Bitwa pod Valenciennes

Bitwa pod Valenciennes była ostatnim wielkim, zaplanowanym natarciem Korpusu Kanadyjskiego w pierwszej wojnie światowej. Valenciennes, miasto nad Skaldą w północnej Francji, które Niemcy zajęli w sierpniu 1914 roku, było w ostatnich dniach października 1918 roku kluczowym punktem niemieckiej pozycji Hermanna. Od zachodu i północy chroniły je kanał Skaldy i rozlewiska, a od południa zalesione wzgórze Mont Houy. Po nieudanym ataku szkockiej 51 Dywizji z 28 października 1 listopada o 5.15 rano jedna kanadyjska brygada uderzyła na wzgórze pod osłoną ognia artylerii tak silnego, jakiego w całej wojnie nie dostała żadna inna pojedyncza brygada piechoty. Mont Houy padło w niecałą godzinę, a 2 listopada rano Kanadyjczycy oczyścili Valenciennes z Niemców. Ostatni w tej wojnie Krzyż Wiktorii dla Kanadyjczyka zdobył tu sierżant Hugh Cairns.

Nazwa i daty

Brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew wyróżniła „bitwę pod Valenciennes” (ang. Battle of Valenciennes) w dniach 1–2 listopada 1918 roku. Te same daty podaje brytyjska chronologia wojny i kanadyjskie wyróżnienie bitewne „Valenciennes”. Brytyjska historia oficjalna (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom V) zatytułowała rozdział o tej bitwie „1–3 listopada”, bo dopiero rankiem 3 listopada okazało się, że Niemcy odeszli. Anglojęzyczna Wikipedia rozciąga bitwę od 28 października, licząc do niej pierwszy, nieudany atak na Mont Houy. Niemcy nazywali „bitwą pod Valenciennes” znacznie dłuższy okres walk 17 Armii, od 24 października do 4 listopada. Chronologia brytyjska podaje, że miasto zajęto 3 listopada, ale według historii oficjalnych, brytyjskiej i kanadyjskiej, Kanadyjczycy oczyścili je już rano 2 listopada. Godziny podajemy według źródeł brytyjskich i kanadyjskich.

Tło

Po bitwie nad Selle brytyjska 1 Armia generała Henry’ego Horne’a stanęła pod Valenciennes. Korpus Kanadyjski generała Arthura Curriego, który po zdobyciu Cambrai szedł za cofającymi się Niemcami przez Douai i Denain, wyzwalając po drodze według kanadyjskiej historii oficjalnej około 70 tysięcy francuskich cywilów, w ostatnich dniach października dotarł do kanału Skaldy na zachód i północ od miasta. Tam utknął. Niemcy przekopali groble i otworzyli śluzy, zalewając łąki po obu stronach kanału na szerokość kilkuset metrów, a na północy, między Skaldą a kanałem Condé–Mons, na wiele kilometrów kwadratowych. Wschodni brzeg kanału był opleciony drutem kolczastym, a mury domów i fabryk nad wodą zamieniono w gniazda karabinów maszynowych.

Do tego dowództwo brytyjskie zakazało ostrzeliwania Valenciennes. Było to francuskie miasto, w którym mimo niemieckich ewakuacji wciąż przebywało wielu mieszkańców i uchodźców z okolicy. Natarcie od zachodu, przez kanał, nie wchodziło więc w grę. Horne postanowił obejść miasto od południa, gdzie brytyjski XXII Korpus generała Alexandra Godleya przeszedł już Skaldę. Tam jednak drogę zagradzało Mont Houy, zalesione wzgórze wznoszące się kilkadziesiąt metrów nad kanałem, około dwóch kilometrów na południe od miasta. Panowało nad wszystkimi podejściami do Valenciennes od południa, a za nim ciągnął się grzbiet nad doliną rzeczki Rhonelle, umocniony okopami i zasiekami.

