Bitwa nad Złotą Lipą

Bitwa nad Złotą Lipą, stoczona w dniach 26–30 sierpnia 1914 roku na wschód od Lwowa, była jednym z kluczowych starć bitwy galicyjskiej. Rosyjskie armie generałów Nikołaja Ruzskiego i Aleksieja Brusiłowa rozbiły w niej austro-węgierską 3 Armię generała Rudolfa von Brudermanna i grupę armijną generała Hermanna Kövessa, otwierając sobie drogę do stolicy Galicji.

Nazwa i daty

Walki toczyły się w dwóch etapach, nad dwiema równoległymi rzekami, dopływami Dniestru. Najpierw, 26–27 sierpnia, nad położoną dalej na wschód Złotą Lipą, a potem, 29–30 sierpnia, nad bliższą Lwowa Gniłą Lipą. Historycy różnie nazywają i datują te wydarzenia. W polskiej literaturze mówi się zwykle o dwóch bitwach, nad Złotą i nad Gniłą Lipą, choć ich daty bywają podawane rozmaicie. W literaturze anglojęzycznej całość określa się często jako bitwę nad Gniłą Lipą (26–30 sierpnia) albo pierwszą bitwę pod Lwowem. Na tej stronie opisujemy oba etapy łącznie.

Plany i siły

Szef austro-węgierskiego sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf postawił na ofensywę na północ, w głąb Królestwa Polskiego. Tam walczyły armie Dankla i Auffenberga, które wygrały bitwy pod Kraśnikiem i Komarowem. Wschodnia Galicja miała być tylko osłaniana. Conrad liczył, że Rosjanie będą tu słabi, a ich główne siły uderzą z północy.

Tymczasem rosyjski Front Południowo-Zachodni generała Nikołaja Iwanowa rzucił na wschodnią Galicję dwie silne armie. 3 Armia Ruzskiego nadciągała z Wołynia, a 8 Armia Brusiłowa z Podola, przez graniczną rzekę Zbrucz. Razem liczyły osiem korpusów, czyli około 22 dywizji piechoty oraz kilka dywizji kawalerii. Brudermann miał w pierwszej linii trzy korpusy, a z Kövessem i nadciągającymi posiłkami około 13 dywizji. Szacunki liczebności obu stron różnią się w zależności od źródła, ale wszystkie wskazują na wyraźną przewagę Rosjan, zwłaszcza w artylerii.

Nad Złotą Lipą (26–27 sierpnia)

25 sierpnia Brudermann otrzymał rozkaz uderzenia na wschód. Rano 26 sierpnia III Korpus ruszył na Złoczów, XII Korpus dalej na południe, w stronę Remizowiec, a XI Korpus osłaniał północne skrzydło. Austriacy spodziewali się słabych oddziałów, a natrafili na czołówki dwóch armii. Pod Złoczowem i na wzgórzach Gołogór rozegrał się zacięty bój spotkaniowy. Austro-węgierska piechota, nacierająca w zwartych szykach, została zdziesiątkowana przez rosyjską artylerię i karabiny maszynowe. Część oddziałów wycofała się w nieładzie aż w stronę Lwowa.

27 sierpnia Brudermann spróbował jeszcze raz przejść do natarcia, ale bez skutku. W nocy z 27 na 28 sierpnia jego armia rozpoczęła odwrót na zachód, na linię Gniłej Lipy, od okolic Lwowa po Przemyślany i Rohatyn. Według niektórych rosyjskich danych sam rosyjski 11 Korpus wziął w tych dniach około 3500 jeńców, tracąc blisko 4700 zabitych i rannych.

Nad Gniłą Lipą (29–30 sierpnia)

Ruzski przez chwilę zwolnił marsz, co dało Austriakom czas na umocnienie się nad Gniłą Lipą. Na pomoc przybywały pierwsze oddziały 2 Armii, przerzucane z frontu serbskiego. Nie zmieniło to jednak układu sił. 29 sierpnia austro-węgierskie kontrataki zostały zatrzymane przez korpusy Brusiłowa, nacierające od południowego wschodu. 30 sierpnia Rosjanie przełamali obronę, zwłaszcza na odcinku XII Korpusu, a armia Brudermanna w bezładzie cofnęła się na zachód, za Lwów, nad rzekę Wereszycę w rejonie Gródka Jagiellońskiego.

Straty

Straty obu stron są trudne do ustalenia, bo ginęły w ogólnym bilansie bitwy galicyjskiej. Według szacunków Austro-Węgrzy stracili dziesiątki tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz wiele dział. Jeden z szacunków mówi o około 20 tysiącach żołnierzy i 70 działach utraconych w samym starciu nad Gniłą Lipą. Rosyjskie straty były wyraźnie mniejsze.

Polacy i ludność cywilna

Bitwa rozgrywała się w Galicji Wschodniej, zamieszkanej przez Polaków, Ukraińców i Żydów. W armii austro-węgierskiej, zwłaszcza w lwowskim XI Korpusie, walczyło wielu Polaków, a w szeregach armii rosyjskiej służyli poborowi z Królestwa Polskiego. Polacy stawali więc naprzeciw siebie po obu stronach frontu. Dla mieszkańców wsi i miasteczek nad Złotą i Gniłą Lipą oznaczało to przemarsze wojsk, rekwizycje, pożary i ucieczkę przed frontem.

Znaczenie

Klęska nad Złotą i Gniłą Lipą zdecydowała o losie Lwowa. 30 sierpnia władze Galicji zaczęły ewakuację urzędów z miasta, 2 września opuściły je ostatnie oddziały austriackie, a 3 września wkroczyli do niego Rosjanie. Brudermann został odwołany ze stanowiska w pierwszych dniach września, a jego miejsce zajął generał Svetozar Boroević. Rosyjska okupacja Lwowa i dużej części Galicji trwała do czerwca 1915 roku. Towarzyszyły jej próby rusyfikacji, aresztowania i deportacje, a 27 września 1914 roku rosyjscy żołnierze dokonali w mieście pogromu ludności żydowskiej.

Conrad próbował jeszcze odwrócić losy kampanii. Skierował armię Auffenberga na południe, by wspólnie z 3 i 2 Armią pobić Rosjan pod Lwowem. We wrześniu doszło do ciężkich walk pod Rawą Ruską i Gródkiem Jagiellońskim, ale zagrożenie okrążeniem zmusiło Austro-Węgrów do odwrotu za San.