Bitwa pod Sarykamyszem

Bitwa pod Sarykamyszem (tur. Sarıkamış) była pierwszą wielką bitwą na froncie kaukaskim i jedną z największych klęsk w dziejach armii osmańskiej. Na przełomie 1914 i 1915 roku minister wojny Enver Pasza poprowadził osmańską 3 Armię w zimowy marsz przez góry, by obejść rosyjskie wojska nad granicą i zdobyć Sarykamysz, stację kolejową na drodze do twierdzy Kars. Plan był śmiały, ale nie liczył się z warunkami. Żołnierze bez zimowych mundurów i zapasów maszerowali przez przełęcze w głębokim śniegu i mrozie, tysiącami zamarzając po drodze. Gdy dotarli pod Sarykamysz, było ich za mało, by przełamać obronę. Rosyjski kontratak okrążył resztki dwóch korpusów, a z armii liczącej w grudniu około 90 tysięcy ludzi po kilku tygodniach zostało tylko kilkanaście tysięcy zdolnych do walki.

Nazwa i daty

Polska literatura używa nazwy bitwa pod Sarykamyszem albo, za historiografią rosyjską, operacja sarykamyska. Miasteczko, dziś w Turcji, w 1914 roku należało do Rosji. W tym serwisie używamy spolszczonej formy Sarykamysz, a jego turecką nazwę, Sarıkamış, podajemy przy pierwszej wzmiance. Polska Wikipedia nie ma osobnego artykułu o tej bitwie.

Na tej stronie przyjmujemy daty 22 grudnia 1914 – 17 stycznia 1915 roku. 22 grudnia osmańskie korpusy ruszyły do natarcia. Datę końcową, 17 stycznia, podaje większość opracowań anglojęzycznych, które do bitwy wliczają ostatnie walki osmańskiego XI Korpusu w dolinie Araksu. Rosyjskie opracowania kończą operację dzień później, 18 stycznia, a tureckie znacznie wcześniej, 4 lub 5 stycznia, gdy resztki IX Korpusu skapitulowały, a X Korpus rozpoczął odwrót. Brytyjska chronologia wojny, na której opiera się ten serwis, odnotowuje początek bitwy dopiero pod 29 grudnia. W tych dniach rozgrywały się najcięższe walki o samo miasteczko.

Tło

Na początku listopada 1914 roku Rosjanie wkroczyli do Turcji i ruszyli w stronę Erzurum, ale kontratak 3 Armii zepchnął ich niemal z powrotem do granicy. Ofensywa Bergmanna zakończyła się pierwszym tureckim zwycięstwem w tej wojnie. Enver Pasza uznał, że rosyjska Armia Kaukaska jest słaba, bo jej najlepsze korpusy walczyły z Niemcami i Austriakami. Postanowił ją zniszczyć jednym uderzeniem i odzyskać ziemie utracone przez Turcję po wojnie z Rosją w latach 1877–1878, z Karsem, Ardahanem i Batumi. Liczył też, że zwycięstwo poruszy muzułmanów Kaukazu i otworzy drogę do Persji i Azji Środkowej.

Na początku grudnia Enver wyjechał z Konstantynopola na front razem z szefem sztabu, niemieckim generałem Friedrichem Bronsartem von Schellendorfem. Według tureckich opracowań w połowie miesiąca dotarł do kwatery 3 Armii w Köprüköy. Jej dowódca, generał Hasan İzzet Pasza, uważał zimową ofensywę w górach za niewykonalną, bo jego żołnierze nie mieli ciepłych ubrań, zapasów żywności ani doświadczenia w takich warunkach. W nocy z 18 na 19 grudnia podał się do dymisji, a Enver sam objął dowództwo armii.

