Hermann Kövess

Hermann Kövess von Kövessháza, od 1917 roku baron, należał do najskuteczniejszych dowódców armii austro-węgierskiej, choć wojnę zaczął jako jeden z najstarszych i najbardziej pomijanych generałów monarchii. W 1914 roku, gdy młodsi od niego koledzy obejmowali armie, on dowodził korpusem. Dopiero w 1915 roku dostał samodzielne zadania: jego wojska zajęły lewobrzeżną część twierdzy Iwangród, a jesienią jako dowódca 3 Armii zdobył Belgrad. Zimą 1915/1916 roku w kilka tygodni podbił Czarnogórę i północną Albanię, a latem 1917 roku odbił Bukowinę z Czerniowcami. Był jednym z niewielu generałów monarchii, których cenili także Niemcy. Na koniec, w listopadzie 1918 roku, cesarz Karol uczynił go naczelnym wodzem armii, która właśnie przestawała istnieć.

Przed wojną

Urodził się 30 marca 1854 roku w Temeszwarze w Banacie. Ojciec był oficerem, który w 1873 roku otrzymał szlachectwo z przydomkiem „von Kövessháza”, matka pochodziła z rodziny Sasów siedmiogrodzkich. Jego językiem ojczystym był niemiecki. Ukończył techniczną akademię wojskową w Wiedniu, w 1872 roku został podporucznikiem saperów, a po szkole wojennej służył w sztabach. W 1882 roku brał udział w tłumieniu powstania w Krivošije w południowej Dalmacji.

Dwukrotnie oblał jednak egzamin wymagany od oficerów sztabu generalnego i musiał przejść do piechoty. Mimo to awansował szybko, w kilku przypadkach poza kolejnością, i około 1900 roku był jednym z najmłodszych pułkowników armii. Dowodził pułkiem w Wiedniu, potem brygadą i dywizją w Innsbrucku. Wyróżniał się w armii także tym, że był protestantem, co w zdominowanym przez katolików korpusie oficerskim było rzadkością. Później miał zostać jedynym protestanckim marszałkiem polnym monarchii.

W czerwcu 1911 roku objął XII Korpus w Sybinie, czyli dowództwo wojsk w Siedmiogrodzie, a w listopadzie został generałem piechoty. W 1912 roku, gdy kilkuset katolików w Sybinie przeszło na protestantyzm, dworscy przeciwnicy oskarżyli go o bierność i omal nie doprowadzili do jego dymisji.

1914: Galicja i Polska

Latem 1914 roku Kövess był najstarszym wiekiem i stażem dowódcą korpusu w armii, a mimo to nie dostał armii. Dowództwa armii objęli młodsi od niego Victor Dankl i Eduard von Böhm-Ermolli. Jego korpus, złożony z dywizji siedmiogrodzkich, pojechał do Galicji Wschodniej jako czołówka 2 Armii, która wciąż walczyła z Serbami. Do jej przyjazdu Kövess dowodził grupą armijną osłaniającą Lwów i Dniestr u boku 3 Armii generała Rudolfa von Brudermanna. W bitwie nad Złotą Lipą i w następnych walkach nad Gniłą Lipą jego wojska poniosły ciężkie straty i musiały się cofnąć, a 3 września Rosjanie zajęli Lwów. W tych samych dniach pod Uhnowem poległ jego najstarszy syn Adalbert.

Po bitwie galicyjskiej XII Korpus walczył w składzie 2 Armii w Karpatach i pod Starym Samborem, a w listopadzie przewieziono go koleją na Śląsk i do Królestwa Polskiego. Tam, nad Wartą i Pilicą, osłaniał południowe skrzydło Niemców w czasie bitwy pod Łodzią i w zimowych walkach pozycyjnych. Gdy wiosną 1915 roku 2 Armia wróciła w Karpaty, Kövess został w Polsce. Jego korpus, rozbudowany w grupę armijną, wszedł w skład armii pruskiego generała Remusa von Woyrscha.

1915: Iwangród i Belgrad

Po przełamaniu pod Gorlicami Rosjanie zaczęli opuszczać Królestwo Polskie, a grupa Kövessa ruszyła nad Wisłę. W lipcu jego siedmiogrodzkie dywizje walczyły pod Radomiem i Kozienicami, a od 22 lipca zamykały od zachodu twierdzę Iwangród. 1 sierpnia, po kilkugodzinnym ostrzale, grupa szturmowa 35 Dywizji przełamała wysunięte pozycje rosyjskie. W nocy na 4 sierpnia Rosjanie wysadzili umocnienia i wycofali się za Wisłę, a 4 sierpnia wojska Kövessa weszły do fortów na lewym brzegu. Wiedeńskie komunikaty i część późniejszych biografii mówią o zdobyciu twierdzy szturmem, choć jej główną część Rosjanie oddali sami. Za Iwangród Kövess otrzymał później Krzyż Komandorski Orderu Marii Teresy.

