Pierwsza bitwa pod Przasnyszem

Pierwsza bitwa pod Przasnyszem była najważniejszym epizodem walk, które w lutym 1915 roku toczyły się na północnym Mazowszu, na południe od granicy Prus Wschodnich. Gdy na Mazurach trwała zimowa bitwa, niemiecka grupa armijna generała Maxa von Gallwitza uderzyła na Przasnysz, ważny węzeł dróg prowadzących ku Narwi. Niemcy okrążyli miasto i 24 lutego je zdobyli, biorąc tysiące jeńców. Rosjanie ściągnęli jednak w ciągu kilku dni świeże korpusy syberyjskie, przeszli do kontrnatarcia i 27 lutego odbili Przasnysz. Według polskich opracowań prasa państw Ententy nazywała to zwycięstwo „Marną frontu wschodniego”.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 22–27 lutego 1915 roku, zgodne z brytyjską chronologią wojny. Obejmują one walkę o samo miasto: 22 lutego niemieckie dywizje zaczęły zamykać pierścień wokół Przasnysza, a rosyjska 12 Armia otrzymała rozkaz uderzenia na ich flankę. 27 lutego Rosjanie odbili miasto, a Gallwitz nakazał odwrót.

Inne ramy są równie uzasadnione, bo walki na tym odcinku frontu trwały z przerwami od początku lutego do końca marca. Polska Wikipedia opisuje bitwę przasnyską w dniach 18 lutego – 26 marca 1915 roku, łącząc z nią marcowe niemieckie próby ponownego natarcia. Rosyjska historiografia mówi o operacji przasnyskiej, datowanej zwykle na 15 lutego – 3 marca. Angielska Wikipedia datuje bitwę na 7–28 lutego, licząc od pierwszych starć na przedpolu. Do tego dochodzi zamieszanie kalendarzowe: rosyjskie dokumenty i część opracowań podają daty według kalendarza juliańskiego, o 13 dni wcześniejsze. Nazwa „pierwsza” odróżnia te walki od drugiej bitwy pod Przasnyszem, stoczonej w lipcu 1915 roku.

Tło

Na początku 1915 roku obie strony planowały ofensywy na północnym skrzydle frontu wschodniego. Rosyjskie naczelne dowództwo zamierzało uderzyć z linii Narwi na Prusy Wschodnie siłami 1 Armii generała Aleksandra Litwinowa oraz formowanej właśnie 12 Armii generała Pawła Plehwego. Niemcy ich uprzedzili. 7 lutego feldmarszałek Paul von Hindenburg rozpoczął ofensywę na Mazurach przeciw rosyjskiej 10 Armii. Kilka dni wcześniej, by związać rosyjskie odwody, niemiecka 9 Armia uderzyła nad Rawką, w bitwie pod Bolimowem.

Osłonę południowej flanki ofensywy mazurskiej powierzono nowo utworzonej grupie armijnej Gallwitza. Złożono ją z korpusów landwehry i landsturmu, w tym oddziałów z garnizonów Grudziądza i Torunia, oraz dywizji ściągniętych z innych odcinków. Około 15 lutego dołączył do niej przywieziony do Mławy I Korpus Rezerwowy generała Kurta von Morgena, z 1 i 36 Dywizją Rezerwową. Gallwitz miał przykuć jak najwięcej rosyjskich sił na południe od granicy Prus Wschodnich i nie dopuścić do ich przerzucenia na Mazury.

Siły

Szacunki są rozbieżne, bo obie strony przez cały czas ściągały posiłki. Według najczęściej przytaczanych danych na początku walk Niemcy mieli na kierunku przasnyskim mniej więcej dwukrotną przewagę w piechocie. Przasnysza bronił I Korpus Turkiestański, a samo miasto obsadzała 63 Dywizja Piechoty, złożona z rezerwistów. Rosjanie cierpieli na dotkliwy brak pocisków artyleryjskich. W końcowej fazie walk przewagę zyskali jednak Rosjanie, którzy rzucili do boju I i II Korpus Syberyjski. Według rosyjskich opracowań siłom pięciu korpusów rosyjskich przeciwstawiały się wtedy cztery niemieckie.

Przebieg

Podejście (do 21 lutego). Od 10 lutego prawe skrzydło Gallwitza nacierało na zachodzie, w stronę Sierpca i Drobina, odciągając tam znaczną część rosyjskiej 1 Armii. 17 lutego ruszyło lewe skrzydło, w stronę Chorzel, Jednorożca i Przasnysza. 18 lutego Gallwitz, zgodnie z życzeniem Hindenburga, polecił korpusowi Morgena obejść Przasnysz od wschodu, a dywizji generała Wernitza od zachodu. Wkrótce przyszła odwilż. Drogi zamieniły się w błoto, w którym grzęzły ciężkie działa i wozy, i natarcie wyraźnie zwolniło. Litwinow długo uważał, że główne zagrożenie grozi jego lewemu skrzydłu, i nie wzmocnił obrony Przasnysza.

