Bitwa pod Cambrai

Bitwa pod Cambrai w październiku 1918 roku była ostatnią z bitew o Linię Hindenburga. Rankiem 8 października brytyjska 3 Armia generała Juliana Bynga i 4 Armia generała Henry’ego Rawlinsona, a z nimi amerykańska 30 Dywizja, uderzyły na froncie ponad 27 kilometrów od Sequehart po południowe przedmieścia Cambrai. Przeszły przez ostatnie, niedokończone okopy niemieckie i wyszły na otwarty teren, niezryty okopami. Niemcy kontratakowali nawet czołgami, zdobytymi wcześniej na Brytyjczykach, ale wieczorem albo w nocy ich dowództwo kazało wycofać armie na tyłową pozycję Hermanna. W nocy z 8 na 9 października Kanadyjczycy przeszli przez kanał Skaldy na północ od miasta, a ich patrole i patrole brytyjskiej 57 Dywizji spotkały się w Cambrai, które Niemcy próbowali przed odejściem spalić. Miasto, o które Brytyjczycy na próżno walczyli jesienią 1917 roku, po ponad czterech latach okupacji znów było francuskie.

Nazwa i daty

Brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew wyróżniła „bitwę pod Cambrai 1918” (ang. Battle of Cambrai, 1918) w dniach 8–9 października jako ostatnią z bitew o Linię Hindenburga. Ten sam raport wyznaczył też „pościg nad Selle” (ang. Pursuit to the Selle) na 9–12 października, więc 9 października należy do obu. Brytyjska historia oficjalna Jamesa Edmondsa zauważa, że skoro Niemcy oderwali się od Brytyjczyków około 2.30 w nocy na 9 października, ten dzień należałoby raczej liczyć do pościgu. Komisja zamknęła całą serię bitew o Linię Hindenburga dopiero 12 października, na pościgu nad Selle. Brytyjska chronologia wojny pisze jednak, że zdobycie Cambrai 9 października zakończyło bitwy o Linię Hindenburga, i w tym sensie wielka bitwa o tę pozycję rzeczywiście skończyła się tego dnia. Na tej stronie trzymamy się dat 8–9 października.

Bitwy nie należy mylić z bitwą pod Cambrai z 1917 roku, pierwszym wielkim natarciem czołgów. Dlatego nazywa się ją czasem drugą bitwą pod Cambrai. Wydana w 1919 roku historia brytyjskiego Korpusu Czołgów nazywa walki od 8 października drugą bitwą pod Le Cateau, od miasta Le Cateau, ku któremu szły natarcia 4 Armii i pod którym w sierpniu 1914 roku bił się Brytyjski Korpus Ekspedycyjny. Część opracowań, a za nimi angielska i polska Wikipedia, rozciąga bitwę do 10 października i podaje, że Cambrai zajęto dopiero tego dnia, co przeczy relacjom brytyjskiej i kanadyjskiej historii oficjalnej. Głównymi źródłami tej strony są tom V brytyjskiej historii oficjalnej (Military Operations France and Belgium 1918), kanadyjska historia oficjalna Geralda Nicholsona i depesze marszałka Douglasa Haiga.

Tło

Na przełomie września i października brytyjskie armie przełamały Linię Hindenburga nad Canal du Nord i nad Kanałem Saint-Quentin, a od 3 do 5 października 4 Armia zdobyła linię Beaurevoir, ostatnią przygotowaną pozycję tego systemu. Kanadyjczycy generała Arthura Curriego podeszli pod Cambrai od zachodu i północy, ale w ciężkich walkach na przełomie września i października nie zdołali przejść kanału Skaldy na północ od miasta. Cambrai, ważny węzeł kolejowy i ośrodek niemieckiego zaplecza, wciąż było w rękach niemieckich, choć Brytyjczycy stali już po trzech jego stronach.