Pod koniec września 1915 roku objął odtworzoną 3 Armię, przeznaczoną do wyprawy na Serbię. Całą operacją kierował niemiecki feldmarszałek August von Mackensen, a obok Kövessa nacierała niemiecka 11 Armia Maxa von Gallwitza. 6 października artyleria 3 Armii otworzyła ogień, a w nocy na 7 października jej piechota sforsowała Sawę i Dunaj u stóp Belgradu. Po dwóch dobach zaciętej obrony Serbów stolica padła 9 października. Według popularnej wówczas w monarchii formuły Kövess był drugim po księciu Eugeniuszu Sabaudzkim austriackim wodzem, który zdobył Belgrad. Pościg przez Szumadię i góry Sandżaku szedł jednak powoli. Armia Kövessa zajęła Kragujevac, w listopadzie Novi Pazar i Mitrowicę, a pod koniec roku Peć, choć zaopatrzenie wojsk w zimowych górach prawie się załamało. W podboju Serbii Kövess dowodził główną siłą austro-węgierską, ale rozstrzygające decyzje podejmowali Niemcy.

Czarnogóra i Albania

W grudniu 1915 roku szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf, wbrew Niemcom, wyłączył 3 Armię spod dowództwa Mackensena i podporządkował ją sobie. Kövess dostał zadanie, które Conrad uważał za sprawę monarchii: podbój Czarnogóry. Na początku stycznia 1916 roku jego wojska uderzyły z trzech stron: od Zatoki Kotorskiej na masyw Lovćen, z Hercegowiny i z Sandżaku. Po trzech dniach walk Austriacy zdobyli Lovćen, a 13 stycznia weszli do Cetyni. Król Mikołaj I poprosił o rozejm, ale Conrad depeszami nakazał Kövessowi iść dalej, dopóki Czarnogóra nie skapituluje bez warunków. Kraj złożył broń w drugiej połowie stycznia, a wojska 3 Armii zajęły Szkodrę, Tiranę i pod koniec lutego Durrës. Podbój Czarnogóry był jedną z bardzo nielicznych zwycięskich kampanii, które armia austro-węgierska przeprowadziła bez udziału Niemców. 26 lutego 1916 roku Kövess został generałem pułkownikiem.

1916: Tyrol i Galicja

Wiosną 1916 roku 3 Armię przewieziono do Tyrolu. W ofensywie, którą Conrad przygotował przeciw Włochom, miała iść w drugim rzucie za 11 Armią Dankla i po przełamaniu zejść na równinę Wenecji. W bitwie pod Asiago, rozpoczętej 15 maja, wojska obu armii zdobyły płaskowyże Folgarii i Vezzeny, Arsiero i Asiago, ale na ostatnich grzbietach przed równiną natarcie utknęło. Gdy na wschodzie ruszyła ofensywa Brusiłowa, dowództwo 3 Armii pospiesznie przewieziono do Galicji Wschodniej. Tam, w rejonie Stanisławowa, między Dniestrem a Karpatami, Kövess objął część frontu rozbitej 7 Armii. Pod koniec lipca i w pierwszych dniach sierpnia rosyjska 9 Armia przełamała jego front pod Ottynią i Tłumaczem, a 11 sierpnia weszła do Stanisławowa. Kövess nie miał już czym zatrzymać przeciwnika i ratowały go dopiero niemieckie posiłki.

W połowie października 1916 roku, na życzenie arcyksięcia Karola, dowódcy grupy armii, Kövess przejął w Syhocie Marmaroskim 7 Armię, broniącą Karpat Lesistych na granicy Węgier. Jej poprzedni dowódca, Karl Pflanzer-Baltin, stracił stanowisko po klęsce w Bukowinie. Do zimy armia Kövessa odparła rosyjskie ataki na przełęcze, które po wejściu Rumunii do wojny miały otworzyć Rosjanom drogę na Węgry.

