Bitwa nad Narwią i Biebrzą

Bitwa nad Narwią i Biebrzą była północnym ramieniem wielkiej ofensywy, którą państwa centralne rozpoczęły na froncie wschodnim w lipcu 1915 roku. Niemiecka grupa armijna generała Maxa von Gallwitza uderzyła znad granicy Prus Wschodnich na południe, w stronę Narwi, a na jej lewym skrzydle nacierała słabsza 8 Armia. W ciągu dwóch tygodni Niemcy przełamali silnie umocnione rosyjskie pozycje pod Przasnyszem, doszli do Narwi i przeprawili się przez nią pod Różanem i Pułtuskiem. Mieli iść dalej, ku Bugowi, na tyły rosyjskich armii broniących Warszawy. Rosjanie cofali się jednak krok po kroku i kontratakowali, a ich główne siły zdążyły wymknąć się z zagrożonego łuku.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 13–26 lipca 1915 roku i nazwę z brytyjskiej chronologii wojny, która mówi o bitwie nad Narwią i Bobrem. Bobr to rosyjska nazwa Biebrzy, prawego dopływu Narwi. 13 lipca Niemcy zaatakowali pod Przasnyszem, a 26 lipca odparli wielkie rosyjskie kontrnatarcie na przyczółki za Narwią.

Inne opracowania dzielą te walki inaczej. Rosyjska historiografia wyróżnia drugą operację przasnyską, od 13 do 18 lipca, i operację narwiańską, od 23 lipca do 2 sierpnia. Rosyjskie dokumenty podają przy tym daty według kalendarza juliańskiego, o 13 dni wcześniejsze. Niemcy mówili o bitwie przełamującej pod Przasnyszem, a całą operację nazywa się w niemieckiej literaturze ofensywą narwiańską. Encyclopaedia Britannica z 1922 roku opisuje kolejno bitwę pod Przasnyszem (13–14 lipca), walki o pozycję Bogate (15–17 lipca), marsz nad Narew, szturm Pułtuska (23–25 lipca) i Różana (22–25 lipca), a od 26 lipca do 3 sierpnia osobną bitwę nad Orzem, czyli pod Goworowem. Walki nad Narwią nie skończyły się więc 26 lipca. Trwały do początku sierpnia, a ofensywa niemiecka na tym kierunku do drugiej połowy sierpnia.

Tło

Po przełamaniu pod Gorlicami i odzyskaniu Lwowa armie feldmarszałka Augusta von Mackensena skręciły na północ, między Wisłę a Bug, w stronę Lublina i Chełma. Rosyjski front w Królestwie Polskim tworzył wielki łuk wysunięty na zachód. 2 lipca na naradzie w Poznaniu szef niemieckiego sztabu generalnego, generał Erich von Falkenhayn, przeforsował wbrew feldmarszałkowi Paulowi von Hindenburgowi i generałowi Erichowi Ludendorffowi uderzenie przez Narew na południe, na spotkanie Mackensena. Hindenburg i Ludendorff woleli szerokie obejście przez Kowno i Wilno, a o planie Falkenhayna mówili, że przez umocnienia pod Przasnyszem i nad Narwią nie da się przejść dość szybko, by odciąć Rosjan.

Front na północnym Mazowszu stał od wiosny w miejscu. Po walkach z lutego i marca, opisanych na stronie pierwszej bitwy pod Przasnyszem, Rosjanie trzymali linię od przedpola Łomży przez okolice Jednorożca nad Orzycem i przedpole Przasnysza po Grudusk, skąd skręcała ona na południowy zachód, ku Wiśle. Za nią przygotowali drugą pozycję, między Ciechanowem a Krasnosielcem, a dalej przedmościa nad samą Narwią: w Różanie, Pułtusku i Łomży oraz umocnienia Zegrza i Serocka. U ujścia Narwi do Wisły stała twierdza Nowogieorgijewsk, dzisiejszy Modlin, a na wschodnim skrzydle, nad Biebrzą, twierdza Osowiec, która zimą odparła niemieckie ataki w czasie bitwy na Mazurach.