6 października Haig pojechał na naradę do marszałka Ferdinanda Focha. Foch przywitał go z paryską gazetą w ręku, w której wydrukowano notę Niemiec i Austro-Węgier do prezydenta Wilsona z prośbą o natychmiastowy rozejm na podstawie czternastu punktów. Uważał, że zanim zacznie się jakiekolwiek rozmowy, Niemcy muszą się wycofać za Ren. Zaaprobował plany Haiga, ale odmówił mu trzech świeżych dywizji amerykańskich, z którymi brytyjski wódz chciał szybko dojść do węzła kolejowego w Valenciennes: generał Pershing nie chciał oddawać swoich wojsk, bo właśnie tworzył drugą armię amerykańską.

Niemcy stali za Linią Hindenburga na resztkach umocnień: na południu, przed 4 Armią, na niedokończonej pozycji za linią Beaurevoir, a na północy, przed 3 Armią, na północnym odcinku tej linii i na wzgórzach na południe od Cambrai. Naprzeciw Brytyjczyków były 2 Armia generała Adolpha von Carlowitza z grupy armii generała Maxa von Boehna i 17 Armia generała Ottona von Belowa z grupy armii następcy tronu Bawarii Rupprechta. Według brytyjskiego rozpoznania Niemcy mieli tu gęściej obsadzony front niż gdziekolwiek indziej, ale odwody, w sumie około dwudziestu dywizji, były wyczerpane wcześniejszymi walkami. Lotnicy donosili, że niemieckie lotniska na zachód od linii kolejowej Saint-Quentin–Le Cateau są puste, a wielkie składy amunicji ewakuowane. Zbiegli z niewoli jeńcy brytyjscy opowiadali o kolumnach dział i taborów ciągnących na wschód. Niemcy budowali już nową pozycję, nazywaną pozycją Hermanna, wzdłuż rzeki Selle, ale była dopiero w zarysie.

Plan

3 Armia miała uderzyć o 4.30 rano 8 października, a 4 Armia o 5.10. Celem Bynga była w dalszej perspektywie linia Le Cateau – Solesmes, a na pierwszy dzień wsie około pięciu kilometrów przed frontem. XVII Korpus generała Charlesa Fergussona miał zdobyć grzbiet Niergnies – Awoingt na południowy wschód od Cambrai i w ten sposób obejść miasto od południa. Gdy to się uda, Korpus Kanadyjski z 1 Armii generała Henry’ego Horne’a miał przejść przez kanał Skaldy pod Ramillies, na północ od Cambrai. Do tej chwili Kanadyjczycy mieli tylko ostrzeliwać Niemców i pozorować natarcie. Rawlinson wyznaczył swoim korpusom cel około trzech kilometrów przed frontem i drugą linię, do której mogły dojść, jeśli opór będzie słaby. Za piechotą czekał Korpus Kawalerii, gotów wyjść na otwarty teren. Według historii Korpusu Czołgów do natarcia przygotowano od osiemdziesięciu do dziewięćdziesięciu czołgów ciężkich Mark V i lekkich Whippet. Ponieważ północny odcinek linii Beaurevoir był wciąż w rękach niemieckich, o pierwszej w nocy brytyjska 50 Dywizja i 38 (Walijska) Dywizja z 3 Armii zaatakowały go po ciemku, by rano wszystkie wojska mogły ruszyć z jednej linii.

Przebieg

Noc i ranek 8 października. Wieczorem 7 października przez trzy godziny lało, co ułatwiło ukryte podejście wojsk, ale rozmiękczyło ziemię. Nocne natarcia przyniosły tylko częściowy sukces: batalion King’s Own Yorkshire Light Infantry z 50 Dywizji zdobył farmę Villers za linią Beaurevoir, ale Walijczycy, którzy weszli na skraj Villers-Outréaux, o świcie musieli się wycofać. Zaalarmowani Niemcy do godziny zero ostrzeliwali i bombardowali z powietrza miejsca zbiórki brytyjskiej piechoty.

