Bitwa pod Szawlami

Bitwa pod Szawlami była największą operacją na północnym skrzydle frontu wschodniego latem 1915 roku. Gdy na południe od granicy Prus Wschodnich ruszyła niemiecka ofensywa nad Narwią, Armia Niemna generała Ottona von Below uderzyła w Kurlandii i na Litwie na rosyjską 5 Armię generała Pawła Plehwego. Niemcy sforsowali Windawę, w kilka dni zajęli zachodnią Kurlandię, a potem próbowali okrążyć rosyjskie korpusy broniące Szawli. Pierścień się nie zamknął. Rosjanie opuścili Szawle w nocy na 21 lipca, a 25 lipca stracili Poniewież, ale główne siły 5 Armii wymknęły się na wschód.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 14–25 lipca 1915 roku. Pod 14 lipca brytyjska chronologia wojny notuje początek bitwy pod Szawlami (Battle of Schaulen). Tak samo, na 14–25 lipca, datuje „bitwę o Szawle” niemiecki oficjalny wykaz bitew, z którego korzystają historie niemieckich dywizji. Kolejne walki na wschód od Poniewieża, od 30 lipca do 7 sierpnia, Niemcy nazwali osobno bitwą pod Kupiszkami. Rosyjska historiografia mówi o dwunastodniowej bitwie pod Szawlami, zakończonej zajęciem Poniewieża, i datuje je według kalendarza juliańskiego na 1–12 lipca, czyli 14–25 lipca nowego stylu. Szerzej, jako operację rysko-szawelską, ujmuje się zwykle całe niemieckie natarcie w Kurlandii i na Litwie, od kwietniowego wypadu na Szawle do walk nad Dźwiną pod koniec sierpnia.

Niemiecka historia oficjalna liczy bitwę od 14 do 23 lipca, kiedy okrążenie przeszło w zwykły pościg, a pościg ten trwał do 25 lipca. Zajęcie Mitawy, dziś Jełgawy, 1 sierpnia było osobnym działaniem północnego skrzydła Armii Niemna.

Tło

Szawle, ważny węzeł kolejowy na północy Litwy, były już raz w rękach niemieckich. W czasie wypadu grupy armijnej generała Ottona von Lauensteina zajęła je 30 kwietnia niemiecka kawaleria, a 7 maja Niemcy zdobyli Lipawę. Wobec nadciągających rosyjskich posiłków opuścili jednak Szawle 10 maja i front ustalił się na długie tygodnie wzdłuż Windawy i Dubissy. Pod koniec maja wojska niemieckie na tym odcinku połączono w Armię Niemna pod dowództwem Ottona von Below. Rosjanie podporządkowali swoje oddziały między Niemnem a Bałtykiem 5 Armii Plehwego, wchodzącej w skład Frontu Północno-Zachodniego generała Michaiła Aleksiejewa.

Na początku lipca feldmarszałek Paul von Hindenburg skupiał wszystkie siły na ofensywie nad Narwią. Armia Niemna dostała zadanie pomocnicze: miała zaatakować 5 Armię, ściągnąć na siebie uwagę Rosjan i przygotować grunt pod późniejsze uderzenie na Wilno. Below miał według niemieckiej historii oficjalnej około siedmiu dywizji piechoty i pięciu kawalerii na froncie długości około 250 kilometrów, w rzeczywistości nieco więcej. Plehwe dysponował około siedmioma i pół dywizji piechoty i siedmioma dywizjami kawalerii, ale w czerwcu i lipcu musiał oddać kilka dywizji na inne odcinki. Jedyny jego odwód, VII Korpus Syberyjski pod Mitawą i Rygą, był wyczerpany walkami w Galicji.

Below postanowił ominąć silne rosyjskie pozycje pod Szawlami i uderzyć na północne skrzydło przeciwnika, złożone głównie z kawalerii, a potem skręcić na tyły Szawli. Na północy, w Kurlandii, nacierał Korpus Północny Lauensteina (6 i 78 Dywizja Rezerwowa, 41 Dywizja Piechoty) z korpusem kawalerii generała Egona von Schmettowa i oddziałami z Lipawy. Przed Szawlami stał korpus generała Curta von Morgena (I Korpus Rezerwowy), a na południu, od Niemna po okolice Szawli, grupa kawalerii i dywizji rezerwowych generała Manfreda von Richthofena. Atak miał ruszyć około 15 lipca, ale na prośbę Hindenburga przyspieszono go o dzień, by zbiegł się z ofensywą nad Narwią, rozpoczętą 13 lipca. Na Bałtyku niemiecką flotę wzmocniono po starciu koło Gotlandii z 2 lipca.

Przebieg

Przez Windawę, 14–16 lipca. 14 lipca rano Korpus Północny i trzy dywizje kawalerii sforsowały Windawę na froncie szerokości około 30 kilometrów, na północ od Kurszan i w rejonie Popielan. Rosyjska kawaleria i pospolite ruszenie cofały się niemal bez walki, a lotnicy meldowali o pożarach i kolumnach uchodźców. Pierwszego dnia Niemcy posunęli się miejscami o 15 kilometrów. 15 lipca rozszerzyli wyłom, a 16 lipca korpus kawalerii Schmettowa rozbił rosyjską jazdę i dotarł w okolice Doblen, głęboko na skrzydle przeciwnika.

