Oblężenie Al-Kutu

Oblężenie Al-Kutu było największą klęską brytyjskiej wyprawy do Mezopotamii i jedną z najcięższych porażek Wielkiej Brytanii w całej wojnie. Po bitwie pod Ktezyfonem 6 Dywizja (Poona) generała Charlesa Townshenda cofnęła się do Al-Kutu nad Tygrysem i postanowiła tam czekać na odsiecz. 7 grudnia 1915 roku wojska osmańskie zaczęły otaczać miasto. Garnizon odparł szturmy, w tym wielki atak w Wigilię, ale trzy próby odsieczy, podjęte od stycznia do kwietnia 1916 roku, rozbiły się o tureckie okopy, powodzie i błoto. 29 kwietnia 1916 roku, po 147 dniach, wygłodzony garnizon skapitulował. Około 13 tysięcy ludzi poszło do niewoli, z której wielu nie wróciło.

Nazwa i daty

Brytyjska historia oficjalna (Moberly, The Campaign in Mesopotamia, tom II) mówi o oblężeniu Al-Kutu (Siege of Kut). W piśmiennictwie anglojęzycznym miasto występuje zwykle jako Kut al-Amara, Turcy mówią o zwycięstwie pod Kutülamare. Przyjmujemy daty 7 grudnia 1915 – 29 kwietnia 1916, powszechnie używane w opracowaniach. Townshend wszedł do Al-Kutu 3 grudnia, a pierwsze tureckie pociski spadły na miasto 5 grudnia, ale dopiero 7 grudnia Turcy rozpoczęli okrążenie, a ich dowódca wezwał Brytyjczyków do kapitulacji. 29 kwietnia Townshend poddał miasto. Na tej stronie opisujemy też walki wojsk idących na odsiecz, od Szejk Saad w styczniu do Sannajjat w kwietniu 1916 roku.

Tło

Townshend zatrzymał się w Al-Kucie z kilku powodów. Jego wojsko było wyczerpane po dwóch tygodniach walk i marszów. W mieście zgromadzono duże zapasy, których nie dało się szybko wywieźć. Al-Kut leżał przy odejściu kanału Szatt al-Hajj, którym Turcy mogli zejść na południe, ku słabemu garnizonowi w An-Nasirijji, i zagrozić Basrze. Townshend liczył, że zatrzymując armię osmańską pod miastem, da czas na koncentrację posiłków. W drodze były dwie dywizje indyjskie, które w listopadzie opuściły Francję. Dowódca wojsk w Mezopotamii, generał John Nixon, poparł tę decyzję. Obaj byli przekonani, że odsiecz przebije się bez większych trudności. Townshend liczył, że stanie się to w ciągu miesiąca, Nixon mówił o dwóch.

Al-Kut leżał na półwyspie długim na około trzy kilometry, w ciasnej pętli Tygrysu. Nasadę półwyspu zamykały fort i cztery blokhauzy, zbudowane, gdy miasto było magazynem dla wojsk idących na Bagdad. Townshend wydalił z miasta około 700 przybyszów, ale pozwolił zostać ponad 6 tysiącom stałych mieszkańców, bo w zimie wypędzeni zginęliby na pustyni. 6 grudnia odesłał w dół rzeki brygadę kawalerii, a 7 grudnia ostatnie samoloty. W mieście zostało 11 607 żołnierzy i około 3500 indyjskich pomocników (followers), z 43 działami.

Grudzień: szturmy

Wojskami osmańskimi dowodził pułkownik Nureddin Bej, zwycięzca spod Ktezyfonu. Pod Al-Kutem stały te same cztery dywizje, które walczyły pod Ktezyfonem, około 12 tysięcy ludzi z ponad 30 działami, a do Bagdadu nadciągały kolejne. Nureddin, przekonany, że w mieście została tylko część brytyjskich wojsk, próbował zdobyć je szturmem. 9 grudnia Turcy wyparli z przyczółka na prawym brzegu oddział 67 Pułku Pendżabskiego, a w nocy brytyjscy ochotnicy wysadzili most. Do 13 grudnia kilka natarć na północną linię obrony załamało się w ogniu karabinów i dział. Straty garnizonu dochodziły w tych dniach do 150–200 ludzi dziennie.

12 grudnia do kwatery Nureddina przybył feldmarszałek Colmar von der Goltz, dowódca osmańskiej 6 Armii. Zakazał dalszych szturmów i postanowił wziąć miasto głodem. Przez dziesięć dni Turcy prowadzili regularne oblężenie: podchodzili sapami i ostrzeliwali miasto. W Wigilię Nureddin, według niemieckiego oficera sztabu Goltza wbrew wyraźnym rozkazom nieobecnego feldmarszałka, rzucił świeżą 52 Dywizję na fort w północnym rogu obrony. Walka trwała od południa 24 grudnia do wczesnych godzin 25 grudnia. Obrońcy stracili około 380 ludzi, Turcy według jeńców co najmniej 2 tysiące. Był to ostatni turecki szturm na Al-Kut.