Odcinka broniła niemiecka 17 Armia generała Bruno von Mudry z grupy armii następcy tronu bawarskiego Rupprechta. Według kanadyjskiej historii oficjalnej (Gerald Nicholson, Canadian Expeditionary Force 1914–1919) Niemcy skupili główne siły właśnie pod Mont Houy, gdzie między południowym skrajem miasta a wsią Aulnoy stały trzy osłabione dywizje. Edmonds liczy, że na całym froncie natarcia 1 listopada było sześć dywizji niemieckich, a dwie następne w odwodzie.

Pierwszy atak na Mont Houy

27 października Horne zwołał do swojej wysuniętej kwatery w Auberchicourt dowódców XXII i Kanadyjskiego Korpusu. Plan miał trzy etapy. 28 października 51 Dywizja Górnoszkocka z XXII Korpusu miała zdobyć Mont Houy i drogę z Aulnoy do stacji Le Poirier nad kanałem. Potem jej odcinek miała przejąć 4 Dywizja Kanadyjska, która miała iść dalej między Skaldą a Rhonelle, a na koniec obejść Valenciennes od wschodu.

28 października o 5.15 rano jeden batalion Seaforth Highlanders z 51 Dywizji zaatakował za wałem ogniowym. Szkoci przeszli przez wzgórze, wzięli około 190 jeńców i utrzymali stację Le Poirier, ale okopów na Mont Houy nigdy do końca nie oczyścili. Około południa lub po południu kontratak zepchnął ich z powrotem za szczyt, na południowe zbocze. Ponieważ wzgórze wciąż było w rękach niemieckich, Kanadyjczycy odłożyli zluzowanie Szkotów, a cały plan przesunięto. 29 października wyczerpani Górale odpierali kolejne kontrataki, a w nocy na 30 października zastąpiły ich brytyjska 49 Dywizja i kanadyjska 10 Brygada.

Spór o to, czy Kanadyjczycy powinni byli przejąć odcinek od razu, trwał jeszcze po wojnie. Szef sztabu 1 Armii pisał, że zbytnia sztywność obu dowództw kosztowała dobę. Dowódca kanadyjskiej ciężkiej artylerii Andrew McNaughton odpowiadał, że zwłoka dała jego działom czas na staranne przygotowanie natarcia, zamiast improwizacji w środku bitwy.

Plan i artyleria

Tymczasem kwatera główna Haiga wyznaczyła na początek listopada wielkie wspólne natarcie trzech armii brytyjskich i francuskiej 1 Armii, a Valenciennes trzeba było zdobyć wcześniej, by osłonić jego lewe skrzydło. Nowy plan, przyjęty za radą Curriego, łączył dwa ostatnie etapy w jedno natarcie 1 listopada. 10 Brygada Kanadyjska generała J. M. Rossa miała zdobyć Mont Houy, wieś Aulnoy, przedmieście Marly i południowe przedmieścia miasta, a 12 Brygada generała J. H. MacBriena miała przejść kanał od zachodu i wejść do Valenciennes. Na prawo od Kanadyjczyków miały nacierać brytyjska 49 i 4 Dywizja z XXII Korpusu oraz 61 Dywizja z XVII Korpusu 3 Armii generała Juliana Bynga, na Préseau i Maresches.

Kanadyjscy artylerzyści wykorzystali to, że lewe skrzydło korpusu stało daleko na północnym zachodzie, za kanałem. Natarcie jednej brygady wspierało osiem brygad artylerii polowej i sześć ciężkiej, w sumie według kanadyjskich źródeł ponad 300 dział. Trzy brygady polowe kładły wał ogniowy od czoła, z południa, jedna strzelała ukośnie z okolic Trith-Saint-Léger, a dwie z boku, wzdłuż niemieckich linii. Ciężkie działa, które nie mogły przejść kanału, biły z zachodniego brzegu z flanki, a nawet w plecy obrońców, celowo, by złamać ich ducha. Zasłonę dymną stawiały haubice, a ogień artylerii uzupełniało dwanaście baterii karabinów maszynowych. Nicholson pisze, że w całej wojnie żadna pojedyncza brygada piechoty nie miała za sobą takiej siły ognia. McNaughton porównywał później 2149 ton pocisków wystrzelonych od południa 31 października do południa 2 listopada z około 2800 tonami, które obie strony zużyły w całej drugiej wojnie burskiej. Samego miasta nie ostrzeliwano. Pod ciężki ogień wzięto tylko te miejsca, o których wiedziano, że są pełne Niemców, przede wszystkim hutę w Marly.