Rosyjskie armie były po klęskach w Galicji wyczerpane i brakowało im amunicji. Na początku lipca dowództwo zdecydowało, że nie będzie wydawać decydującej bitwy w Królestwie Polskim, lecz będzie się cofać stopniowo, zyskując czas. Obrona Narwi miała osłaniać ten odwrót.

Siły

Grupa armijna Gallwitza, przemianowana dopiero w sierpniu na 12 Armię, liczyła pięć korpusów i kilkanaście dywizji. Część z nich przysłano z 9 Armii spod Warszawy, a w czasie bitwy Hindenburg dosyłał kolejne. Według radzieckiej historii wojny z 1975 roku grupa miała około 177 tysięcy żołnierzy i ponad 1200 dział. Niemiecka 8 Armia generała Friedricha von Scholtza, stojąca na wschód od Szkwy, od okolic Kolna po Osowiec, była słaba i złożona w dużej części z landwehry.

Po stronie rosyjskiej główny ciężar spadł na 1 Armię generała Aleksandra Litwinowa, z I Korpusem Turkiestańskim, I Korpusem Syberyjskim, XXVII Korpusem i I Korpusem Kawalerii. Według tej samej radzieckiej historii miała ona około 107 tysięcy żołnierzy i niespełna 400 dział. Na wschód od niej, od okolic Ostrołęki po Osowiec, broniła się 12 Armia generała Aleksieja Czurina. Obiema dowodził naczelny dowódca Frontu Północno-Zachodniego, generał Michaił Aleksiejew, który w czasie bitwy ściągał nad Narew posiłki z 2 i 4 Armii, z garnizonu Nowogieorgijewska i z Kurlandii.

Przebieg

Przełamanie pod Przasnyszem (13–14 lipca). 13 lipca o świcie niemiecka artyleria otworzyła ogień na rosyjskie pozycje na odcinku szerokim na około 30 kilometrów, między rzeką Orzyc a Gruduskiem. Ostrzał trwał od trzech do sześciu godzin, a obrońcy stracili w nim według rosyjskich opracowań nawet jedną trzecią ludzi. Przed południem do szturmu ruszyły korpusy XI, XVII i XIII. Do wieczora zdobyły pierwszą linię rosyjskich pozycji po obu stronach Przasnysza, nie atakując samego miasta. W nocy rosyjska 1 Armia wycofała się na pozycję ryglową między Przasnyszem a Ciechanowem, a 14 lipca, bez walki, oddała Przasnysz.

Pozycja Bogate (15–17 lipca). Niemcy musieli teraz przełamać drugą linię rosyjskich umocnień, przygotowaną między Ciechanowem a Krasnosielcem. 15 lipca po południu, po krótkim ostrzale, kilka niemieckich dywizji przerwało ją w okolicy Zielonej, a w nocy Rosjanie opuścili Ciechanów. 16 lipca walki przeniosły się na wschód, gdzie pod Podosiem nad Orzycem wieś kilka razy przechodziła z rąk do rąk. 17 lipca Rosjanie, wzmocnieni pierwszymi posiłkami, stawili zacięty opór na kolejnej linii, ale wieczorem niemieckie dywizje doszły do Makowa. Według niemieckiego komunikatu z 17 lipca grupa Gallwitza wzięła do tej pory 17,5 tysiąca jeńców, a 8 Armia 2,5 tysiąca.

Nad Narwią (18–21 lipca). W nocy na 18 lipca Rosjanie wycofali się do przedmości w Pułtusku i Różanie oraz za samą rzekę, a dzień później zeszli z ostatnich pozycji przed Ostrołęką. 8 Armia, nacierająca od Kolna, zepchnęła swoich przeciwników za Narew i do Łomży. Lato było suche, Narew w wielu miejscach dawała się przejść w bród, ale bez opanowania Pułtuska albo Różana przeprawa nie dawała Niemcom wiele. Gallwitz ściągał ciężką artylerię, w tym działa najcięższych kalibrów. 20 lipca Rosjanie niespodziewanie kontratakowali między Różanem a Pułtuskiem i przeprawili się na prawy brzeg. Niemcy ich odparli, ale musieli odłożyć szturm przedmości o dwa–trzy dni.

