Bitwa pod Szarkatem

Bitwa pod Szarkatem była ostatnią bitwą kampanii mezopotamskiej i jedną z ostatnich bitew całej wojny brytyjsko-tureckiej. W ostatnim tygodniu października 1918 roku, gdy rząd osmański szukał już rozejmu, brytyjsko-indyjski I Korpus generała porucznika Alexandra Cobbe’a ruszył spod Tikritu w górę Tygrysu na pozycje osłaniające Mosul. Turcy bez walki oddali umocnienia pod Al-Fathą, ale bronili się zawzięcie w górach na prawym brzegu rzeki. Tymczasem dwie brygady kawalerii obeszły ich od wschodu, przeprawiły się przez Mały Zab i Tygrys i zamknęły drogę do Mosulu za plecami tureckiej Grupy Tygrysu. Przez trzy dni Turcy próbowali przebić się na północ, ściśnięci między jazdą a nacierającą od południa 17 Dywizją. Rankiem 30 października, w dniu podpisania rozejmu w Mudros, ich dowódca Ismail Hakki Bej poddał się z całym zgrupowaniem.

Nazwa i daty

Brytyjska chronologia wojny (Principal Events) notuje pod 23 października 1918 roku „początek brytyjskiego marszu na Mosul”, a „bitwę pod Szarkatem” (Battle of Sharqat) pod 28–30 października, z dopiskiem, że 30 października turecka armia nad Tygrysem się poddała. Brytyjska historia oficjalna kampanii (F.J. Moberly, The Campaign in Mesopotamia, t. IV) opisuje walki pod Al-Fathą i nad Małym Zabem (23–26 października) w osobnym rozdziale, a bitwę pod Szarkatem liczy od pościgu 27 października. Wszystkie te dni składały się jednak na jedną operację, zaplanowaną przez Cobbe’a od początku jako okrążenie tureckich sił osłaniających Mosul. Dlatego ta strona obejmuje całość, od wymarszu 23 października do kapitulacji 30 października, a późniejsze zajęcie Mosulu opisuje jako jej następstwo.

Szarkat (Sharqat, dziś miasto Asz-Szarkat) to w źródłach z epoki Kalat asz-Szarkat, wzgórze nad zachodnim brzegiem Tygrysu z ruinami Aszuru, dawnej stolicy Asyrii, które przed wojną, w latach 1903–1914, odkopywali niemieccy archeolodzy. Sama bitwa toczyła się głównie kilka do kilkunastu kilometrów na północ od niego, pod Huwaiszem i Hadraniją. Głównym źródłem jest historia oficjalna Moberly’ego, uzupełniona brytyjską historią lotnictwa (H.A. Jones, The War in the Air, t. VI) i zacytowanym przez korespondenta wojennego Edmunda Candlera podsumowaniem generała Williama Marshalla. Dane liczbowe pochodzą z tych brytyjskich źródeł.

Tło

Po rozbiciu Turków pod Megiddo i kapitulacji Bułgarii w Salonikach Londyn spodziewał się, że Turcja wkrótce poprosi o pokój. 2 października War Office zatelegrafowało do dowódcy w Mezopotamii, generała Williama Marshalla, że w tej sytuacji należy zająć jak najwięcej terenu w górę Tygrysu. Moberly tłumaczy to chęcią wykorzystania zwycięstw Allenby’ego i usunięcia wpływów tureckich na południe od gór Taurus. Historycy dodają, że przed rozmowami pokojowymi rząd chciał mieć w ręku wilajet Mosulu z jego złożami ropy. Marshall odpowiedział 4 października, że wszystkie jego środki transportu obsługują drogę przez Persję i że zdoła zebrać najwyżej około 200 furgonetek Ford i kolumnę wozów mułów. Wykluczył więc wypad kawalerii w górę Eufratu na pomoc Allenby’emu i zaproponował uderzenie wyłącznie wzdłuż Tygrysu, z linią Małego Zabu jako pierwszym celem. 6 października Londyn się zgodził.