Przebieg

1 listopada. Noc była deszczowa, a Niemcy ostrzeliwali kanadyjskie pozycje gazem i pociskami burzącymi. Bez przygotowania artyleryjskiego, o 5.15, ruszyły za wałem ogniowym 44 i 47 Batalion 10 Brygady. Ostrzał był tak gęsty, że 44 Batalion przeszedł przez Mont Houy bez większego trudu, a 47 zajął stację Le Poirier. Ogłuszeni Niemcy poddawali się gromadnie. Kolejną linię, na przedmieściach Valenciennes, 46 i 47 Batalion osiągnęły około 10.20. Wtedy opór stężał. Z południowego skraju miasta i z huty w Marly strzelały karabiny maszynowe, a gdy około południa cofnęło się lewe skrzydło brytyjskiej 49 Dywizji, Ross musiał wprowadzić do walki 50 Batalion i ustawić frontem na wschód sześć baterii karabinów maszynowych. W tych walkach sierżant Hugh Cairns z 46 Batalionu kilkakrotnie sam rzucał się z karabinem maszynowym Lewis na niemieckie stanowiska. Ciężko ranny podczas rozbrajania jeńców w Marly zmarł następnego dnia.

Na prawo od Kanadyjczyków Brytyjczycy szli dobrze do 9.30. 61 Dywizja zajęła Maresches, a 4 Dywizja wdarła się do Préseau. Wtedy świeża niemiecka 28 Rezerwowa Dywizja kontratakowała z czterema zdobytymi czołgami brytyjskimi i zepchnęła 61, 4 i część 49 Dywizji. Dwa czołgi zniszczyła brytyjska artyleria polowa, która przeszła już przez Rhonelle. Kolejny kontratak, o 16.30, odparto, przy pomocy kanadyjskich dział. Wieczorem Brytyjczycy stali kilkaset metrów od wyznaczonej linii, przed Préseau.

Tymczasem 12 Brygada Kanadyjska przeprawiła się przez kanał Skaldy na składanych łodziach i kładkach na korkowych pływakach. Trzy kompanie 38 Batalionu przeszły rano przy południowo-zachodnim rogu miasta, a pluton 72 Batalionu przy północno-zachodnim. Do południa oba bataliony były na wschodnim brzegu, ale opór zatrzymał je na linii kolejowej w zachodniej części Valenciennes. Na północy 3 Dywizja Kanadyjska przerzuciła przez kanał tylko mały oddział, a większość przepraw mogła zdobyć dopiero po zmroku, bo z wysokiej hałdy kopalnianej Niemcy widzieli każdy ruch nad wodą. Około 22.00 kanadyjskie patrole weszły do Marly. Jeńcy mówili, że należą do straży tylnej, a główne siły odeszły wieczorem.