Różan i Pułtusk (22–24 lipca). Pod Różanem niemiecki XIII Korpus zdobywał kolejne odcinki zewnętrznej linii przedmościa: 22 lipca 4 Dywizja Gwardii wzięła szturmem wieś Miłony, 23 lipca 3 Dywizja kolejne umocnienia. 23 lipca rano, po pięciu godzinach ostrzału, grupa generała Ottona von Plüskowa uderzyła na przedmoście pułtuskie i do wieczora zepchnęła obrońców na linię wewnętrzną, a 1 Dywizja Rezerwowa Gwardii przeprawiła się przez Narew powyżej miasta. Litwinow nakazał odwrót za rzekę. W nocy z 23 na 24 lipca Rosjanie opuścili oba przedmościa, paląc mosty, a rano Niemcy weszli do Różana i Pułtuska. Forty Różana nie zostały zdobyte w walce. Tej samej nocy niemiecka 2 Dywizja przeszła w bród Narew pod Kamionką, między Różanem a Ostrołęką.

Przyczółki za Narwią (24–26 lipca). 24 lipca Aleksiejew wydał dyrektywę o ogólnym odwrocie spod Warszawy na linię Łomża–Ostrów–Węgrów–Siedlce. 1 Armia miała jednak jak najdłużej zatrzymać Niemców nad Narwią. 25 lipca Niemcy poszerzali przyczółki na południe od Pułtuska i na wschód od Różana, a 8 Armia przeprawiła się przez rzekę w okolicy ujścia Szkwy. 26 lipca Litwinow rzucił do natarcia wszystkie siły, według Encyclopaedii Britannica 16–18 dywizji, wspieranych przez artylerię strzelającą z oszczędzanych zapasów. Najgroźniej było w lasach na wschód od Różana, gdzie Rosjanie zepchnęli Niemców niemal do mostów. Do wieczora niemieckie przyczółki utrzymały się na całym froncie.

Straty

Pełnych danych nie ma. Według rosyjskich szacunków sama 1 Armia straciła w walkach pod Przasnyszem w połowie lipca około 40 tysięcy ludzi, a niemieckie straty w tej fazie oceniane są bardzo różnie: od 10 tysięcy według niemieckiego Reichsarchiwum do 40 tysięcy według części rosyjskich autorów. Nad Narwią niektóre rosyjskie pułki straciły nawet dwie trzecie stanu, a niemieckie dywizje, zwłaszcza rezerwowe i landwehry, także poniosły ciężkie straty. Według Encyclopaedii Britannica od 13 lipca do 3 sierpnia grupa Gallwitza wzięła około 50 tysięcy jeńców, ale tylko 14 dział i około 150 karabinów maszynowych.

Ciężko ucierpiało też północne Mazowsze. Przasnysz, zniszczony już w lutym, znów znalazł się w ogniu, a cofający się Rosjanie palili mosty i część zabudowy nadnarwiańskich miast.

Znaczenie

Bitwa przyniosła Niemcom wyraźny sukces taktyczny. W dwa tygodnie przełamali pozycje, które Rosjanie umacniali od wiosny, i sforsowali Narew, a w sierpniu ich wojska weszły do Ostrołęki, Warszawy i Łomży. Strategicznego celu nie osiągnęli. Postęp był powolny: według Encyclopaedii Britannica od Przasnysza do szturmu przedmości nad Narwią minęło dziesięć dni. Rosjanie, walcząc o każdą linię i kontratakując, zyskali czas na ewakuację Warszawy i wycofanie armii zza Wisły. Nad Narwią sprawdziły się obawy Hindenburga i Ludendorffa: frontalne natarcie wypchnęło Rosjan z Królestwa Polskiego, ale nie zamknęło ich w okrążeniu.