Bitwa galicyjska

Bitwą galicyjską nazywa się serię wielkich, powiązanych ze sobą starć, w których od 23 sierpnia do 11 września 1914 roku zmierzyły się główne siły Austro-Węgier i Rosji. Walki toczyły się na froncie długości około 300–400 kilometrów, od Wisły po Dniestr, w austriackiej Galicji i na południu Królestwa Polskiego. Wzięło w nich udział blisko dwa miliony żołnierzy. Armie austro-węgierskie zaczęły od zwycięstw pod Kraśnikiem i Komarowem, ale w tym samym czasie Rosjanie rozbili ich słabsze prawe skrzydło nad Złotą i Gniłą Lipą i 3 września zajęli Lwów. Próba odbicia miasta pod Gródkiem i Rawą Ruską oraz klęska pod Tarnawką zakończyły kampanię odwrotem za San. Była to pierwsza wielka bitwa monarchii habsburskiej w tej wojnie i zarazem cios, po którym jej armia nigdy w pełni się nie podniosła.

Nazwa i daty

Polska nazwa „bitwa galicyjska” jest umowna, bo znaczna część walk toczyła się nie w Galicji, lecz w Królestwie Polskim, na Lubelszczyźnie i Zamojszczyźnie. W literaturze polskiej spotyka się też określenie „wojna galicyjska”, obejmujące zwykle całe zmagania o Galicję w latach 1914–1915. W historiografii rosyjskiej używa się tej samej nazwy (Галицийская битва), a historiografia radziecka dzieliła ją na dwie operacje: lubelsko-chełmską na północy i halicko-lwowską na wschodzie. W Niemczech i Austrii pisano o bitwie w Galicji albo o bitwach pod Lwowem (Lemberg). Austriacka historia oficjalna nazywa całość pierwszą kampanią Austro-Węgier przeciw Rosji i wyróżnia w niej bitwy pod Kraśnikiem i Komarowem, bitwę pod Złoczowem, bitwę nad Gniłą Lipą i bitwę pod Rawą Ruską i Lwowem. W literaturze anglojęzycznej używa się nazwy Battle of Galicia albo Battle of Lemberg.

Daty też się różnią. Przyjmujemy 23 sierpnia, dzień pierwszej wielkiej bitwy pod Kraśnikiem, i 11 września, kiedy szef austro-węgierskiego sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf nakazał odwrót za San. Tak samo datuje bitwę większość literatury niemieckiej i anglojęzycznej. Część opracowań, w tym polska Wikipedia, zaczyna ją już 18 sierpnia, gdy rosyjska 8 Armia przekroczyła graniczny Zbrucz. Rosyjskie opracowania podają zwykle daty 5 (18) sierpnia – 8 (21) września według kalendarza juliańskiego i gregoriańskiego, a niektóre przedłużają bitwę do 13 (26) września, wliczając pościg za cofającymi się Austriakami.

Tło

Austro-Węgry weszły do wojny z dwoma przeciwnikami naraz. Conrad wysłał najpierw silne siły przeciw Serbii, a dopiero po wypowiedzeniu wojny Rosji 6 sierpnia zwrócił główny wysiłek na wschód. Część wojsk, zwłaszcza 2 Armia, zdążyła już pojechać koleją nad Sawę i Drinę, gdzie trwała bitwa na górze Cer. Do Galicji wracała z opóźnieniem i wchodziła do walki w częściach dopiero pod koniec sierpnia. Conrad przesunął też koncentrację swoich armii na zachód, za San i Dniestr, bo obawiał się szybszej, niż zakładano, rosyjskiej mobilizacji. Według części historyków Rosjanie znali przedwojenne austriackie plany, między innymi dzięki zdradzie pułkownika Alfreda Redla, i spodziewali się głównych sił przeciwnika pod Lwowem.

Plan Conrada przewidywał uderzenie na północ, w głąb Królestwa Polskiego, między Wisłą a Bugiem. Miały je wykonać 1 Armia generała Victora Dankla w stronę Lublina i 4 Armia generała Moritza von Auffenberga w stronę Chełma. Za Wisłą lewe skrzydło osłaniała grupa armijna generała Heinricha Kummera, a później także niemiecki Korpus Landwehry generała Remusa von Woyrscha. Wschodnią Galicję i Lwów miały tylko osłaniać 3 Armia generała Rudolfa von Brudermanna i grupa armijna generała Hermanna Kövessa, z której po przybyciu wojsk znad granicy serbskiej powstała 2 Armia generała Eduarda von Böhm-Ermollego. Nominalnym wodzem naczelnym był arcyksiążę Fryderyk, ale operacjami kierował Conrad. Liczył, że Niemcy szybko pobiją Francję i przyjdą mu z pomocą, a do tego czasu trzeba rozbić Rosjan, zanim zgromadzą całe swoje siły.