4 Armia. O 5.10 IX Korpus, amerykański II Korpus i XIII Korpus ruszyły za zaporą ogniową. Brytyjska 6 Dywizja na prawym skrzydle szybko zdobyła wzgórza Mannequin i Doon, ale jej prawy bok długo ostrzeliwano z lasu w pasie francuskim, gdzie sąsiednia francuska 1 Armia nacierała z opóźnieniem. W centrum amerykańska 30 Dywizja z Gwardii Narodowej Tennessee i obu Karolin, która 29 września ciężko krwawiła nad tunelem pod Bellicourt, tym razem ruszyła równo z zaporą ogniową. Z pomocą czołgów amerykańskiego 301 batalionu przed jedenastą zdobyła pełne karabinów maszynowych Brancourt-le-Grand, a po południu Prémont. Wzięła ponad 1500 jeńców i 30 dział, ale poniosła ciężkie straty, a z dwudziestu jej czołgów wróciło tylko dziesięć. W XIII Korpusie prowadząca natarcie 25 Dywizji 7 Brygada wzięła ponad 600 jeńców, tracąc niespełna 200 zabitych, rannych i zaginionych, a 66 Dywizja, w której walczyła brygada południowoafrykańska, do wieczora zdobyła po zaciętej walce wieś Serain. Niemcy w wielu miejscach uciekali, zanim doszło do walki wręcz, ale załogi karabinów maszynowych jak zwykle strzelały do końca. Kawaleria, która miała wyjść przez wyłom ku Le Cateau, raz po raz natrafiała na ogień karabinów maszynowych. Pod Brancourt dwa plutony 19 pułku huzarów wpadły z szablami między niemieckie działa, ale po południu dowódca Korpusu Kawalerii odesłał dywizje na tyły. Rawlinson nie chciał iść dalej bez artylerii, która nie nadążała za piechotą, i wstrzymał natarcie do następnego dnia. 4 Armia wzięła ponad 4 tysiące jeńców z czternastu dywizji niemieckich i 56 dział.

3 Armia. V Korpus przełamał resztę linii Beaurevoir. Pod Villers-Outréaux 2 batalion Royal Welch Fusiliers, który miał tylko oczyścić wieś, zastał zasieki i gniazda karabinów maszynowych nietknięte, a mimo to z trzema czołgami, które rozjechały druty, przedarł się przez okopy i zdobył wieś. Do wieczora walijska 38 Dywizja i 21 Dywizja zajęły też Malincourt i lasy pod Walincourt, biorąc blisko 900 jeńców. W IV Korpusie Nowozelandczycy przecięli druty ostatniego fragmentu linii Beaurevoir, zdobyli Lesdain, a potem Esnes, i odparli kontratak prowadzony przez dwa czołgi. Korpus wziął około 1400 jeńców. VI Korpus walczył przez cały dzień o Seranvillers i Forenville, które ostatecznie zdobył wieczornym natarciem.

Najcięższe walki stoczył XVII Korpus. 63 (Royal Naval) Dywizja, w której walczyły bataliony marynarzy i piechoty morskiej, zdobyła o świcie pierwsze cele, a wkrótce po ósmej Niergnies. Około 8.30 Niemcy kontratakowali piechotą i czterema czołgami. Były to zdobyte wcześniej brytyjskie Mark IV, które Niemcy nazywali Beutepanzer, i w dymie i półmroku zarówno piechota, jak i brytyjscy czołgiści wzięli je za własne. Gdy otworzyły ogień z bliska, rozbiły trzy brytyjskie czołgi, a piechota cofnęła się z Niergnies. Według historii Korpusu Czołgów dowódca ostatniego sprawnego brytyjskiego wozu, porucznik Martell, razem z oficerem artylerii obrócił zdobyte niemieckie działo polowe i trafił nim jeden z niemieckich czołgów. Drugi unieszkodliwili piechurzy ze zdobytego niemieckiego karabinu przeciwpancernego, a pozostałe odjechały. Batalion Hood odbił Niergnies, a po południu brygady znów zajęły wyznaczoną linię. Podobne kontrataki z czołgami Niemcy przeprowadzili tego dnia także pod Esnes i Seranvillers. Było to jedno z ostatnich starć czołgów z czołgami w tej wojnie. Niemcy mieli ich niewiele: własnych czołgów A7V zbudowali tylko dwadzieścia, a zdobycznych brytyjskich mieli pod koniec września w gotowości, według niemieckich opracowań, około trzydziestu pięciu. Mimo kontrataku XVII Korpus obszedł Cambrai od południa i wziął ponad 1200 jeńców. Sama 63 Dywizja wzięła 1189 jeńców, tracąc 703 ludzi.