2 listopada. O 5.30, w pochmurny, deszczowy dzień, natarcie podjęły wszystkie dywizje. W Valenciennes Niemcy w nocy wycofali się i bataliony 12 Brygady przeszły przez miasto bez większego oporu. Według Edmondsa było ono oczyszczone do 7.20, według Nicholsona Kanadyjczycy meldowali się na jego wschodnim skraju o 8.30. Spotkali się tam z 11 Brygadą, która zluzowała 10 Brygadę i zajęła Marly, i przed wieczorem doszli do Saint-Saulve przy drodze do Mons. Brytyjska 61 Dywizja przeszła kilometr za wyznaczony cel, za Saint-Hubert, zdobywając dwa czołgi i 620 jeńców, a 4 Dywizja wyszła na grzbiet za Préseau. Najdłużej trzymała się huta w Marly, której załoga z niemieckiej 6 Dywizji uchodziła za weteranów. Batalion York and Lancaster z 49 Dywizji wziął ją szturmem dopiero około 15.00, po huraganowym ostrzale, z ponad dwustoma jeńcami. Po południu niemiecka ciężka artyleria ostrzeliwała Valenciennes i Saint-Saulve, a lotnicy meldowali o ruchach niemieckich wojsk naprzeciw Kanadyjczyków. Brytyjczycy spodziewali się kontrataku jeszcze w nocy.

Kontrataku nie było. Rankiem 3 listopada patrole stwierdziły, że Niemcy porzucili linię Skaldy pod Valenciennes. Haig odwołał zaplanowane na następny dzień wielkie natarcie na odcinku 1 Armii i rozkazał pościg. Kanadyjczycy doszli tego dnia pod Estreux i Onnaing, a cała 1 Armia wzięła tylko 59 jeńców.

Straty

Według Nicholsona Kanadyjczycy wzięli w tej bitwie prawie 1800 jeńców, a na pobojowisku naliczono ponad 800 zabitych Niemców. Edmonds podaje dla samego 1 listopada 1400 jeńców i siedem dział zdobytych przez Kanadyjczyków. Brytyjskie dywizje XXII i XVII Korpusu wzięły 1 i 2 listopada kolejne kilka tysięcy jeńców: sama 49 Dywizja 1 listopada ponad 800, a 61 Dywizja w ciągu dwóch dni prawie 1400. Straty kanadyjskie według Nicholsona wyniosły 80 zabitych i około 300 rannych, co przy takim wyniku było liczbą bardzo niską. Łącznych strat brytyjskich dywizji historia oficjalna nie podaje.

Nicholson przyznaje też, że większość niemieckich strat spowodował ogień artylerii, ale że według części relacji niektórzy Kanadyjczycy w ferworze walki zabijali Niemców, którzy chcieli się poddać. Tłumaczy to rosnącą wrogością żołnierzy, którzy w wyzwalanych miasteczkach widzieli, w jakich warunkach żyła ludność pod okupacją.

Znaczenie

2 listopada Currie zapisał w dzienniku, że była to jedna z najbardziej udanych operacji, jakie przeprowadził jego korpus. Nicholson uznał bitwę za wzór starannie zaplanowanego natarcia, w którym ogromna masa artylerii w bliskim wsparciu minimalnej liczby piechurów dała zwycięstwo niewielkim kosztem. Upadek Valenciennes, ważnego węzła drogowego i kolejowego, odsłonił lewe skrzydło niemieckiej obrony nad Sambrą, gdzie 4 listopada ruszyła ostatnia wielka ofensywa armii brytyjskiej.

Była to ostatnia wielka bitwa Kanadyjczyków w tej wojnie. W następnych dniach Korpus Kanadyjski szedł już tylko w pościgu, przez granicę belgijską ku Mons, spod którego w sierpniu 1914 roku zaczął się odwrót Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Hugh Cairns, urodzony w 1896 roku w angielskim Ashington i wychowany w kanadyjskim Saskatoon, który już w kwietniu 1917 roku dostał Medal Wybitnego Zachowania za grzbiet Vimy, został ostatnim z ponad siedemdziesięciu Kanadyjczyków odznaczonych w tej wojnie Krzyżem Wiktorii. Pochowano go na brytyjskim cmentarzu wojskowym w Auberchicourt, a w 1936 roku Valenciennes nazwało jego imieniem aleję w pobliżu miejsca, gdzie walczył.