Bitwa pod Tikritem

Bitwa pod Tikritem była ostatnim zwycięstwem wojsk brytyjskich w Mezopotamii odniesionym pod dowództwem generała Fredericka Stanleya Maude’a. Brytyjsko-indyjski I Korpus generała Alexandra Cobbe’a, który przez lato stał pod Samarrą, ruszył na początku listopada 1917 roku w górę Tygrysu przeciw tureckiemu XVIII Korpusowi. Po wstępnej walce pod Daurem 2 listopada, 5 listopada 7 Dywizja szturmowała silnie umocnioną pozycję pod Tikritem. Turcy bronili się zawzięcie przez cały dzień, ale w nocy odeszli na północ i 6 listopada Brytyjczycy zajęli miasto. Nie zamierzali go jednak utrzymać. Po zniszczeniu tureckiej bazy wrócili do Samarry.

Nazwa i daty

Brytyjska chronologia wojny (Principal Events) notuje pod 5 listopada 1917 roku „akcję pod Tikritem” (Action of Tikrit), a pod 6 listopada zajęcie miasta przez wojska brytyjskie. Brytyjska historia oficjalna kampanii (F.J. Moberly, The Campaign in Mesopotamia, t. IV) opisuje oba dni w jednym podrozdziale, a walkę pod Daurem 2 listopada traktuje jako osobną akcję. Tak też robimy na tej stronie: bitwa obejmuje szturm 5 listopada i zajęcie Tikritu 6 listopada, a walki z 2 i 3 listopada opisujemy jako jej tło. W źródłach spotyka się dawną pisownię nazwy miasta, Tekrit. Wiadomość o zajęciu miasta 6 listopada potwierdzają też współczesne relacje prasowe i wspomnienia niemieckiego generała Ottona Limana von Sandersa.

Tło

Po zajęciu Samarry w kwietniu 1917 roku letni upał zatrzymał działania nad Tygrysem. Turecki XVIII Korpus, należący do 6 Armii Halila Paszy, stanął pod Tikritem, a jego straż przednia stała około 20 kilometrów powyżej Samarry. Jesienią Maude najpierw odciął Turkom drogę wzdłuż Eufratu, zdobywając Ramadi pod koniec września, a w drugiej połowie października jego III Korpus zajął wzgórza Dżabal Hamrin nad Dijalą. Turcy odpowiedzieli wypadem nad Tygrysem: 22 i 23 października od 4 do 6 tysięcy żołnierzy XVIII Korpusu podeszło ku Samarze, ale gdy Cobbe szykował się do natarcia, wycofali się w nocy na dawne pozycje. Według tureckiej relacji wypad zarządził feldmarszałek Erich von Falkenhayn, dowódca grupy armii „Yıldırım”, by odciążyć front nad Dijalą.

Maude postanowił uderzyć, póki Turcy nad Tygrysem byli osamotnieni. Wiadomości wywiadu zgodnie mówiły, że główny wysiłek nieprzyjaciela kieruje się teraz do Palestyny, a nie do Mezopotamii. Rozkazem z 28 października polecił Cobbe’owi zaatakować pozycję pod Daurem, około 30 kilometrów powyżej Samarry, i zniszczyć broniącą jej turecką 51 Dywizję, zanim nadejdą posiłki. Brytyjski wywiad szacował, że naprzeciw Dauru Turcy mają około 4 tysięcy karabinów, 20 dział i 36 karabinów maszynowych, w Tikricie 1300 karabinów i 19 dział, a około 50 kilometrów dalej na północ, pod Al-Fathą, kolejne 5 tysięcy karabinów. Spodziewano się, że w razie ataku cofną się na przygotowaną pozycję pod Al-Fathą.

Do walki stanęła 7 Dywizja generała Vere’a Fane’a, wzmocniona 8 Brygadą Piechoty z 3 Dywizji, Dywizja Kawalerii generała Jonesa, dziesięć samochodów pancernych i część 63 Eskadry Royal Flying Corps. Do przewozu zaopatrzenia przydzielono 500 furgonetek Forda. Po nocnym marszu, rano 2 listopada, piechota 7 Dywizji zdobyła obie linie okopów pod Daurem. Najwięcej straciła 28 Brygada, w której nacierały 56 Pułk Strzelców, 51 Pułk Sikhów i 2 batalion pułku Leicestershire. Kawaleria zabłądziła w nocy i nie zdołała odciąć Turkom odwrotu. Brytyjczycy stracili 224 ludzi, Turków szacowano na około 260, w tym 82 jeńców. Nazajutrz 19 Brygada zajęła Al-Audżę, ale lotnicy i kawalerzyści stwierdzili, że Tikrit jest obsadzony w sile. Zgodnie z rozkazem Maude’a wojska cofnęły się na noclegi pod Daurem, tracąc tego dnia kolejnych 94 ludzi.