Okrążenie i upadek miasta (22–24 lutego). 22 lutego dywizja Wernitza przecięła szosę z Mławy do Przasnysza, a niemiecka 36 Dywizja Rezerwowa, nacierająca od południowego wschodu, dotarła w rejon Woli Wierzbowskiej, odcinając obrońcom drogę odwrotu na Ciechanów. Tego samego dnia Plehwe skierował II Korpus Syberyjski spod Ostrołęki na flankę Niemców. 23 lutego pierścień wokół miasta się zamknął. Niemcy wdarli się na południowe przedmieście i do koszar we wschodniej części Przasnysza. Według rosyjskich opracowań Morgen zaproponował obrońcom kapitulację, ale dowodzący jednym z pułków pułkownik Barybin odpowiedział, że nie jest upoważniony do rokowań. Rano 24 lutego 1 Dywizja Rezerwowa zdobyła miasto szturmem. Według danych niemieckich do niewoli trafiło około 10 tysięcy żołnierzy, w tym kilkudziesięciu oficerów, a Niemcy zdobyli 36 dział i kilkanaście karabinów maszynowych.

Rosyjskie kontrnatarcie (25–27 lutego). Zwycięstwo okazało się nietrwałe. Naczelny wódz, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, obawiał się, że Niemcy wyjdą nad Narew, i polecił dowódcy frontu północno-zachodniego, generałowi Nikołajowi Ruzskiemu, natychmiast kontratakować. 25 lutego I Korpus Syberyjski uderzył od południa, a II Korpus Syberyjski od wschodu, zagrażając tyłom korpusu Morgena. Z zachodu nacierał I Korpus Turkiestański. Wyczerpane, przemoczone i pozbawione zaopatrzenia oddziały niemieckie musiały przejść do obrony. 26 lutego Rosjanie zbliżyli się do miasta, a nocą pierwsze oddziały syberyjskie wdarły się na jego przedmieścia. Po rosyjskiej stronie do walki weszły też samochody pancerne. 27 lutego Gallwitz, w porozumieniu ze sztabem Hindenburga, nakazał odwrót. Tego dnia oddziały 1 i 4 Syberyjskiej Dywizji Strzelców wdarły się do Przasnysza, a wieczorem miasto było znów w rękach rosyjskich. Niemcy cofnęli się na północ, w stronę Chorzel i granicy Prus Wschodnich.

Straty

Straty obu stron trudno ustalić. Rosjanie ogłosili, że w czasie kontrnatarcia wzięli do niewoli od kilku do kilkunastu tysięcy Niemców. Liczba 14 tysięcy jeńców, podawana w rosyjskich komunikatach, obejmuje zapewne całą operację, łącznie z walkami na przedpolu. Niemcy z kolei liczyli rosyjskich jeńców wziętych w Przasnyszu i wcześniej na około 10–12 tysięcy. Szacunki strat ogółem bardzo się różnią: według polskiej Wikipedii Rosjanie stracili około 67 tysięcy, a Niemcy około 38 tysięcy ludzi, natomiast rosyjski historyk Aleksiej Olejnikow podaje około 40 tysięcy strat rosyjskich i około 60 tysięcy niemieckich. Obie liczby odnoszą się do dłuższego okresu niż sześć dni walki o miasto.

Ciężko ucierpiał sam Przasnysz i okoliczne wsie. Według polskich opracowań zniszczeniu uległa większość zabudowy miasta. Wśród rosyjskich oficerów walczących pod Przasnyszem był pułkownik Józef Dowbor-Muśnicki, późniejszy dowódca I Korpusu Polskiego w Rosji i powstania wielkopolskiego, który dowodził tu 14 Syberyjskim Pułkiem Strzelców i został ciężko ranny.

Znaczenie

Przasnysz był jednym z nielicznych wyraźnych zwycięstw rosyjskich zimą 1915 roku. Przyszedł w chwili, gdy na Mazurach 10 Armia poniosła ciężką klęskę, a jej XX Korpus skapitulował w Puszczy Augustowskiej. Odbicie miasta poprawiło nastroje w Rosji i u jej sojuszników. Niemcy nie zdołali ani wyjść nad Narew, ani trwale osłonić linii Mława–Przasnysz.

Rosjanie nie wykorzystali jednak zwycięstwa. Pościg był powolny, a kawaleria pozostała w tyle, dzięki czemu Niemcy oderwali się od przeciwnika i zajęli umocnione pozycje przy granicy. W marcu obie strony próbowały jeszcze natarć w okolicach Przasnysza, ale bez rozstrzygnięcia, i front na północnym Mazowszu zastygł w wojnie pozycyjnej. Zamiar marszu na Prusy Wschodnie, z którym Rosjanie wchodzili w 1915 rok, przestał być realny. Niemcy wrócili pod Przasnysz w lipcu 1915 roku, w czasie wielkiej ofensywy, która wyparła Rosjan z Królestwa Polskiego.