Bitwa nad Yser

Bitwa nad Yser była ostatnim akordem wyścigu do morza. W drugiej połowie października 1914 roku wyczerpana armia belgijska, która kilka dni wcześniej wymknęła się z Antwerpii, broniła linii niewielkiej rzeki Yser między Nieuport a Diksmuide przed nową niemiecką 4 Armią. Wspierali ją francuscy fizylierzy marynarki, a od strony morza brytyjskie okręty. Po dwóch tygodniach walk, gdy Niemcy przeszli już przez rzekę, Belgowie otworzyli śluzy w Nieuport i wpuścili morze na nisko położoną równinę. Zalany pas ziemi zatrzymał natarcie. 10 listopada Niemcy zdobyli jeszcze Diksmuide, ostatni przyczółek aliantów na wschodnim brzegu, ale dalej już nie przeszli. Ostatni skrawek wolnej Belgii przetrwał do końca wojny.

Nazwa i daty

Początek bitwy wyznacza pierwsze starcie pod Diksmuide 16 października. Tak datuje bitwę tradycja belgijska, a brytyjska kronika wojny zaznacza, że jest to data przyjęta przez Belgów. Główne niemieckie natarcie ruszyło 18 października i od tego dnia liczą bitwę niektóre opracowania.

Bardziej różnią się daty końca bitwy. Polska i angielska Wikipedia podają daty 16–31 października 1914 roku i zamykają bitwę odwrotem Niemców z zalanego terenu w nocy z 30 na 31 października i w kolejnych dniach. Za koniec uznaje się jednak często 10 listopada, gdy Niemcy zdobyli Diksmuide, ostatni przyczółek aliantów na wschodnim brzegu Yser. Brytyjska kronika wojny podaje tę datę jako francuską, a daty 16 (lub 18) października – 10 listopada przyjmują też liczne opracowania francuskie i belgijskie oraz brytyjski serwis greatwar.co.uk. Przyjmujemy tę szerszą datę, bo obrona Diksmuide była nieodłączną częścią obrony linii Yser. Opracowania, które traktują bitwę nad Yser jako północny odcinek szerszych walk we Flandrii, przedłużają ją nawet do 30 listopada. Na południe od Diksmuide walki w listopadzie zlewały się już z I bitwą pod Ypres.

Tło: ostatnia linia

Po upadku Antwerpii armia belgijska cofała się wzdłuż wybrzeża na zachód. Rozważano odesłanie jej na odpoczynek za granicę francuską, w rejon Saint-Omer i Calais, ale król Albert I, pod naciskiem Francuzów, postanowił bronić się nad Yser. 14 października Belgowie zaczęli się okopywać, a następnego dnia, gdy Niemcy dotarli do wybrzeża i zajęli Ostendę, obsadzili linię od Diksmuide po morze. Kwatera główna króla stanęła w Veurne. W rozkazie dziennym Albert wzywał żołnierzy, by za zdrajcę uznawali każdego, kto bez formalnego rozkazu mówi o odwrocie.

Armia liczyła sześć dywizji piechoty i dywizję kawalerii, lecz były to resztki dawnych sił. Szacunki jej liczebności wahają się od około 50 do 65–70 tysięcy żołnierzy, wyczerpanych dwoma i pół miesiącami walk, z brakami w amunicji i kadrze oficerskiej. W Diksmuide stanęła francuska brygada fizylierów marynarki kontradmirała Pierre’a Ronarc’ha, licząca około 6,5 tysiąca ludzi, razem z belgijską brygadą pułkownika Alphonse’a Jacques’a. Na południe od miasta linię przedłużały francuskie dywizje terytorialne, a dalej Brytyjczycy pod Ypres. Całością działań aliantów na północy kierował generał Ferdinand Foch, który nie miał jednak władzy nad armią belgijską.

Teren sprzyjał obrońcom tylko pozornie. Yser płynęła między wałami przez płaską równinę polderów, położoną częściowo poniżej poziomu morza i pociętą rowami melioracyjnymi. Kilka kilometrów za rzeką biegł wysoki na około dwa metry nasyp linii kolejowej Nieuport–Diksmuide. Kilka placówek belgijskich wysunięto na wschodni brzeg, do wsi Mannekensvere, Schoore, Keiem i Beerst, a pod Nieuport utrzymywano przyczółek obejmujący Lombardsijde i Westende.