Plan i siły

Plan Envera zakładał wielki manewr okrążający. XI Korpus, wsparty kawalerią, miał związać walką główne siły rosyjskie, stojące w dolinie Araksu kilkadziesiąt kilometrów za granicą. W tym czasie IX i X Korpus miały obejść je od północy, przez górskie ścieżki, wyjść na ich tyły pod Sarykamyszem i przeciąć jedyną linię kolejową łączącą front z Karsem. Dalej na północy niewielki oddział pod dowództwem niemieckiego oficera, majora Stangego, miał uderzyć na Ardahan. Plan wymagał od piechoty marszu przez góry wznoszące się na ponad 2500 metrów, zimą, w ściśle wyznaczonym czasie.

Według najczęściej przytaczanych danych 3 Armia liczyła około 90 tysięcy żołnierzy, choć szacunki wahają się od 75 do ponad 110 tysięcy. IX Korpusem dowodził İhsan Pasza, a X Korpusem pułkownik Hafız Hakkı, młody i ambitny oficer z otoczenia Envera, w trakcie operacji awansowany na generała. Po stronie rosyjskiej nominalnym dowódcą Armii Kaukaskiej był namiestnik Kaukazu, hrabia Iłłarion Woroncow-Daszkow. Na front wysłał swojego zastępcę, generała Aleksandra Myszlajewskiego, a z nim szefa sztabu, generała Nikołaja Judenicza. Główne siły rosyjskie nad Araksem, liczące kilkadziesiąt tysięcy ludzi, wciąż prowadził generał Georgij Bergmann. Sam Sarykamysz był niemal bezbronny.

Przebieg

22–26 grudnia. XI Korpus zaatakował Rosjan nad Araksem, a IX i X Korpus ruszyły na północ i północny wschód. X Korpus Hafıza Hakkı zamiast skręcić na Sarykamysz poszedł na Oltu, gdzie 23 grudnia wyparł rosyjski oddział generała Istomina. Pod Oltu dwie osmańskie dywizje, biorąc się wzajemnie za Rosjan, przez kilka godzin strzelały do siebie. Następnie Hafız Hakkı poprowadził dwie dywizje przez grzbiet Allahuekber, by nadrobić stracony czas. Marsz przez zaśnieżone góry trwał kilkanaście godzin. Według tureckich źródeł zamarzło w nich około 10 tysięcy żołnierzy, a dywizje dotarły w pobliże Sarykamyszu z niewielką częścią pierwotnego stanu. Także IX Korpus tracił setki ludzi z wyziębienia, nocując w śniegu i w lasach bez ognisk.

26–31 grudnia. 26 grudnia pierwsze oddziały IX Korpusu zaatakowały Sarykamysz. Miasteczka bronił prowizoryczny garnizon, złożony z kilku batalionów, milicji i uzbrojonych kolejarzy, którym kierował pułkownik Nikołaj Bukretow. Przez kolejne dni Rosjanie dowozili posiłki koleją i drogą z doliny Araksu, a dowództwo obrony objął generał Michaił Przewalski. Tymczasem Myszlajewski, przekonany, że wojska nad Araksem znajdą się w okrążeniu, wydał rozkaz odwrotu w stronę Karsu i opuścił front. Część źródeł datuje jego wyjazd na 28 grudnia, inne na ostatnie dni grudnia. Jego zachowanie wywołało panikę na tyłach, aż po Tbilisi. Judenicz pozostał na miejscu i postanowił się bronić. W tym samym czasie oddział Stangego zajął Ardahan, a Turcy przecięli na pewien czas linię kolejową do Karsu. 29 grudnia, w dniu najsilniejszych szturmów, osmański pułk wdarł się do Sarykamyszu, ale został wyparty. Wyczerpane, przemarznięte i głodne oddziały nie miały już sił, by zdobyć miasteczko.

1–5 stycznia 1915. Judenicz skupił siły i przeszedł do kontrataku. Rosjanie odbili Ardahan i zamknęli pierścień wokół resztek IX Korpusu na zalesionych wzgórzach pod Sarykamyszem. 4 stycznia İhsan Pasza skapitulował razem ze sztabem i dowódcami dywizji. Z korpusu zostało tylko kilkuset ludzi, według tureckich danych zaledwie nieco ponad stu żołnierzy i stu oficerów. W nocy z 4 na 5 stycznia Hafız Hakkı wycofał resztki X Korpusu przez góry. Enver, który sam omal nie dostał się do niewoli, na początku stycznia opuścił armię i wrócił do Konstantynopola.