Cobbe zamierzał już wracać do Samarry, ale rano 4 listopada Maude wstrzymał odwrót. Brytyjska historia oficjalna zaznacza, że w dokumentach nie ma śladu, o jakie „zmiany na całym froncie” mu chodziło. Maude właśnie dowiedział się jednak o zdobyciu Beer-Szewy przez Allenby’ego. W południe donosił Cobbe’owi, że Turcy mogą opuścić Tikrit i wywożą z niego zapasy, i proponował natarcie już następnego dnia. Cobbe odpowiedział, że Turcy obsadzają cały ciąg okopów, długi na około 13 kilometrów, prawdopodobnie siłami 51 i 52 Dywizji, więc konieczny będzie zdecydowany szturm. Ściągnął z Samarry i Istabulatu 9 Brygadę Piechoty i dwie baterie. Maude odpisał, że nie chce niczego przyspieszać ponad potrzebę i zgadza się na odłożenie ataku o dobę, ale zostawił decyzję Cobbe’owi. Ten postanowił uderzyć od razu.

Pozycja pod Tikritem

Otoczone murem miasto leżało na prawym brzegu Tygrysu, na urwisku, które opadało do rzeki pionową ścianą wysoką na ponad 25 metrów. Z najwyższych domów, około 45 metrów nad rzeką, widać było Daur. Linia tureckich okopów biegła około półtora kilometra na południe od miasta: od brzegu rzeki na zachód, a potem zakręcała na północny zachód i północ na kolejne osiem kilometrów. Pierwsza linia była niemal ciągła, w wielu miejscach połączono z nią drugą i trzecią, a gęsto rozmieszczono stanowiska karabinów maszynowych. Lewe skrzydło tureckie, przed którym teren był pocięty jarami, umocniono szczególnie silnie. Przed prawym rozciągała się płaska równina, dająca obrońcom doskonałe pole ostrzału.

Cobbe wybrał na miejsce natarcia lewą część środka tureckiej linii. Piechota mogła tam podejść nocą przez otwartą, falistą równinę i znaleźć osłonę w pociętym terenie przed okopami. Dywizja Kawalerii miała związać Turków na długim prawym skrzydle i osłaniać lewą flankę piechoty, a 21 Brygada, maszerująca lewym brzegiem Tygrysu, miała ostrzeliwać pozycje i drogi za miastem.

Przebieg

5 listopada

Przed świtem 5 listopada obie dywizje stanęły na wyznaczonych pozycjach, a działa 21 Brygady ustawiono na lewym brzegu na wschód od Tikritu. O 5.30 straż przednia, 8 Brygada Piechoty z 4 Brygadą Artylerii Polowej, ruszyła ku suchemu korytu Wadi Dżibin. Gdy o 5.45 otworzyła ogień turecka artyleria, 47 Pułk Sikhów wyparł z wadi tureckie placówki i przed dziewiątą rozpoznał pozycję tak dobrze, że generał Fane mógł ułożyć plan natarcia. Do 9.30 Sikhowie i 59 Pułk Strzelców okopali się w jarze około 700 metrów od tureckich okopów.

Fane postanowił, że 8 Brygada uderzy na odcinku szerokości około 550 metrów, pod osłoną ogniowej zapory artylerii i ognia 19 Brygady, która po zdobyciu okopów miała przejść przez nią dalej na północ. Turcy najwyraźniej zamierzali się bronić. Ich artyleria strzelała celnie i bez przerwy, raz po raz przerywając brytyjskie linie telefoniczne, więc przygotowanie wsparcia artyleryjskiego trwało aż do 11.30. Brytyjska historia oficjalna uważa, że ta zwłoka skróciła dzień walki i sprawiła, że do boju weszło mniej piechoty, niż planowano.

O 11.30 zaczęło się przygotowanie artyleryjskie, celne dzięki dobrej współpracy samolotów z bateriami. Minutę później 59 Pułk Strzelców i 47 Pułk Sikhów, z 2/124 batalionem piechoty tuż za nimi, ruszyły naprzód. Bez zatrzymania zdobyły okopy i usadowiły się w niedokończonej trzeciej linii tureckiej na odcinku około 700 metrów. Wzięły około 85 jeńców, ale straciły blisko jedną trzecią stanu, głównie od ognia artylerii i od flankowego ognia karabinów, zwłaszcza z wysoko położonego punktu oporu na lewo od miejsca natarcia. Ciężkie straty poniosły też 28 Pułk Pendżabski i 1 batalion Seaforth Highlanders, które z obu stron osłaniały natarcie ogniem. O 12.45 do linii posłano 1 batalion pułku Manchester, który zdążył pomóc w odparciu tureckiego kontrataku. Drugi kontratak odparto około piętnastej.

Przez cały dzień brytyjskie dowództwo słabo wiedziało, co dzieje się na pierwszej linii. Kable przerwał turecki ogień, a piechurzy nie zapalali umówionych flar sygnałowych dla lotników, sądząc, że zdradzą w ten sposób swoje stanowiska nieprzyjacielowi. Fane długo nie wiedział, że okopy zdobyto, a ponieważ trzy bataliony 19 Brygady wciąż walczyły na skrzydłach, zrezygnowano z przepuszczenia jej przez 8 Brygadę.