Główna pozycja turecka leżała około 55 kilometrów na północ od końcowej stacji kolei w Tikricie, który Brytyjczycy zdobyli w listopadzie 1917 roku. Pod Al-Fathą Tygrys przebija się przez pasmo wzgórz, na prawym brzegu zwane Dżabal Makhul, a na lewym Dżabal Hamrin, wznoszące się na około 300 metrów nad równinę. Turcy umacniali się tam od półtora roku. Około 25 kilometrów dalej mieli drugą linię, od Ajn Dibs przez wzgórza na prawym brzegu do Tygrysu pod Muszakiem i dalej wzdłuż stromego północnego brzegu Małego Zabu, z mostem na Tygrysie pod Humrem. 21 października Brytyjczycy oceniali, że pod Al-Fathą stoi około 2600 tureckich żołnierzy z 28 działami, a na drugiej linii około 2900 z 14 działami. Nad Tygrysem stała turecka 14 Dywizja z dodatkowymi pułkami, a pod Kirkukiem 2 Dywizja, mniej więcej 2200 karabinów i 30 dział. Z Persji szła na pomoc 5 Dywizja. Całą 6 Armią dowodził Ali Ihsan Pasza, który według brytyjskiego wywiadu poprawił jej dyscyplinę i morale, a niepopularnych niemieckich oficerów sztabu odesłał. Ciężkie działa Turcy wysłali jednak do Aleppo.

Cobbe uznał, że szturm na Al-Fathę od czoła byłby kosztowny i nie przyniósłby rozstrzygnięcia, a obejście tureckiego prawego skrzydła przez pustynię jest niemożliwe z braku wody. Postanowił obejść Turków od wschodu, przez przełęcze w Dżabal Hamrin, sforsować Mały Zab, zepchnąć nieprzyjaciela na prawy brzeg Tygrysu i tam go odciąć. Na lewym brzegu działała 18 Dywizja generała majora Hew Fanshawe’a (około 1400 szabel, 7700 karabinów i 48 dział, razem z 7 Brygadą Kawalerii generała C.E.G. Nortona), na prawym 17 Dywizja generała majora G.A.J. Leslie’ego (około 200 szabel, 7700 karabinów i 82 działa). Tajne zadania dostały 11 Brygada Kawalerii generała R.A. Casselsa, która miała przejść daleko na wschód i sforsować Mały Zab, oraz Lekka Brygada Samochodów Pancernych, która przez pustynię koło ruin Hatry miała wyjść na drogę do Mosulu za Szarkatem. Na prawym skrzydle kolumna generała A.C. Lewina z III Korpusu miała iść na Kirkuk i Altun Köprü i nie pozwolić tureckiej 2 Dywizji zejść w dół Małego Zabu. Obie dywizje I Korpusu były nowymi formacjami, z niewielu jednostkami doświadczonymi w boju, osłabionymi odesłaniem batalionów indyjskich do Salonik i epidemią grypy.

Przebieg

Al-Fatha i Mały Zab (23–25 października)

Rankiem 23 października koncentracja była zakończona. Brytyjska artyleria przez cały dzień wstrzeliwała się w tureckie baterie, a po południu brygada piechoty z działami górskimi ruszyła granią Dżabal Hamrin. W nocy Turcy opuścili całą pozycję. O pierwszej w nocy patrole 55 Brygady znalazły puste okopy na lewym brzegu, a przed piątą rano 24 października okazało się, że opustoszały także okopy na prawym. Odwrót o dobę wcześniejszy, niż się spodziewano, zaskoczył Brytyjczyków. Turcy wysadzili drogę w przełomie na prawym brzegu tak skutecznie, że nie mogły nią przejechać nawet juki, i ich straż tylna odeszła, nękana tylko przez samoloty 63 Dywizjonu RAF.

Tymczasem 11 Brygada Kawalerii Casselsa po marszu około 125 kilometrów w 39 godzin dotarła po południu 24 października do brodu Zararija na Małym Zabie. Na przeciwnym brzegu natknęła się na dwa tureckie bataliony z czterema działami, które szły nad Tygrys. Huzarzy 7 Pułku przeszli rzekę w bród głęboki na półtora metra i zmusili Turków do odwrotu. 25 października za Mały Zab przeszły też 7 Brygada Kawalerii i 53 Brygada piechoty, a Turcy zostali zepchnięci z całego lewego brzegu Tygrysu. Na prawym brzegu 17 Dywizja przebijała się przez przełom po zniszczonej drodze, ciągnąc działa niemal na rękach, i doszła do tureckiej pozycji przed Muszakiem. Wieczorem dwie kompanie 1 batalionu Highland Light Infantry zdobyły w nocnym ataku turecki okop za podwójną zaporą z drutu, tracąc ponad stu ludzi. Tego samego wieczoru kolumna Lewina zajęła opuszczony przez Turków Kirkuk.