Pierwsza próba odsieczy: Szejk Saad, Wadi i Hanna

Na czele wojsk odsieczy, nazwanych Korpusem Tygrysu, stanął generał Fenton Aylmer. Posiłki przybywały z Francji i Indii partiami, bez części taborów, artylerii i służby zdrowia, a brak statków rzecznych spowalniał wszystko. Townshend meldował, że jedzenia starczy mu tylko do połowy stycznia, więc Aylmer ruszył, zanim zebrał wszystkie siły. Turcy zaś wysunęli większość wojsk w dół rzeki i umocnili się na drodze odsieczy. Pod Al-Kutem zostawili tylko część armii.

6–8 stycznia 1916 roku pod Szejk Saad, około 45 kilometrów w dół rzeki od Al-Kutu, wojska generała George’a Younghusbanda i Aylmera zmusiły Turków do odwrotu, ale straciły według meldunku Aylmera około 3800 ludzi. Rannych nie było czym opatrywać ani wywozić. Na początku stycznia dowództwo wojsk osmańskich nad Tygrysem przejął od Nureddina Halil Bej (Halil Kut), stryj ministra wojny Envera Paszy. 13 stycznia nad strumieniem Wadi Turcy znów się wymknęli, a Brytyjczycy stracili ponad 1600 ludzi. Turcy zamknęli się w wąskim przesmyku Hanna, między Tygrysem a bagnami. 21 stycznia natarcie na Hannę, w ulewie, przez rozmokłą równinę, załamało się z ciężkimi stratami: około 2700 zabitych i rannych. Już 19 stycznia chorego Nixona zastąpił w Mezopotamii generał Percy Lake.

Wtedy okazało się, że głód nie jest tak bliski. 24 stycznia Townshend zameldował, że po zarekwirowaniu zapasów mieszkańców i kupców oraz zabiciu koni i mułów wytrzyma znacznie dłużej. Dzień później liczył już na 84 dni. Aylmer odpisał z goryczą, że gdyby wiedział o tym wcześniej, inaczej planowałby działania. Racje zmniejszono, a Hindusi, którzy w większości długo odmawiali jedzenia koniny, cierpieli najbardziej.

Druga próba: Dudżajla

Na początku marca Aylmer, wzmocniony posiłkami, spróbował obejść turecką pozycję na prawym brzegu. Celem była reduta Dudżajla, skąd było już tylko kilkanaście kilometrów do Al-Kutu. Po długim nocnym marszu wojska stanęły przed redutą rano 8 marca, ale natarcie ruszyło z opóźnieniem, a Turcy zdążyli ściągnąć odwody. Atak się załamał. Brytyjczycy stracili 8 i 9 marca 3474 ludzi. 10 marca Halil zaproponował Townshendowi kapitulację, a ten odmówił. 11 marca Aylmera zastąpił generał George Gorringe. 14 marca przyszły coroczne wezbrania Tygrysu. Woda zalała przedpole fortu i część brytyjskich okopów w Al-Kucie, ale chroniła też garnizon przed szturmem.

Trzecia próba: Fallahija, Sannajjat i Bajt Isa

W kwietniu do walki weszła świeża 13 Dywizja, weterani Gallipoli. 5 kwietnia zdobyła pozycje pod Hanną i Fallahiją, tracąc prawie 1900 ludzi. Ale następna pozycja turecka, pod Sannajjat, między rzeką a bagnem Suwaikija, okazała się nie do zdobycia. Natarcia 6 i 9 kwietnia się załamały. Gorringe przeniósł wysiłek na prawy brzeg. 17 kwietnia jego wojska zdobyły Bajt Isa, ale w nocy odparły silny kontratak, tracąc około 1600 ludzi. 22 kwietnia ostatni atak na Sannajjat, przez zalane błotem przedpole, kosztował 7 Dywizję prawie 1300 ludzi. Gorringe uznał, że dalsze próby w czasie, jaki zostawiał głód w Al-Kucie, nie mają szans.