Po stronie rosyjskiej na Galicję szedł Front Południowo-Zachodni generała Nikołaja Iwanowa, którego szefem sztabu był generał Michaił Aleksiejew. Rosyjski plan był lustrzanym odbiciem austriackiego. Z północy, z rejonu Lublina i Chełma, na południe miały uderzyć 4 Armia generała Antona Salzy i 5 Armia generała Pawła Plehwego. Ze wschodu, z Wołynia i Podola, na Lwów maszerowały 3 Armia generała Nikołaja Ruzskiego i 8 Armia generała Aleksieja Brusiłowa. W ten sposób obie strony rzuciły swoje główne siły w przeciwnych kierunkach: Austriacy na północ, a najsilniejsze armie rosyjskie na zachód, na odsłonięte austriackie skrzydło.

Szacunki sił różnią się w zależności od źródła. Austriacka historia oficjalna mówi o około 900 tysiącach żołnierzy armii polowej, inne opracowania podają nawet milion. Rosjanie mieli według różnych autorów od miliona do 1,2 miliona ludzi, a w miarę trwania bitwy ich przewaga rosła, bo kolej dowoziła kolejne korpusy. Pod koniec sierpnia nad Wisłą zaczęła się formować nowa rosyjska 9 Armia generała Płatona Leczyckiego. Pierwsze starcia na granicy, z wielkim bojem kawalerii pod Jarosławicami 21 sierpnia, poprzedziły główną bitwę. W tym samym czasie w Prusach Wschodnich Niemcy, po przegranej pod Gąbinem, szykowali się do bitwy pod Tannenbergiem.

Sukcesy na północy: Kraśnik i Komarów

23 sierpnia armia Dankla zderzyła się na południe od Kraśnika z rosyjską 4 Armią. Po trzech dniach walk Rosjanie, zagrożeni oskrzydleniem, cofnęli się w stronę Lublina, a Salza stracił dowództwo. Jego miejsce zajął generał Aleksiej Ewert. Było to pierwsze zwycięstwo armii austro-węgierskiej w tej wojnie. Dankl szedł dalej na północ i na przełomie sierpnia i września jego czołowe oddziały stanęły na wzgórzach przed Lublinem.

26 sierpnia na prawo od niego do bitwy pod Komarowem weszła armia Auffenberga. Przez tydzień walczyła na Zamojszczyźnie, między Zamościem, Komarowem a Tomaszowem Lubelskim, z rosyjską 5 Armią Plehwego. Po kryzysie 27–28 sierpnia Austriacy obeszli Rosjan z obu skrzydeł i wydawało się, że powtórzą sukces, jaki Niemcy odnieśli właśnie nad armią Samsonowa. Kleszcze się jednak nie zamknęły. W nocy z 1 na 2 września Plehwe wycofał poturbowaną armię na północny wschód, za Bug. Komarów był największym zwycięstwem Austro-Węgier w całej kampanii, ale zwycięstwem niepełnym.

Klęska na wschodzie: Złota Lipa i utrata Lwowa

W tych samych dniach rozstrzygały się losy wschodniej Galicji. Conrad sądził, że od wschodu nadchodzą tylko słabe siły rosyjskie, i polecił Brudermannowi natarcie. 26 sierpnia trzy korpusy 3 Armii ruszyły na wschód, w stronę Złotej Lipy, i pod Złoczowem oraz na wzgórzach Gołogór wpadły na czołówki dwóch armii rosyjskich. Austro-węgierska piechota, nacierająca w zwartych szykach, poniosła ogromne straty od ognia artylerii i karabinów maszynowych. Po dwóch dniach Brudermann wycofał się na zachód, nad Gniłą Lipę. Tam 29–30 sierpnia korpusy Ruzskiego i Brusiłowa przełamały jego obronę, mimo że na pomoc przybywały już pierwsze oddziały 2 Armii. Rozbita armia cofnęła się za Lwów, nad rzekę Wereszycę, w rejon Gródka Jagiellońskiego.