6–17 stycznia. Rosjanie zwrócili się przeciw XI Korpusowi, który jeszcze trzymał pozycje nad Araksem. W połowie stycznia, w walkach pod Kara Urgan, zepchnęli go w stronę Köprüköy. Na tym ofensywa Envera ostatecznie się zakończyła. Dowództwo 3 Armii objął Hafız Hakkı, ale 12 lutego 1915 roku zmarł na tyfus plamisty, który szalał w przepełnionych szpitalach Erzurum.

Straty

Straty osmańskie należą do najbardziej spornych liczb tej wojny. Turecki Sztab Generalny szacował, że do połowy lutego 1915 roku 3 Armia straciła około 60 tysięcy ludzi. Inne szacunki mówią o 70–90 tysiącach, wliczając zabitych, zamarzniętych, zmarłych na tyfus w szpitalach, jeńców i dezerterów. Większość z nich nie zginęła w walce, lecz z powodu mrozu, głodu i chorób. Do rosyjskiej niewoli trafiło, według różnych źródeł, od kilku do kilkunastu tysięcy żołnierzy. Na początku stycznia w całej armii zostało według tureckich obliczeń około 16 tysięcy żołnierzy, choć część rozproszonych i zbiegłych wróciła później do szeregów.

Rosjanie również stracili wielu ludzi. Najczęściej podaje się, że mieli około 20–30 tysięcy zabitych, rannych i chorych, w tym kilka tysięcy z odmrożeniami.

Ormianie

Po stronie rosyjskiej walczyły ormiańskie drużyny ochotnicze, złożone w dużej części z Ormian z Kaukazu, ale także z uciekinierów z tureckiej strony granicy. Ich udział był w skali bitwy niewielki, choć ochotnicy wyróżnili się w kilku starciach, a ormiańscy mieszkańcy pogranicza dostarczali Rosjanom informacji o ruchach wojsk osmańskich. Jednocześnie w szeregach 3 Armii służyły tysiące Ormian, obywateli osmańskich. Według relacji ormiańskich jeden z nich miał uratować Envera przed niewolą, a sam Enver po powrocie chwalił w liście do ormiańskiego biskupa Konyi postawę ormiańskich żołnierzy.

Mimo to władze osmańskie szybko zrzuciły część odpowiedzialności za klęskę na Ormian, oskarżając ich o zdradę, dezercję i pomoc dla wroga. W lutym 1915 roku ministerstwo wojny nakazało rozbroić żołnierzy ormiańskich i przenieść ich do batalionów pracy, w których wielu z nich później zamordowano. Historycy są zgodni, że klęska pod Sarykamyszem i szukanie winnych wśród Ormian należały do bezpośredniego tła ludobójstwa Ormian, które rozpoczęło się wiosną 1915 roku.

Znaczenie

Sarykamysz przesądził o losach frontu kaukaskiego na ponad rok. 3 Armia nigdy nie odzyskała dawnej siły, a Rosjanie, choć sami osłabieni, mogli przejść do ofensywy, która w 1916 roku przyniosła im zdobycie Erzurum i Trabzonu. Judenicz, uznany za zwycięzcę, został wkrótce dowódcą Armii Kaukaskiej, a Myszlajewskiego odsunięto od dowodzenia.

Bitwa miała też skutki daleko od Kaukazu. W najtrudniejszych dniach, gdy z Tbilisi napływały alarmujące meldunki, rosyjski naczelny wódz, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, poprosił Brytyjczyków o demonstrację przeciw Turcji, która odciążyłaby front kaukaski. Choć Rosjanie wkrótce sami pokonali Envera, prośba ta stała się w Londynie jednym z impulsów do ataku na Dardanele, a w konsekwencji do bitwy o Gallipoli.