1917: Bukowina

W lipcu 1917 roku ofensywa Kiereńskiego nie objęła 7 Armii, ale gdy Niemcy i Austriacy przełamali front pod Złoczowem, cały rosyjski front od Seretu po Karpaty ruszył do odwrotu. Kövess zszedł z gór. Razem z 3 Armią i niemieckimi dywizjami ścigał rosyjską 8 Armię przez Bukowinę. 3 sierpnia Rosjanie ostatecznie oddali Czerniowce, a wkrótce potem armia Kövessa zajęła też Radowce i niemal całą Bukowinę, aż po granicę Besarabii. Odzyskanie stolicy Bukowiny było jednym z nielicznych sukcesów monarchii w tym roku. Cesarz Karol odwiedził odzyskane miasto i mianował Kövessa marszałkiem polnym, z datą 5 sierpnia. W sierpniu Kövess otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Marii Teresy i tytuł barona węgierskiego, a później dożywotnie miejsce w węgierskiej Izbie Magnatów.

Od połowy stycznia do początku kwietnia 1918 roku dowodził frontem złożonym z 1 i 7 Armii, od Dniestru po południowo-wschodni narożnik Siedmiogrodu. Po pokoju z Rosją i zawieszeniu broni z Rumunią front rozwiązano, a Kövess na kilka miesięcy znalazł się bez przydziału.

1918: Bałkany i koniec monarchii

Po załamaniu się frontu salonickiego i kapitulacji Bułgarii na przełomie września i października 1918 roku Kövess dostał najbardziej niewdzięczne zadanie wojny: obronę Bałkanów. Przyjechał do Belgradu na początku października, a 10 października objął dowództwo wszystkich wojsk państw centralnych w Serbii, Czarnogórze i Albanii. Obiecane dywizje z Tyrolu, z Ukrainy i z Niemiec wciąż jechały koleją. Gdy Serbowie odbili Nisz, Kövess postanowił wycofać wojska za Dunaj, Sawę i Drinę i tam stworzyć nową linię obrony. Pod koniec października przeprawa była w toku, a 1 listopada Serbowie weszli do Belgradu. Obrona linii rzek straciła jednak sens, bo monarchia się rozpadała.

3 listopada 1918 roku, w dniu podpisania rozejmu w Villa Giusti, cesarz Karol złożył naczelne dowództwo i wyznaczył na swojego następcę Kövessa. Do jego przyjazdu obowiązki pełnił szef sztabu generalnego Arthur Arz von Straußenburg. Kövess, który był wtedy w drodze z Bałkanów, płynął Dunajem i dotarł do Wiednia 9 listopada, gdy Austria i Węgry były już osobnymi państwami, a pułki rozjeżdżały się do nowych ojczyzn. Jako naczelny wódz armii, której już nie było, kierował do drugiej połowy grudnia jej demobilizacją i likwidacją naczelnego dowództwa.

Po wojnie

Po wojnie żył w Wiedniu i w Budapeszcie, poświęcając się historii i sztuce. W 1919 roku odmówił węgierskim oficerom, którzy chcieli go postawić na czele kontrrewolucyjnej organizacji. Przewodniczył kapitule Orderu Marii Teresy i bywał na zjazdach weteranów. Zmarł w Wiedniu 22 września 1924 roku. Pochowano go z honorami państwowymi na cmentarzu Kerepesi w Budapeszcie.

Ocena

Kövess należy do generałów monarchii ocenianych najżyczliwiej, choć poświęcono mu niewiele badań. Brytyjska encyklopedia z 1922 roku nazwała go jednym z najpopularniejszych dowódców starej monarchii, a węgierscy historycy, jak Tibor Balla, zaliczają go do najskuteczniejszych wodzów armii austro-węgierskiej. Austriacki autor Georg Reichlin-Meldegg zatytułował jego biografię pytaniem, czy był „cesarskim księciem Eugeniuszem”. Uchodził za dowódcę spokojnego i dobrze współpracującego z Niemcami, co w tej armii było rzadkie.

Ostrożniejsi historycy zwracają uwagę, że jego największe sukcesy miały ograniczony charakter. W Serbii działał pod rozkazami Mackensena i z niemieckim wsparciem, Czarnogóra była przeciwnikiem bardzo słabym, a w Bukowinie w 1917 roku szedł za cofającą się armią, która zaczynała się rozpadać. Kiedy zaś stawał przed przeważającymi siłami, jak nad Gniłą Lipą w 1914 roku czy pod Stanisławowem w 1916 roku, przegrywał tak samo jak inni. Jego mianowanie na naczelnego wodza w listopadzie 1918 roku było gestem bez znaczenia wojskowego. Wszyscy przyznają mu jednak opanowanie i lojalność, a dla wielu kombatantów pozostał symbolem dawnej, wielonarodowej armii, z którą do końca się utożsamiał.