O 16.20, po piętnastominutowej zaporze artyleryjskiej, Seaforth Highlanders i 125 Pułk Strzelców uderzyły na punkt oporu, który raził 8 Brygadę z flanki. Około 16.45 zdobyły okopy i wzięły kolejnych jeńców. Dowódca 7 Brygady Kawalerii uznał wtedy, że jazda może wesprzeć piechotę. Do natarcia konnego poszły 13 Pułk Huzarów i szwadron 13 Pułku Lansjerów. Pod osłoną dymu i kurzu po ostrzale szwadrony „B” i „C” huzarów doszły do piechoty. Ich dowódca, kapitan Robinson, dostrzegł około 1000 metrów dalej 300–400 Turków zbierających się do kontrataku. Zawrócił oba szwadrony w lewo i przy okrzykach piechoty szarżował, przechodząc przez tureckie szeregi na wylot. Sam zginął w walce wręcz. Huzarzy zawrócili, przeszli przez Turków po raz drugi i stanęli przy piechocie. Dzięki zapadającemu zmrokowi i niecelnemu ogniowi z mniej więcej stu jeźdźców ubyło tylko około 28. Według brytyjskiej historii oficjalnej zadali przeciwnikowi co najmniej dwukrotnie większe straty.

Słońce zaszło tuż po siedemnastej. Seaforthowie i 125 Pułk posunęli się jeszcze o niespełna kilometr i okopali na zdobytym terenie. Dywizja Kawalerii przez cały dzień wiązała Turków na swoim odcinku, a działa 21 Brygady trzymały pod ogniem drogi na północ od miasta. O osiemnastej Cobbe kazał kawalerii wycofać się do Al-Audży, a 7 Dywizji utrzymać zdobytą linię i śmiało wysyłać patrole.

6 listopada

O pierwszej w nocy silne patrole 7 Dywizji ruszyły, by zająć linię na północ od Tikritu, biegnącą od Tygrysu na zachód. Napotkały bardzo słaby opór. Rano okazało się, że Turcy odeszli daleko na północ. Brytyjczycy zajęli miasto i zostawioną przez nieprzyjaciela bazę. Znaczną część zapasów Turcy przed odwrotem spalili lub zniszczyli. Spłonął między innymi parowiec Julnar, którym w kwietniu 1916 roku próbowano dowieźć żywność do oblężonego Al-Kutu. Mimo to sporo porzuconego sprzętu wpadło w ręce zwycięzców.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej straty brytyjskie 5 listopada wyniosły 1801 ludzi, w tym 161 zabitych. Najwięcej straciły bataliony indyjskie: 47 Pułk Sikhów 326 ludzi, 2/124 batalion 307, 59 Pułk Strzelców 251, 28 Pułk Pendżabski 245. Seaforth Highlanders stracili 187 ludzi, a Dywizja Kawalerii 74. Razem z walkami pod Daurem 2 i 3 listopada cała operacja kosztowała więc Brytyjczyków ponad 2100 ludzi. Wzięli 137 jeńców. Straty tureckie Moberly szacuje na około 1500 ludzi, w tym 300 zabitych. Tureckich danych nie podaje.

Znaczenie

Brytyjczycy nie zamierzali iść dalej. Linie zaopatrzenia kończyły się w Samarze, a Turcy stali na silnej pozycji pod Al-Fathą, gdzie Tygrys przełamuje się przez pasmo wzgórz. 7 listopada Dywizja Kawalerii ruszyła na południe, a 10 listopada reszta wojsk zaczęła odwrót do Samarry. Cały turecki XVIII Korpus, łącznie z dywizjami pobitymi pod Tikritem, stał już wtedy pod Al-Fathą lub dalej na północ. Brytyjczycy na stałe zajęli Tikrit dopiero 12 lipca 1918 roku, gdy przedłużali kolej z Samarry.

Operacja spełniła jednak swój cel. 22 listopada szef Imperialnego Sztabu Generalnego pisał do dowództwa w Mezopotamii, że zniszczenie wysuniętych baz nieprzyjaciela w Ramadi i Tikricie, razem z sukcesami w Palestynie, nie pozwoli Turkom zebrać w tym roku sił zdolnych zagrozić Bagdadowi, a być może także przed nadejściem upałów 1918 roku. Po raz pierwszy wspomniano przy tym o możliwości zmniejszenia sił brytyjskich w Mezopotamii.

Biograf Maude’a, generał Charles Callwell, podkreślał tragiczny wymiar tego zwycięstwa. Tikrit był ostatnim triumfem armii, która pod jego dowództwem wyrosła z dawnego Indyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego „D”. Niespełna dwa tygodnie później, 18 listopada, Maude zmarł w Bagdadzie na cholerę, a dowództwo objął generał William Marshall.