Muszak i przeprawa przez Tygrys (26–27 października)

Rankiem 26 października 14 Pułk Sikhów zaatakował turecką pozycję pod Muszakiem wzdłuż rzeki. Turcy ukryli na zboczach karabiny maszynowe strzelające w bok natarcia, i Sikhowie stracili tego dnia 323 ludzi, w większości w ciągu pierwszej godziny natarcia, w tym sześciu z ośmiu brytyjskich oficerów. 17 Dywizja utknęła w górach, a jej 51 Brygada straciła 25 i 26 października 618 ludzi. Ten sam dzień przesądził jednak o losie Turków. 11 Brygada Kawalerii ruszyła o świcie znad Małego Zabu na północ, osłonięta od strony nieprzyjaciela przez 7 Brygadę, i po południu znalazła bród przez Tygrys pod Hadraniją, około 21 kilometrów powyżej Szarkatu. Przejście przez trzy odnogi rzeki, w ostatniej po wąskiej półce pod wodą głęboką na półtora metra, było niebezpieczne, ale o 16.30 Kawaleria Przewodników (Guides Cavalry) była na prawym brzegu, a po siedemnastej Cassels zajął pozycję pod Huwaiszem w poprzek drogi do Mosulu. Już rano samochody pancerne wyszły na tę drogę i przecięły turecki kabel telegraficzny.

W nocy na 27 października Turcy opuścili pozycję pod Muszakiem i cofnęli się na linię okopów kilka kilometrów na południe od Szarkatu. Ich dowódca Ismail Hakki Bej miał rozkaz nie odchodzić na północ od Szarkatu przed 31 października i czekał na 5 Dywizję, która miała do niego dołączyć. 27 października 23 Pułk Kawalerii zaatakował turecki oddział na południe od Huwaisza, by zmusić Turków do ujawnienia sił i ukryć własną słabość. Stracił 49 ludzi, a dowódca brygady samochodów pancernych, major T. Thompson, dostał się do niewoli, gdy pocisk rozbił jego wóz. 17 Dywizja szła w pościg powoli, po bezdrożach i bez wody, za to kolumna generała G.A.F. Sandersa z 18 Dywizji przeszła lewym brzegiem Tygrysu przez noc około 53 kilometrów i o świcie 28 października stanęła naprzeciw Huwaisza.

Bój pod Huwaiszem (28–29 października)

Rano 28 października Turcy ruszyli na Casselsa od południa i zachodu. Około 2500–3000 piechoty próbowało obejść prawe skrzydło brygady, a z północy podchodził oddział 5 Dywizji. 7 Pułk Huzarów spieszonym kontratakiem z wąwozu odrzucił lewe skrzydło nacierających, przez prom na Tygrysie przeprawił się batalion 1/7 Gurkhów, a działa Sandersa ostrzeliwały Turków z lewego brzegu. Po południu, po marszu około 72 kilometrów, nadeszła 7 Brygada Kawalerii Nortona i zaczęła przechodzić bród pod Hadraniją, tracąc w nurcie kilku ludzi i konie. Strzelanina trwała do późnej nocy, ale Turcy nie przerwali pierścienia. Brygada Casselsa straciła tego dnia ponad stu ludzi, a według Moberly’ego obronę zawdzięczała przede wszystkim celnemu ogniowi baterii konnej i sześćdziesięciu karabinom maszynowym. W tym samym czasie na południu 2 batalion Royal West Kent, mający już tylko około 430 ludzi, zdobył szturmem linię okopów niespełna 6 kilometrów na południe od Szarkatu, biorąc około 200 jeńców i 11 karabinów maszynowych. Kosztowało to 17 Dywizję około 140 zabitych i rannych.