Lwów nie był przygotowany do obrony. 30 sierpnia władze Galicji zaczęły ewakuację urzędów, 2 września miasto opuściły ostatnie oddziały austro-węgierskie, a 3 września wkroczyli do niego bez walki Rosjanie. W pierwszych dniach września 8 Armia Brusiłowa zajęła też Halicz nad Dniestrem. Brudermann został odwołany, a dowództwo 3 Armii objął generał Svetozar Boroević. Zajęte ziemie Rosja oddała pod zarząd generał-gubernatora Gieorgija Bobrinskiego, a w Petersburgu, od niedawna nazywanym Piotrogrodem, zdobycie stolicy Galicji świętowano jako wielkie zwycięstwo, które równoważyło klęskę w Prusach Wschodnich.

Zwrot Conrada: Rawa Ruska, Gródek i Tarnawka

Conrad nie pogodził się z utratą Lwowa. Uznał, że Rosjanie pobici pod Komarowem są na tyle osłabieni, że może obrócić główne siły Auffenberga na południe. Od 3–4 września 4 Armia maszerowała w stronę Rawy Ruskiej, by uderzyć w skrzydło Rosjan idących od Lwowa na zachód. Na północy, nad Huczwą, została jedynie słaba grupa arcyksięcia Józefa Ferdynanda, a między armią Auffenberga a walczącą samotnie pod Lublinem armią Dankla otwierała się coraz szersza luka. Dowództwo rosyjskie postąpiło odwrotnie. 3 września Iwanow nakazał ogólne natarcie: armie 9, 4 i 5 miały uderzyć z północy w stronę dolnego Sanu, a 3 Armia na północny zachód, w skrzydło i tyły Austriaków. Przeciw armiom Boroevicia i Böhm-Ermollego zostawała 8 Armia Brusiłowa.

Zamiast uderzenia w skrzydło pod Rawą Ruską wybuchła od 6 września ciężka bitwa spotkaniowa z rosyjską 3 Armią, w lasach i na bagnach między Rawą, Magierowem a Niemirowem. 8 września Boroević i Böhm-Ermolli ruszyli do natarcia znad Wereszycy, na froncie od Janowa po Dniestr. Brusiłow musiał rzucić do walki ostatnie odwody, a w austriackim sztabie przez chwilę wierzono, że Lwów jest w zasięgu. Wyczerpane pułki nie zdołały jednak przełamać rosyjskiej obrony i do 10 września ich natarcie wygasło.

O wyniku bitwy przesądziły wydarzenia na północy. Tam od początku września na armię Dankla nacierały wzmocnione rosyjskie armie 4 i 9, w tym Korpus Gwardii i Korpus Grenadierów. Niewielkim wsparciem był Korpus Landwehry Woyrscha, który 3 września przekroczył Wisłę i stanął u boku 1 Armii. W bitwie pod Tarnawką, na południe od Lublina, Rosjanie 7–9 września przełamali obronę Austriaków i Niemców, a 9 września Dankl zaczął się cofać ku Sanowi. Tymczasem odtworzona 5 Armia Plehwego weszła w lukę między armiami austro-węgierskimi i zagroziła tyłom 4 Armii. 11 września rosyjski XI Korpus przełamał pod Rawą Ruską front austro-węgierskiego XVII Korpusu, a rosyjska kawaleria pojawiała się już za liniami Auffenberga. Wieczorem tego dnia Conrad, obawiając się odcięcia od przepraw na Sanie i okrążenia, wydał wszystkim armiom rozkaz ogólnego odwrotu.

Odwrót za San i Przemyśl

Odwrót odbywał się w ulewnym deszczu, po rozmokłych drogach zatłoczonych taborami, artylerią i uciekającą ludnością. Tysiące maruderów trafiły do niewoli, a niektóre oddziały poddawały się bez walki. Rosjanie ruszyli w pościg z opóźnieniem, bo sami byli wyczerpani, a zaopatrzenie, zwłaszcza w amunicję artyleryjską, nie nadążało za frontem. Armie austro-węgierskie przeprawiły się za San w połowie września, ale tej linii nie zdołały utrzymać. Pod koniec września cofnęły się dalej, za Dunajec i Białą oraz w Karpaty. Rosjanie zajęli większą część Galicji, a także północną Bukowinę z Czerniowcami, i stanęli u przełęczy karpackich, skąd mogli zagrozić Węgrom.

Na ich drodze została twierdza Przemyśl, w której znalazło się ponad 100 tysięcy żołnierzy pod dowództwem generała Hermanna Kusmanka. Conrad postanowił jej nie ewakuować, by wiązała siły rosyjskie. Pod koniec września rosyjska 3 Armia, którą po przejściu Ruzskiego na Front Północno-Zachodni objął generał Radko Dimitriew, zamknęła wokół niej pierścień. Rozpoczęło się pierwsze oblężenie twierdzy, której losy przez następne pół roku śledziła cała monarchia.

