Początek pierwszego oblężenia Przemyśla

24 września 1914 roku, według brytyjskiej chronologii wojny, rosyjskie wojska odcięły twierdzę Przemyśl od cofających się na zachód armii austro-węgierskich. Rozpoczęło się pierwsze oblężenie jednej z największych twierdz Europy. W jej murach znalazło się ponad 120 tysięcy żołnierzy i kilkanaście tysięcy cywilów. Przemyśl stał się symbolem wojny w Galicji, a jego losy przez następne pół roku śledziła cała monarchia habsburska.

Kiedy zaczęło się oblężenie?

Podawane w literaturze daty różnią się o ponad tydzień, bo okrążanie twierdzy było procesem rozłożonym na kilka dni. Pierwsze rosyjskie patrole kawalerii pojawiły się pod fortami 16–17 września, w czasie wielkiego odwrotu Austro-Węgier za San. Według polskich opracowań pierwszy strzał oblężenia padł 17 września z fortu „Popowice” do rosyjskiego patrolu i tę datę przyjmuje się zwykle za początek oblężenia. W kolejnych dniach rosyjskie dywizje podchodziły pod twierdzę z północy i wschodu, a ostatnie oddziały austro-węgierskiej armii polowej odchodziły na zachód. Brytyjska chronologia notuje odcięcie Przemyśla 24 września, a pierścień wokół twierdzy zamknął się całkowicie około 26 września. Od tego dnia załoga nie miała już lądowego połączenia z resztą armii.

Twierdza nad Sanem

Przemyśl, stare miasto nad Sanem, leżał na głównej drodze i linii kolejowej łączącej Kraków ze Lwowem. Austriacy zaczęli go umacniać w latach 50. XIX wieku, a zasadniczą rozbudowę prowadzili od lat 70. i 80. Powstały dwa pierścienie umocnień. Zewnętrzny miał około 45 kilometrów obwodu i składał się z 17 fortów głównych oraz wielu mniejszych fortów, baterii i schronów. Wewnętrzny otaczał samo miasto. Według różnych zestawień w obu pierścieniach było łącznie około czterdziestu fortów.

Była to jednak twierdza w dużej mierze przestarzała. Większość fortów zbudowano w XIX wieku z cegły i kamienia, z myślą o artylerii tamtych czasów. Przed wojną brakowało pieniędzy na modernizację, więc latem 1914 roku żołnierze i tysiące robotników w pośpiechu kopali okopy, stawiali zasieki z drutu kolczastego i budowali nowe stanowiska artylerii między fortami. Wycięto lasy i zburzono całe wsie, które zasłaniały pole ostrzału. Ich mieszkańcy musieli opuścić domy.

Załoga

Komendantem twierdzy był generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten. Na początku oblężenia jego załoga liczyła według różnych źródeł od około 120 do ponad 130 tysięcy ludzi. Wraz z żołnierzami w okrążeniu znalazły się tysiące koni, zapasy żywności oraz setki dział, w dużej części przestarzałych.

Była to armia wielu narodów. Najsilniejszą jednostką była węgierska 23 Dywizja Piechoty Honwedu, a Węgrów było w twierdzy według polskich szacunków od 35 do 40 tysięcy. Większość załogi stanowili jednak starsi rezerwiści z pospolitego ruszenia (Landsturmu), mężczyźni w wieku około 37–42 lat, słabo uzbrojeni i wyszkoleni. Wśród nich byli Austriacy, Czesi, Słowacy, Rumuni i inni, a w pułkach z Galicji służyło wielu Polaków i Ukraińców. Rozkazy dzienne trzeba było wydawać w kilku językach, a gazeta twierdzy ukazywała się w wersji polskiej, niemieckiej i węgierskiej. Dowództwo nie ufało części żołnierzy słowiańskich, zwłaszcza Ukraińcom, podejrzewanym o sympatie prorosyjskie.