Wieczorem Cobbe uznał, że Turcy są gotowi się poddać, i mimo sprzeciwu Leslie’ego, który obawiał się marszu wyczerpanych żołnierzy przez nierozpoznany teren, nakazał 17 Dywizji ruszyć w nocy, o 1.45, by jak najszybciej przyjść z pomocą kawalerii. 29 października na północnym skrzydle 13 Pułk Huzarów, 239 szabel, przeszedł galopem przez otwartą równinę pod stromy cypel zajęty przez Turków, spieszył się w martwym polu i z bagnetami wdarł się na szczyt, tracąc zaledwie siedmiu ludzi. Razem z lansjerami, którzy zajęli tureckie skrzydło, wzięli 985 jeńców, cały turecki 13 Pułk z 5 Dywizji. Na południu 17 Dywizja dopiero po południu dotarła do głównej tureckiej pozycji około 5 kilometrów na południe od Huwaisza. Atak o 16.00 skończył się zamieszaniem: około tysiąca Turków wyszło z okopów i odrzuciło 45 Pułk Sikhów, choć Marathowie i Gurkhowie powstrzymali kontratak, a 112 Pułk Piechoty zdobył część okopów. Dywizja straciła około 500 z 3000 żołnierzy, ale przygwoździła Turków do miejsca.

Kapitulacja (30 października)

O świcie 30 października nad całą turecką linią naprzeciw 17 Dywizji pojawiły się białe flagi. O 7.30 Ismail Hakki Bej oddał się w ręce podpułkownika Shoubridge’a ze 112 Pułku Piechoty. Później wyjaśniał, że zamierzał wycofać się nocą na pustynię i dojść do Tygrysu pod Kajjarą, ale do ostatniej chwili liczył, że 5 Dywizja przebije się przez brytyjską kawalerię. Nie miał już łączności: niemiecka radiostacja odeszła do Mosulu, a dwa ostatnie samoloty nie nadawały się do lotu. Tego samego dnia 7 Brygada Kawalerii i samochody pancerne ruszyły na północ, wzięły pod Kajjarą około 200 Turków z działem i parowiec, a potem dogoniły i zagarnęły około tysiąca żołnierzy tureckiego 14 Pułku.

Straty

Według Moberly’ego od 18 do 30 października siły Cobbe’a wzięły 11 322 jeńców, 51 dział i 130 karabinów maszynowych, a także trzy parowce i wiele amunicji. Straty brytyjskie i indyjskie w tym czasie wyniosły 1886 ludzi, z czego 1504 przypadło na 17 Dywizję, która nacierała przez góry na prawym brzegu. Marshall pisał, że poddała się cała turecka 14 Dywizja, większość 2 Dywizji i części dwóch pułków 5 Dywizji, z całą artylerią, taborami i służbami. Liczby te obejmują całą operację. Candler podaje, że sam Ismail Hakki Bej skapitulował z około 8 tysiącami ludzi. Strat tureckich w zabitych i rannych źródła brytyjskie nie podają.

Znaczenie

Moberly pisze, że po Szarkacie turecka 6 Armia „prawie przestała istnieć” i bez rozejmu nie zdołałaby utrzymać Mosulu. Rozejm z Mudros zaczął obowiązywać w południe 31 października. 1 listopada przednie oddziały Casselsa pod Hammam Ali, około 20 kilometrów na południe od Mosulu, spotkały parlamentariuszy Alego Ihsana z listem w sprawie rozejmu, a dowódca tureckiej 5 Dywizji zażądał, by Brytyjczycy wrócili do Kajjary, gdzie stali w chwili wejścia rozejmu w życie. Marshall, powołując się na artykuł 7 rozejmu, pozwalający aliantom zajmować punkty strategiczne, kazał jednak iść dalej. 3 listopada Cassels stanął w mieście ze swoim sztabem, a jego wojska zajęły okoliczne wzgórza i drogi. Ali Ihsan protestował i czekał na rozkazy z Konstantynopola. Gdy te nadeszły, 10 listopada Brytyjczycy przejęli całe miasto, a do 15 listopada wojska tureckie opuściły wilajet. Turcja uznała zajęcie Mosulu po rozejmie za bezprawne i spór o ten bogaty w ropę kraj ciągnął się aż do 1926 roku, gdy Mosul ostatecznie przypadł Irakowi pod brytyjskim mandatem.

Szarkat zamknął czteroletnią kampanię, która zaczęła się w listopadzie 1914 roku od desantu u ujścia Szatt al-Arab. Bitwa pokazała to, co Brytyjczycy w Mezopotamii opanowali w latach 1917–1918: obchodzenie nieprzyjaciela jazdą i samochodami pancernymi zamiast szturmów od czoła. Jednocześnie zapłaciła za nią przede wszystkim piechota 17 Dywizji, posłana przez góry na umocnienia, których Turcy bronili, jak przyznawał Marshall, „z największym uporem”.