Po południu Haig zebrał w kwaterze 3 Armii dowódców wszystkich trzech armii. Do klatek dla jeńców odesłano już według meldunków osiem tysięcy Niemców. Przed 4 Armią i prawym skrzydłem 3 Armii opór był słaby, ale na lewym skrzydle 3 Armii Niemcy bronili się dobrze. Haig kazał następnego dnia nacierać dalej. Na całym froncie natarcia brytyjscy piechurzy i czołgiści przeszli od pięciu do sześciu kilometrów. Lotnicy, atakujący z niskiego pułapu kolumny na drogach, meldowali, że szosy prowadzące do Le Cateau są zapchane wojskiem i taborami.

Odwrót niemiecki. Niemieckie historie pułkowe opisują 8 października ponuro: bataliony liczyły średnio po 150 ludzi, a bawarska historia oficjalna pisała, że wojska były „zupełnie zużyte i wypalone”. Wieczorem albo w nocy, według różnych źródeł, wydano rozkaz odwrotu na pozycję Hermanna. Według niemieckich opracowań tego samego dnia rozwiązano grupę armii Boehna, a jej szefa sztabu, generała Fritza von Loßberga, twórcę niemieckiej doktryny obrony w głąb, odwołano. Między Oise a kanałem Sensée niemiecka 18, 2 i 17 Armia zaczęły w nocy cofać się na wschód, zostawiając tylne straże w wioskach kilka kilometrów za dawnym frontem. Garnizon Cambrai, 18 Dywizja Rezerwowa, po utracie Niergnies, panującego nad miastem od południa, opuścił je około 2.30 w nocy.

9 października. Currie nie czekał, aż 3 Armia zdobędzie Awoingt, i o 1.30 w nocy 2 Dywizja Kanadyjska zaatakowała przeprawy przez kanał Skaldy. Żołnierze nosili na ramionach opaski z białego płótna, by rozpoznawać się w ciemności. Natarcie zaskoczyło Niemców w chwili, gdy przygotowywali się do odwrotu. 27 Batalion zdobył Ramillies, a inne bataliony przeszły kanał po kładkach na korkowych pływakach i zajęły Escaudœuvres. Pod Pont d’Aire kanadyjscy saperzy rozbrajali ładunki wybuchowe przymocowane do głównego mostu, a dowodzący nimi kapitan Coulson Mitchell powstrzymał niemiecki oddział, który chciał go wysadzić, zabijając trzech i biorąc do niewoli dwunastu Niemców. Mitchell dostał za to Krzyż Wiktorii. Na prawym skrzydle 4 i 5 batalion Canadian Mounted Rifles z 3 Dywizji Kanadyjskiej przeszły przez Neuville-Saint-Rémy i po częściowo zburzonych mostach weszły do Cambrai. Około piątej rano ustał opór przed brytyjską 57 Dywizją, której patrole wkroczyły do miasta od południa i spotkały się w nim z Kanadyjczykami. Do siódmej Kanadyjczycy przeszli pół miasta, a w południe stali na linii kolejowej za jego wschodnim skrajem.