Od 15 kwietnia brytyjskie samoloty zrzucały oblężonym żywność. Uważa się to za jedną z pierwszych w historii prób zaopatrywania wojsk z powietrza, ale zrzucano za mało, a część paczek spadała do rzeki lub w tureckie okopy. Wieczorem 24 kwietnia parowiec Julnar, opancerzony i załadowany 270 tonami żywności, próbował przedrzeć się w górę rzeki do miasta. Prowadzili go ochotnicy, porucznik Humphrey Firman i komandor podporucznik Charles Cowley, znawca rzeki z kompanii żeglugowej Lynch. Pod Makasis statek zaczepił o linę rozciągniętą w poprzek rzeki, osiadł na mieliźnie i musiał się poddać. Firman zginął, a Cowley zmarł w niewoli w niejasnych okolicznościach, według pogłosek rozstrzelany przez Turków. Obaj dostali pośmiertnie Krzyż Wiktorii.

Kapitulacja

19 kwietnia 1916 roku w Bagdadzie zmarł Goltz, oficjalnie na tyfus plamisty. 26 kwietnia Lake polecił Townshendowi rozpocząć rokowania. Rząd brytyjski upoważnił go do zaoferowania Turkom miliona, a potem dwóch milionów funtów oraz wymiany jeńców w zamian za wypuszczenie garnizonu na słowo honoru. W rozmowach uczestniczyli kapitan Aubrey Herbert i kapitan Thomas Edward Lawrence, późniejszy „Lawrence z Arabii”. Halil był skłonny do ustępstw, ale Enver zażądał bezwarunkowego poddania się ludzi, dział i sprzętu. Według depeszy Envera, którą Halil pokazał jednemu z oficerów Townshenda, oblężenie kosztowało Turków 10 tysięcy ludzi.

Rano 29 kwietnia Townshend zniszczył działa i większość amunicji i napisał do Halila, że głód zmusza go do kapitulacji. O pierwszej po południu radiostacja w Al-Kucie nadała „żegnajcie” i została zniszczona. Townshend był chory, Melliss również, więc miasto przekazał Turkom generał Walter Delamain. Garnizon liczył tego dnia 13 309 ludzi, w tym 10 061 żołnierzy i 3248 indyjskich pomocników. Około 1100 najciężej chorych i rannych Turcy wymienili na jeńców tureckich. Część mieszkańców, którzy pomagali Brytyjczykom, Turcy powiesili.

Niewola

Townshenda Turcy traktowali z szacunkiem. Wywieziono go do Konstantynopola, gdzie dotrwał do końca wojny. Oficerów oddzielono od żołnierzy. Szeregowych i podoficerów, osłabionych głodem, pognano 6 maja pieszo do Bagdadu, a potem dalej, przez pustynię, do linii kolejowej i obozów w Anatolii. Arabscy konwojenci bili maruderów kijami i batami, a wielu chorych zostawiono przy drodze. Z około 12 tysięcy ludzi, którzy poszli do niewoli, według brytyjskiej historii oficjalnej zmarło ponad 4 tysiące. Z brytyjskich szeregowców ponad 70 procent zmarło w niewoli lub zaginęło bez wieści. Moberly nazywa to plamą na tureckiej reputacji. Część historyków przypisuje te śmierci raczej skrajnemu zaniedbaniu i nieudolności niż zamierzonej polityce.

Straty

Podczas oblężenia garnizon stracił według Moberly’ego 3776 ludzi: 1025 zabitych lub zmarłych z ran, 721 zmarłych z chorób, 2446 rannych (w tym 488 zmarłych potem z ran) i 72 zaginionych. Wśród mieszkańców miasta 247 osób zginęło, a 663 zostały ranne. Korpus Tygrysu, idący na odsiecz, stracił w niespełna cztery miesiące ponad 23 tysiące ludzi. Część opracowań podaje nawet około 30 tysięcy. Straty tureckie szacuje się zwykle na około 10 tysięcy. Cała wyprawa, która miała zakończyć się zajęciem Bagdadu, kosztowała Imperium Brytyjskie według Moberly’ego ponad 40 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli.

Znaczenie

Kapitulacja Al-Kutu była dla Brytyjczyków upokorzeniem porównywalnym z niepowodzeniem nad Dardanelami. Historycy często piszą, że tak duże brytyjskie wojsko nie poddało się od kapitulacji pod Yorktown w 1781 roku. W Londynie klęska wywołała burzę. Kierownictwo kampanii przejęło od rządu Indii już na początku 1916 roku Ministerstwo Wojny, a powołana latem 1916 roku Komisja Mezopotamska surowo oceniła władze w Indiach i dowództwo wyprawy. Dla Turków był to, obok Gallipoli, największy sukces wojny. Halil przyjął potem nazwisko Kut.

Klęska zmieniła sposób prowadzenia wojny w Mezopotamii. Brytyjczycy zbudowali porządne zaplecze: port w Basrze, flotę rzeczną, kolej i szpitale. W grudniu 1916 roku ruszyli znowu w górę Tygrysu, w lutym 1917 roku odbili Al-Kut, a 11 marca 1917 roku zajęli Bagdad.