Auce i Szawle, 17–18 lipca. Plehwe rzucił przeciw Niemcom pospiesznie przywiezione z Mitawy i Rygi oddziały VII Korpusu Syberyjskiego. 17 lipca pod Auce (Alt-Autz) zostały one rozbite i straciły według niemieckich danych około 4 tysięcy jeńców. Tego samego dnia na południu nie powiodło się natarcie korpusu Morgena pod Szawlami. Rosyjski kontratak, przeprowadzony przez 1 Kaukaską Brygadę Strzelców, zepchnął 6 Dywizję Rezerwową z powrotem za Windawę. Rosjanie zameldowali o 500 jeńcach i siedmiu karabinach maszynowych. 18–19 lipca na północy Niemcy zajęli Tukums i port Windawę, zablokowany przez Rosjan zatopionymi statkami, i podeszli na kilkanaście kilometrów pod Mitawę. Cała zachodnia Kurlandia była w ich rękach.

Próba okrążenia, 19–23 lipca. Below zostawił przed Mitawą słabą osłonę i skręcił główne siły Korpusu Północnego na południowy wschód, na tyły rosyjskich korpusów pod Szawlami. 20 lipca do natarcia ruszyła grupa południowa nad Dubissą, a wieczorem 78 Dywizja Rezerwowa stała po 30-kilometrowym marszu pod Meszkuciami, tuż za plecami rosyjskiego XIX Korpusu. Plehwe dopiero 21 lipca w południe, w drodze do nowej kwatery w Poniewieżu, wydał rozkaz ogólnego odwrotu. Rosyjskie oddziały zaczęły jednak opuszczać Szawle już w nocy na 21 lipca i rano do miasta weszły oddziały korpusu Morgena. Rosyjskie korpusy, zawracając na wschód, uderzyły na 78 Dywizję Rezerwową i kawalerię Schmettowa i przebiły się przez luki w niemieckim pierścieniu. Po obu stronach Szadowa ziała w nim luka szerokości około 45 kilometrów. 21–22 lipca korpus kawalerii Schmettowa musiał się cofnąć za rzekę Muszę, a 23 lipca okrążenie przeszło w pościg czołowy.

Poniewież, 24–25 lipca. Dowództwo Armii Niemna uznało 23 lipca, że rosyjska 5 Armia jest „całkowicie pobita i w większej części rozproszona”, co okazało się przesadą. Na rozkaz Hindenburga główne siły Belowa miały teraz zwrócić się na południe, przeciw Kownu, część na północ, przeciw Mitawie, a kawaleria na wschód, ku Wilnu i Dyneburgowi. Pościg trwał więc dalej. 25 lipca I Korpus Rezerwowy zajął Poniewież, a rosyjski XXXVII Korpus, zaatakowany na zachód od miasta, cofnął się w nieładzie o kilkadziesiąt kilometrów. Niemcy doszli do Niewiaży i pod Poswol, na granicy, do której mogli jeszcze dowozić zaopatrzenie.

Straty

Według niemieckiej historii oficjalnej w dziesięciu dniach walk do 24 lipca Armia Niemna wzięła 27 tysięcy jeńców, 25 dział i 40 karabinów maszynowych, a w innym miejscu ta sama praca podaje za dziewięć dni około 30 tysięcy jeńców i 23 działa. Własne straty Niemcy ocenili na około 5 tysięcy ludzi. Rosjanie oceniali swoje straty od 14 lipca na co najmniej 35 tysięcy. Nowsze rosyjskie zestawienia, obejmujące walki do końca lipca, podają po stronie rosyjskiej około 50 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a po niemieckiej około 10,5 tysiąca.

Znaczenie

Armia Niemna osiągnęła sukces terytorialny: zajęła zachodnią Kurlandię z wybrzeżem od Lipawy po Windawę, Szawle i Poniewież i wyszła na styk rosyjskiej 5 i 10 Armii. 28 lipca Below przeniósł do Szawli swoją kwaterę główną. Głównego celu, zniszczenia 5 Armii, nie osiągnął. Plehwe, choć długo nie wierzył w grożące mu okrążenie, wyprowadził większość wojsk spod Szawli, a rosyjscy historycy stawiali później jego manewrową, aktywną obronę za wzór.

Dla Rosjan bitwa była ostrzeżeniem. Otworzyła Niemcom drogę ku Rydze, Dyneburgowi i Wilnu w chwili, gdy na południu armie rosyjskie wycofywały się z Królestwa Polskiego. Aleksiejew zaczął przerzucać na północ nowe dywizje, a w sierpniu do obrony Rygi skierowano 12 Armię. Niemcy 1 sierpnia zajęli Mitawę, ale gdy pod koniec lipca rosyjska 5 Armia, uzupełniona posiłkami, przeszła do kontrnatarcia pod Kupiszkami, Armia Niemna musiała odłożyć marsz na Wilno i Dyneburg. Szawle pozostały w rękach niemieckich do końca wojny.