Miasto było puste. Od kilku dni nad Cambrai unosiły się słupy dymu i teraz było jasne, że Niemcy postanowili je przed odejściem spalić. Według Nicholsona szybkie wejście Kanadyjczyków pokrzyżowało te plany: saperzy znajdowali niepodpalone stosy materiałów łatwopalnych i gasili pożary szalejące w wielu dzielnicach. Według źródeł francuskich spłonęła jednak duża część centrum, w tym ratusz. Saperzy rozbrajali też miny-pułapki i ładunki z zapalnikami czasowymi, ukryte nawet w pociskach w składach amunicji, oraz budowali mosty dla dział i taborów. O 11.00 dowódca 3 Dywizji Kanadyjskiej, generał Frederick Loomis, uroczyście wkroczył do Cambrai.

Na południe od miasta 3 i 4 Armia ruszyły o 5.20 i przez kilka godzin szły prawie bez walki, aż natrafiły na niemieckie tylne straże. Kawaleria wreszcie wyszła na otwarty teren. Szarża kanadyjskiego pułku Fort Garry Horse dała piechocie przyczółek w lesie Gattigny, a Kanadyjska Brygada Kawalerii z dragonami pomogła zdobyć Honnechy, Reumont i Troisvilles. Wieczorem Brytyjczycy byli około pięciu kilometrów na wschód od Cambrai i około trzech kilometrów od Le Cateau, mieli w rękach Bohain i atakowali Caudry. W Bohain uwolniono około 4,5 tysiąca francuskich cywilów, których Niemcy spędzili tam z okolicy. W następnych dniach armie brytyjskie doszły do rzeki Selle.

Straty

Brytyjska historia oficjalna nie podaje strat osobno dla bitwy pod Cambrai, tylko dla całego okresu od 27 września do 11 listopada. Liczby jeńców z poszczególnych korpusów pokazują jednak skalę zwycięstwa: ponad 4 tysiące w 4 Armii, około 900 w V Korpusie, około 1400 w IV Korpusie, około 500 w VI Korpusie i ponad 1200 w XVII Korpusie. Haig napisał w raporcie o „kilku tysiącach jeńców i wielu działach”. Angielska Wikipedia podaje około 12 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych po stronie brytyjskiej i około 10 tysięcy jeńców niemieckich, ale bez wiarygodnego źródła. Dobrze znane są straty w czołgach: z dwudziestu czołgów Mark V amerykańskiego 301 batalionu wróciło dziesięć, a z dziewiętnastu w XIII Korpusie tylko siedem. Korpus Kanadyjski stracił w zdobyciu samego Cambrai niewielu ludzi, ale w całych walkach od 22 sierpnia do 11 października, od Arras po Cambrai, według Nicholsona ponad 30 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Wziął w tym czasie ponad 18,5 tysiąca jeńców.

Znaczenie

Bitwa pod Cambrai zakończyła walki o Linię Hindenburga. Haig pisał, że po tym natarciu opór Niemców chwilowo się załamał, ich piechota była zdezorganizowana i cofała się na wschód. Między armiami brytyjskimi a pozycją nad Selle nie było już żadnych przygotowanych umocnień, a wojska sprzymierzone szły przez kraj niezniszczony przez wojnę, z całymi wsiami i mieszkańcami. Utrata Cambrai pozbawiła Niemców ważnego węzła dróg i kolei za frontem, a odwrót w centrum przyspieszył cofanie się ich armii na sąsiednich odcinkach frontu.

Bitwa przypadła na pierwsze dni korespondencji z Wilsonem. Gdy Haig planował natarcie, Foch czytał w gazecie niemiecką prośbę o rozejm, a 8 października, w dniu natarcia, prezydent Wilson wysłał Niemcom pierwszą odpowiedź. Klęska pod Cambrai potwierdziła, że niemieckie naczelne dowództwo nie ma już pozycji, na której mogłoby długo się bronić. 17 października Brytyjczycy zaatakowali nową linię niemiecką nad Selle, a na początku listopada wyszli nad Sambrę i na skraj lasu Mormal.