Siły

Załoga liczyła według różnych źródeł od około 120 do ponad 130 tysięcy ludzi. Jej trzon stanowiła węgierska 23 Dywizja Piechoty Honwedu. Węgrów było w sumie według polskich szacunków 35–40 tysięcy. Resztę stanowiły głównie brygady pospolitego ruszenia (Landsturmu), złożone ze starszych rezerwistów, z wielu narodów monarchii. W pułkach z Galicji służyło wielu Polaków i Ukraińców. W mieście pozostało też, według różnych szacunków, od 18 do 30 tysięcy cywilów.

Rosjanie skierowali pod Przemyśl kilka dywizji z 3 Armii Dimitriewa. Siłami bezpośrednio oblegającymi twierdzę dowodził generał Dmitrij Szczerbaczow. Do szturmu Rosjanie użyli według polskich opracowań ponad 90 tysięcy żołnierzy. Nie mieli jednak ciężkiej artylerii oblężniczej, a ich lekkie i średnie działa nie mogły skutecznie zniszczyć fortów.

Przebieg

Druga połowa września. Rosyjska kawaleria pojawiła się pod fortami 16–17 września, gdy ostatnie kolumny armii polowej przechodziły przez Przemyśl na zachód. Rosyjskie dywizje stopniowo obsadzały przedpole twierdzy, zajmowały okoliczne wsie i przecinały drogi i linie kolejowe. Około 24–26 września pierścień się zamknął. Załoga prowadziła rozpoznanie i niewielkie wypady.

4 października. Do twierdzy przybył rosyjski parlamentariusz z wezwaniem do kapitulacji. Kusmanek je odrzucił.

5–6 października. Rosyjska artyleria ostrzeliwała forty, a piechota podchodziła coraz bliżej linii obrony, miejscami na kilkaset metrów.

7 października. Około godziny 3 w nocy Rosjanie ruszyli do głównego szturmu. Najsilniej atakowali południowo-wschodni odcinek w rejonie Siedlisk, przede wszystkim fort „Łysiczka”, a także forty „Hurko” i „Borek”. Rosyjska piechota dotarła miejscami pod same forty, ale obrońcy odparli ją ogniem i kontratakami.

8 października. Rosjanie zaatakowali forty na północnym odcinku twierdzy. Natarcie zatrzymało się na zasiekach.

9–11 października. Wobec zbliżania się austro-węgierskiej 3 Armii generała Svetozara Boroevicia Rosjanie przerwali oblężenie i wycofali się na wschodni brzeg Sanu. 9 października do Przemyśla weszła austro-węgierska kawaleria, a w kolejnych dniach główne siły odsieczy.

Straty

Straty rosyjskie w szturmie są szacowane bardzo różnie. Polskie opracowania mówią zwykle o około 10 tysiącach zabitych, rannych i jeńców, w tym 3–4 tysiącach zabitych. Część autorów, zwłaszcza anglojęzycznych, podaje nawet 40 tysięcy. Straty obrońców były wielokrotnie mniejsze, według jednych danych około 2 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych.

Po odsieczy

Odsiecz nie rozwiązała problemów twierdzy. W ciągu kilku tygodni przez Przemyśl przeszły wielkie masy wojsk polowych, które zużyły część zapasów. Dowództwo zdołało jedynie w części uzupełnić żywność i amunicję oraz ewakuować rannych. Kontrofensywa państw centralnych nad Sanem i Wisłą nie przyniosła rozstrzygnięcia, a na początku listopada armie austro-węgierskie znów się wycofały. Rosjanie po raz drugi otoczyli Przemyśl. Drugie oblężenie trwało do 22 marca 1915 roku, gdy wygłodzona załoga, po wysadzeniu fortów i magazynów, skapitulowała. Do niewoli poszło około 117–120 tysięcy żołnierzy.

Znaczenie

Obrona Przemyśla jesienią 1914 roku była jednym z nielicznych sukcesów Austro-Węgier w pierwszych miesiącach wojny. Twierdza przez kilka tygodni wiązała znaczne siły rosyjskie i zagradzała im drogę w głąb Galicji. Dzięki temu rozbite armie habsburskie mogły odpocząć i uzupełnić stany nad Dunajcem i Białą. Odparcie szturmu miało też ogromne znaczenie propagandowe. Pierwsze oblężenie zapowiadało jednak także przyszłą tragedię. Twierdza, której armia nie mogła porzucić, stała się dla niej ciężarem. Zimowe próby odsieczy w Karpatach przyniosły Austro-Węgrom ogromne straty, a kapitulacja Przemyśla w marcu 1915 roku była jedną z największych klęsk monarchii.