Naprzeciw stanęła nowa niemiecka 4 Armia księcia Albrechta Wirtemberskiego. Na odcinku od morza po Diksmuide nacierał III Korpus Rezerwowy generała Hansa von Beselera, zdobywcy Antwerpii, wzmocniony 4 Dywizją Zastępczą, a dalej na południe wkraczały do walki nowe korpusy rezerwowe przewiezione z Niemiec. Szacunki sił niemieckich nad Yser wahają się od 60 do 85 tysięcy żołnierzy. Niemcy mieli też znaczną przewagę w ciężkiej artylerii. Ich celem było przełamanie frontu i marsz wzdłuż wybrzeża na Dunkierkę i Calais.

Przebieg bitwy

16–17 października. Pierwsze niemieckie oddziały podeszły pod Diksmuide i zaatakowały miasto. Fizylierzy i Belgowie odparli natarcie. Przed pozostałą częścią frontu pojawiały się niemieckie patrole i oddziały rozpoznawcze.

18–20 października. 18 października ruszyło główne natarcie. Niemiecka artyleria ostrzelała belgijskie placówki na wschodnim brzegu, a piechota III Korpusu Rezerwowego uderzyła na Keiem, Schoore i Mannekensvere. Tego samego ranka przed Nieuport pojawiła się flotylla kontradmirała Horace’a Hooda, złożona z krążowników, trzech płytko zanurzonych monitorów i niszczycieli, do których dołączyły niszczyciele francuskie. Okręty ostrzeliwały niemieckie kolumny i baterie wzdłuż wybrzeża aż po Middelkerke, a ich ogień odwiódł Niemców od prób forsowania Yser pod samym Nieuport. W ciągu kilku dni Belgowie stracili jednak wszystkie wysunięte placówki, a przyczółek pod Lombardsijde został zepchnięty pod samo Nieuport. Do 20 października Niemcy stanęli nad rzeką na całej długości frontu. Diksmuide było bez przerwy ostrzeliwane i atakowane.

21–24 października. W nocy z 21 na 22 października niemiecki pułk piechoty rezerwy przeprawił się po kładce przez Yser w zakolu pod Tervate, mniej więcej w połowie drogi między Nieuport a Diksmuide, i zajął całe zakole. Belgijskie kontrataki, w których ciężkie straty ponieśli grenadierzy, nie zdołały odrzucić Niemców za rzekę. Około 22–23 października (źródła podają różne daty) do Nieuport dotarła francuska 42 Dywizja generała Paula Grossettiego, pierwsze poważne wsparcie dla wyczerpanych Belgów. 24 października Niemcy przeszli przez rzekę w kolejnych miejscach i zajęli Stuivekenskerke. Tego dnia Niemcy wielokrotnie atakowali także Diksmuide, bez powodzenia.

25–28 października. Belgowie, u kresu sił, wycofali się za nasyp kolejowy Nieuport–Diksmuide, ostatnią linię obrony. Już wcześniej przygotowywano plan zalania terenu między rzeką a nasypem, a 25 października, pod coraz silniejszym naciskiem Niemców, król zgodził się na jego wykonanie. Przepusty pod nasypem zatkano workami z piaskiem, by woda nie przedostała się na tyły obrońców. Nad robotami czuwał Karel Cogge, nadzorca miejscowej spółki wodnej z Veurne, znawca systemu kanałów. 27 i 28 października Belgowie odpierali ataki pod Pervijze, a z morza wspierały ich okręty, które same ponosiły straty od ognia niemieckich baterii.

Otwarcie śluz. Kluczem był zespół śluz w Nieuport, zwany Ganzepoot, czyli gęsią łapą, w którym zbiegało się kilka kanałów i sama Yser. Otwierając wrota podczas przypływu i zamykając je przed odpływem, można było wpuszczać morską wodę na poldery. Śluzy leżały jednak na linii frontu, pod ostrzałem niemieckiej artylerii. Pierwsze próby w nocy z 26 na 27 i z 27 na 28 października, przy starej śluzie na kanale do Veurne, dały tylko częściowy skutek. Decydujące otwarcie nastąpiło w nocy z 29 na 30 października. Na propozycję Cogge’a kapitan Fernand Umé z grupą żołnierzy i barkarz Hendrik Geeraert otworzyli upust kanału Noordvaart. Źródła różnią się w szczegółach, które śluzy otwierano kolejnych nocy. Powtarzając ten manewr przy każdym przypływie, Belgowie stopniowo zalali pas ziemi między rzeką a nasypem, szeroki na około półtora do kilku kilometrów, sięgający na południe aż pod Diksmuide.