Polacy w bitwie galicyjskiej

Prawie cała bitwa toczyła się na ziemiach polskich, a Polacy walczyli w niej po obu stronach frontu. W armii austro-węgierskiej służyli w pułkach z Galicji, z okręgów korpusów krakowskiego, przemyskiego i lwowskiego, a w armii rosyjskiej jako poborowi z Królestwa Polskiego. Wielki książę Mikołaj Mikołajewicz kilka dni przed bitwą wezwał Polaków do walki u boku Rosji, obiecując zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara. Po drugiej stronie powstawały Legiony Polskie. Oddziały Józefa Piłsudskiego działały w tym czasie na Kielecczyźnie, na lewym brzegu Wisły, poza głównym polem bitwy, a w drugiej połowie września osłaniały nad Wisłą północne skrzydło cofających się armii. Formowany we Lwowie Legion Wschodni ewakuowano na zachód przed wkroczeniem Rosjan i 21 września rozwiązano.

Dla ludności cywilnej, polskiej, ukraińskiej i żydowskiej, bitwa oznaczała przemarsze wojsk, rekwizycje, spalone wsie i masową ucieczkę. Setki tysięcy uchodźców ruszyły na zachód, do Krakowa i dalej w głąb monarchii. Wycofujące się wojska austro-węgierskie aresztowały, a niekiedy rozstrzeliwały Rusinów podejrzanych o sympatie prorosyjskie. Rosyjska okupacja Lwowa i Galicji Wschodniej, trwająca do czerwca 1915 roku, przyniosła rusyfikację, prześladowania Kościoła greckokatolickiego i wrogość wobec Żydów, a pod koniec września także pogrom we Lwowie.

Straty

Dokładnych liczb nie da się ustalić, a szacunki znacznie się różnią. Austriacka historia oficjalna przyznaje, że z około 900 tysięcy żołnierzy, którzy w sierpniu ruszyli do walki, nad San wróciło mniej niż dwie trzecie, a rosyjskie komunikaty o 250 tysiącach zabitych i rannych i około 100 tysiącach jeńców uznaje za niewiele przesadzone. Według różnych autorów Austro-Węgry straciły od około 320 do 400 tysięcy żołnierzy zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli, w tym od 100 do 130 tysięcy jeńców, oraz kilkaset dział. Najdotkliwsza była utrata doświadczonych podoficerów i, według częstych szacunków, około jednej trzeciej zawodowych oficerów, których nie dało się już zastąpić.

Straty rosyjskie szacuje się zwykle na około 225–250 tysięcy ludzi, w tym około 40 tysięcy wziętych do niewoli. Austriacka historia oficjalna również mówi o około 250 tysiącach brakujących żołnierzy na milion, z którym armie Iwanowa rozpoczęły kampanię. Rosyjscy dowódcy sami przyznawali, że wyczerpanie i ciężkie straty ich wojsk nie pozwoliły na energiczny pościg.

Znaczenie

Bitwa galicyjska była największym zwycięstwem Rosji w pierwszym roku wojny i wielką klęską Austro-Węgier. Pierwsza samodzielna kampania armii habsburskiej przeciw Rosji zakończyła się utratą Lwowa i większej części Galicji, a armia straciła trzon przedwojennych kadr. Odtąd monarchia coraz bardziej zależała od pomocy Niemiec. Już pod koniec września Niemcy utworzyli na Śląsku nową 9 Armię, która wspólnie z Austriakami ruszyła do ofensywy nad Wisłą i Sanem. Na krótko przerwała ona oblężenie Przemyśla. Osłabienie armii austro-węgierskiej na wschodzie odbiło się też na froncie serbskim, gdzie monarchia nie mogła rzucić wszystkich sił przeciw Serbii.

Dla Rosji zwycięstwo w Galicji zrównoważyło klęskę pod Tannenbergiem i umocniło sławę Ruzskiego i Brusiłowa. Rosyjska propaganda przedstawiała zajęte ziemie jako odzyskaną „ruską” ziemię. Zwycięzcy nie zdołali jednak zniszczyć pokonanych armii. Przemyśl, oblegany ponownie od listopada, skapitulował w marcu 1915 roku, ale już w maju i czerwcu 1915 roku, po przełamaniu frontu pod Gorlicami, państwa centralne odzyskały Przemyśl i Lwów. Dla Polaków bitwa galicyjska była pierwszym wielkim doświadczeniem wojny, która przetoczyła się przez ich ziemie i w której żołnierze tego samego narodu stawali naprzeciw siebie w mundurach zaborców.