Miasto w oblężeniu

Przed wojną Przemyśl liczył kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców: Polaków, Żydów i Ukraińców. Władze nakazały ewakuację osób, które nie miały zapasów żywności, ale wielu cywilów zostało w mieście. Źródła podają, że w okrążeniu znalazło się od około 18 do 30 tysięcy ludności cywilnej, w tym uchodźcy z okolicznych wsi. Dla nich oblężenie oznaczało drożyznę, niedobory, rekwizycje i ciągłą obecność wojska. Mieszkańcy, zwłaszcza Żydzi i Ukraińcy, padali też ofiarą podejrzeń o szpiegostwo i przemocy ze strony żołnierzy.

Rosjanie pod fortami

Twierdzę oblegała rosyjska 3 Armia generała Radko Dimitriewa, Bułgara w służbie rosyjskiej. Bezpośrednio pod Przemyślem stanęło kilka dywizji, według anglojęzycznych opracowań sześć. Wkrótce ich dowódcą został generał Dmitrij Szczerbaczow. Główne siły 3 Armii szły dalej na zachód, w pościgu za Austriakami. Rosjanie nie mieli jednak ciężkiej artylerii oblężniczej. Liczyli, że twierdza, broniona przez starszych rezerwistów, szybko się podda albo ulegnie gwałtownemu szturmowi.

Dimitriew chciał zdobyć Przemyśl, zanim państwa centralne przejdą do kontrofensywy. 4 października wysłał do twierdzy parlamentariusza z wezwaniem do kapitulacji, a po odmowie nakazał szturm. Od 5 października rosyjska artyleria ostrzeliwała forty, a 7 października o świcie piechota ruszyła do ataku, najsilniej na forty w rejonie Siedlisk na południowym wschodzie. Do 8 października Rosjanie atakowali także forty północne. Wszystkie natarcia załamały się na zasiekach i w ogniu obrońców. Straty rosyjskie oceniane są bardzo różnie: w polskich opracowaniach zwykle na około 10 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli, w części innych nawet na 40 tysięcy. Załoga straciła wielokrotnie mniej.

Odsiecz i drugie oblężenie

Tymczasem na przełomie września i października ruszyła kontrofensywa państw centralnych. Niemcy uderzyli z Górnego Śląska przez Królestwo Polskie w stronę Wisły, a armie austro-węgierskie znad Dunajca ruszyły na wschód. Rosjanie przerwali oblężenie i wycofali się za San. 9 października do twierdzy dotarły pierwsze oddziały kawalerii austro-węgierskiej 3 Armii, a w kolejnych dniach nadeszły jej główne siły. Pierwsze oblężenie trwało więc kilka tygodni.

Ulga nie trwała długo. Twierdzy nie zdołano w tym czasie w pełni zaopatrzyć, a część zapasów zużyły przechodzące przez nią wojska polowe. Gdy kontrofensywa się załamała, Austriacy znów się cofnęli, a na początku listopada Rosjanie ponownie otoczyli Przemyśl. Drugie oblężenie trwało ponad cztery miesiące. Zimą załoga głodowała, a próby odsieczy w Karpatach kosztowały armię austro-węgierską setki tysięcy ludzi. 22 marca 1915 roku, po nieudanej próbie wyrwania się z okrążenia, Kusmanek wysadził forty, mosty i magazyny i poddał twierdzę. Do rosyjskiej niewoli poszło około 117–120 tysięcy żołnierzy, w tym kilku generałów i tysiące oficerów. Była to jedna z największych kapitulacji tej wojny.

Znaczenie

Pierwsze oblężenie było dla Austro-Węgier sukcesem. Twierdza wiązała przez kilka tygodni znaczne siły rosyjskie i zagradzała im drogę na zachód, co dało rozbitym w Galicji armiom habsburskim czas na odpoczynek i uzupełnienia. Odparcie szturmu podniosło morale w monarchii po serii klęsk. Przemyśl stał się jednak także pułapką. Rozpaczliwe próby uratowania go przez następne miesiące wyczerpały armię austro-węgierską, a jego upadek w marcu 1915 roku był dla monarchii ciężkim ciosem. Rosjanie utrzymali miasto tylko do 3 czerwca 1915 roku, gdy po przełamaniu pod Gorlicami odbiły je wojska niemieckie i austro-węgierskie.