30–31 października. 30 października Niemcy przypuścili ostatnie wielkie natarcie. Przełamali belgijską linię na nasypie i wdarli się do Ramskapelle, a pod Pervijze podeszli pod samą wieś. Belgijsko-francuski kontratak odbił Ramskapelle 31 października. Tymczasem woda za plecami Niemców podnosiła się z godziny na godzinę. Dowództwo niemieckie odwołało natarcie planowane na następny dzień i w nocy z 30 na 31 października rozpoczęło odwrót. W kolejnych dniach niemieckie oddziały, brnąc przez zalane łąki i porzucając część sprzętu, wycofały się na wschodni brzeg Yser.

1–10 listopada. 31 października i 1 listopada Niemcy próbowali jeszcze nacierać na południe wzdłuż wschodniego brzegu rzeki, by odciąć przyczółek w Diksmuide, ale i tam zatrzymała ich woda. W nocy z 1 na 2 listopada wycofali się za Yser. Zalanego odcinka od morza po Tervate strzegła odtąd tylko 4 Dywizja Zastępcza, a III Korpus Rezerwowy przesunięto na południe, w stronę Ypres. Diksmuide pozostało wysuniętym bastionem aliantów na wschodnim brzegu. Pod ciągłym ostrzałem broniły go bataliony fizylierów marynarki Ronarc’ha, oddziały belgijskie i tyralierzy senegalscy, którzy przybyli 26 października. 10 listopada, po nocnym bombardowaniu, dwie niemieckie dywizje uderzyły na miasto z trzech stron. Po zaciętych walkach ulicznych obrońcy wycofali się po południu na zachodni brzeg, a Belgowie wysadzili za nimi mosty. Tego samego dnia dalej na południe Niemcy zepchnęli Francuzów spod Bikschote nad kanał Yser. Zdobycie Diksmuide zamknęło walki o linię rzeki. Wyczerpanych fizylierów zluzowano 16 listopada.

Po bitwie

Po upadku Diksmuide front nad Yser zastygł. Na odcinku od morza po Diksmuide zalany teren oddzielał odtąd obie armie niemal przez całą wojnę. Na początku listopada flotylla Hooda odpłynęła, bo nadejście posiłków i powódź uczyniły jej obecność zbędną. Król Albert przeniósł kwaterę do De Panne, gdzie pozostał do 1918 roku.

Straty

Straty obu stron nie są dokładnie znane. Według historyczki Sophie de Schaepdrijver armia belgijska straciła nad Yser około 3,5 tysiąca zabitych i 15 tysięcy rannych. Jack Sheldon ocenia belgijskie straty w dniach 18–30 października na około 20 tysięcy ludzi, czyli jedną trzecią stanu armii. Ciężko ucierpieli też fizylierzy Ronarc’ha w Diksmuide. Brytyjska historia oficjalna szacuje straty niemieckie między Geluveld a morzem w okresie od 18 października do 30 listopada na ponad 76 tysięcy ludzi. Ta liczba obejmuje jednak także walki pod Ypres, więc samej bitwie nad Yser odpowiada tylko jej część.

Znaczenie

Bitwa nad Yser zamknęła wyścig do morza. Niemcy nie przebili się wzdłuż wybrzeża do Dunkierki i Calais, portów, przez które płynęło zaopatrzenie i posiłki dla armii brytyjskiej. Front zachodni sięgnął Morza Północnego i od Nieuport po granicę szwajcarską zamienił się w ciągłą linię okopów.

Dla Belgów zwycięstwo miało ogromne znaczenie symboliczne. Niemcy zajęli około 95 procent kraju, ale niewielki skrawek na zachodnim krańcu kraju, z Veurne, De Panne i Poperinge, pozostał wolny. Król Albert, który nie opuścił swoich żołnierzy, stał się bohaterem narodowym i symbolem oporu. Armia belgijska broniła frontu nad Yser przez cztery lata, aż do ofensywy jesienią 1918 roku. Doświadczenia flamandzkich żołnierzy, dowodzonych przez oficerów mówiących po francusku, dały też początek ruchowi frontowemu, z którego wyrósł powojenny flamandzki ruch narodowy.